පටිච්චසමුප්පාදවණ්ණනා

ඉමිනා තාවාති එත්ථ තාව-සද්දො කමත්ථො, තෙන ‘‘තන්තාකුලකජාතා’’ති පදස්ස අනුසන්ධි පරතො ආවිභවිස්සතීති දීපෙති. අත්ථි ඉදප්පච්චයාති එත්ථ අයං පච්චයොති ඉදප්පච්චයො, තස්මා ඉදප්පච්චයා, ඉමස්මා පච්චයාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ඉමස්මා නාම පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති එවං වත්තබ්බො අත්ථි නු ඛො ජරාමරණස්ස පච්චයොති. තෙනාහ ‘‘අත්ථි නු ඛො…පෙ… භවෙය්‍යා’’ති. එත්ථ හි ‘‘කිං පච්චයා ජරාමරණං? ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති උපරි ජාතිසද්දපච්චයසද්දසමානාධිකරණෙන කිං-සද්දෙන ඉදං-සද්දස්ස සමානාධිකරණතාදස්සනතො කම්මධාරයසමාසතා ඉදප්පච්චයසද්දස්ස යුජ්ජති. න හෙත්ථ ‘‘ඉමස්ස පච්චයා ඉදප්පච්චයා’’ති ජරාමරණස්ස, අඤ්ඤස්ස වා පච්චයතො ජරාමරණසම්භවපුච්ඡා සම්භවති විඤ්ඤාතභාවතො, අසම්භවතො ච, ජරාමරණස්ස පන පච්චයපුච්ඡා සම්භවති. පච්චයසද්දසමානාධිකරණතායඤ්ච ඉදං-සද්දස්ස ‘‘ඉමස්මා පච්චයා’’ති පච්චයපුච්ඡා යුජ්ජති.

සා පන සමානාධිකරණතා යදිපි අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙපි ලබ්භති, අඤ්ඤපදත්ථවචනිච්ඡාභාවතො පනෙත්ථ කම්මධාරයසමාසො වෙදිතබ්බො. සාමිවචනසමාසපක්ඛෙ පන නත්ථෙව සමානාධිකරණතාසම්භවොති. නනු ච ‘‘ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පාදො’’ති එත්ථ ඉදප්පච්චය-සද්දො සාමිවචනසමාසො ඉච්ඡිතොති? සච්චං ඉච්ඡිතො උජුකමෙව තත්ථ පටිච්චසමුප්පාදවචනිච්ඡාති කත්වා, ඉධ පන කෙවලං ජරාමරණස්ස පච්චයපරිපුච්ඡා අධිප්පෙතා, තස්මා යථා තත්ථ ඉදං-සද්දස්ස පටිච්චසමුප්පාදවිසෙසනතා, ඉධ ච ‘‘පුච්ඡිතබ්බපච්චයත්ථතා සම්භවති, තථා තත්ථ, ඉධ ච සමාසකප්පනා වෙදිතබ්බා. කස්මා පන තත්ථ කම්මධාරයසමාසො න ඉච්ඡිතොති? හෙතුප්පභවානං හෙතු පටිච්චසමුප්පාදොති ඉමස්ස අත්ථස්ස කම්මධාරයසමාසෙ අසම්භවතොති ඉමස්ස, අත්තනො පච්චයානුරූපස්ස අනුරූපො පච්චයො ඉදප්පච්චයොති එතස්ස ච අත්ථස්ස ඉච්ඡිතත්තා. යො පනෙත්ථ ඉදං-සද්දෙන ගහිතො අත්ථො, සො ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ජරාමරණග්ගහණෙනෙව ගහිතොති ඉදං-සද්දො පටිච්චසමුප්පාදතො පරිච්චජනතො අඤ්ඤස්ස අසම්භවතො පච්චයෙ අවතිට්ඨති, තෙනෙත්ථ කම්මධාරයසමාසො. තත්ථ පන ඉදං-සද්දස්ස තතො පරිච්චජනකාරණං නත්ථීති සාමිවචනසමාසො එව ඉච්ඡිතො. අට්ඨකථායංපන යස්මා ජරාමරණාදීනං පච්චයපුච්ඡාමුඛෙනායං පටිච්චසමුප්පාදදෙසනා ආරද්ධා, පටිච්චසමුප්පාදො ච නාම අත්ථතො හෙතුප්පභවානං හෙතූති වුත්තො වායමත්ථො, තස්මා ‘‘ඉමස්ස ජරාමරණස්ස පච්චයො’’ති එවමත්ථවණ්ණනා කතා.

පණ්ඩිතෙනාති එකංසබ්‍යාකරණීයාදිපඤ්හාවිසෙසජානනසමත්ථාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතෙන. තමෙව හිස්ස පණ්ඩිච්චං දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. යාදිසස්ස ජීවස්ස දිට්ඨිගතිකො සරීරතො අනඤ්ඤත්තං පුච්ඡති ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති, සො එවං පරමත්ථතො නුපලබ්භති, කථං තස්ස වඤ්ඣාතනයස්ස විය දීඝරස්සතා සරීරතො අඤ්ඤතා වා අනඤ්ඤතා වා බ්‍යාකාතබ්බා සියා, තස්මාස්ස පඤ්හස්ස ඨපනීයතා වෙදිතබ්බා. තුණ්හීභාවො නාමෙස පුච්ඡතො අනාදරො විහෙසා විය හොතීති ‘‘අබ්‍යාකතමෙත’’න්ති පකාරන්තරමාහ. එවං අබ්‍යාකරණකාරණං ඤාතුකාමස්ස කථෙතබ්බං හොති, කථිතෙ ච ජානන්තස්ස පමාදොපි එවං සියා, කථනවිධි පන ‘‘යාදිසස්සා’’තිආදිනා දස්සිතො එව. එවං අප්පටිපජ්ජිත්වාති එවං ඨපනීයපඤ්හෙ විය තුණ්හීභාවාදිං අනාපජ්ජිත්වා එව. ‘‘අප්පටිපජ්ජිත්වා’’ති වචනං නිදස්සනමත්තමෙතං. ‘‘කිං සබ්බං අනිච්ච’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කිං සඞ්ඛතං සන්ධාය පුච්ඡසි, උදාහු අසඞ්ඛත’’න්ති පටිපුච්ඡිත්වා බ්‍යාකාතබ්බං හොති ‘‘කිං ඛන්ධපඤ්චකං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති පුට්ඨෙ ‘‘අත්ථි තත්ථ පරිඤ්ඤෙය්‍යං, අත්ථි න පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති විභජ්ජ බ්‍යාකාතබ්බං හොති, එවං අප්පටිපජ්ජිත්වාති ච අයමෙත්ථ අත්ථො ඉච්ඡිතොති. පුබ්බෙ යස්ස පච්චයස්ස අත්ථිතාමත්තං චොදිතන්ති අත්ථිතාමත්තං විස්සජ්ජිතං. පුච්ඡාසභාගෙන හි විස්සජ්ජනන්ති. ඉදානි තස්සෙව සරූපපුච්ඡා කරීයතීති ‘‘පුන කි’’න්ති වුත්තං. ඉධාපි ‘‘යථා’’තිආදි සබ්බං ආනෙත්වා වත්තබ්බං.

‘‘එස නයො සබ්බපදෙසූ’’ති අතිදෙසවසෙන උස්සුක්කං කත්වා ‘‘නාමරූපපච්චයා’’තිආදිනා තත්ථ අපවාදො ආරද්ධො. යස්මා දස්සෙතුකාමො, තස්මා ඉදං වුත්තන්ති යොජනා. ඡන්නං විපාකසම්ඵස්සානංයෙව ගහණං හොති විඤ්ඤාණාදි වෙදනාපරියොසානා විපාකවිධීති කත්වා අනෙකෙසු සුත්තපදෙසු, (ම. නි. 3.126; උදා. 1) අභිධම්මෙ (විභ. 225) ච යෙභුය්‍යෙන තෙසංයෙව ගහණස්ස නිරුළ්හත්තා. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකත්ථො, තෙනෙත්ථ ‘‘ගහිතම්පී’’තිආදිනා වුච්චමානංයෙව විසෙසං ජොතෙති. පච්චයභාවො නාම පච්චයුප්පන්නාපෙක්ඛො තෙන විනා තස්ස අසම්භවතො. තස්මා සළායතනප්පච්චයාති ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති ඉමිනා පදෙනාති යොජනා. අවයවෙන වා සමුදායොපලක්ඛණමෙතං ‘‘සළායතනපච්චයා’’ති, තස්මා ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති ඉමිනා පදෙනාති වුත්තං හොති. ගහිතම්පීති ඡබ්බිධං විපාකඵස්සම්පි. අග්ගහිතම්පීති අවිපාකඵස්සම්පි කුසලාකුසලකිරියාඵස්සම්පි. පච්චයුප්පන්නවිසෙසං දස්සෙතුකාමොති යොජනා. න චෙත්ථ පච්චයුප්පන්නොව උපාදින්නො ඉච්ඡිතො, අථ ඛො පච්චයොපි උපාදින්නො ඉච්ඡිතොති අජ්ඣත්තිකායතනස්සෙව සළායතනග්ගහණෙන ගහණන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘සළායතනතො…පෙ… දස්සෙතුකාමො’’ති. න හි ඵස්සස්ස චක්ඛාදිසළායතනමෙව පච්චයො, අථ ඛො ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’තිආදි (ම. නි. 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.44, 45; 2.4.60; කථා. 465, 467) වචනතො රූපායතනාදිරූපඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිනාමඤ්ච පච්චයො, තස්මා ඉමං චක්ඛාදිසළායතනතො අතිරිත්තං ආවජ්ජනාදි විය සාධාරණං අහුත්වා, තස්ස තස්ස ඵස්සස්ස සාධාරණතාය අඤ්ඤං විසෙසපච්චයං පි-සද්දෙන අවිසිට්ඨං සාධාරණපච්චයං පිදස්සෙතුකාමො භගවා, ‘‘නාමරූපපච්චයා ඵස්සො’’ති ඉදං වුත්තන්ති යොජනා. අභිධම්මභාජනීයෙපි ඉමමෙව පච්චයං සන්ධාය ‘‘නාමරූපපච්චයා ඵස්සො’’ති වුත්තන්ති තදට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 243) ‘‘පච්චයවිසෙසදස්සනත්ථඤ්චෙව මහානිදානදෙසනාසඞ්ගහත්ථඤ්චා’’ති අත්ථවණ්ණනා කතා. පච්චයානන්ති ජාතිආදීනං පච්චයධම්මානං. නිදානං කථිතන්ති ජරාමරණාදිකස්ස නිදානත්තං කථිතං එකංසිකො පච්චයභාවො කථිතො. තඤ්හි තෙසං පච්චයභාවෙ අබ්‍යභිචාරීති දස්සෙතුං ‘‘ඉති ඛො පනෙත’’න්තිආදිනා උපරි දෙසනා පවත්තා. නිජ්ජටෙති නිජ්ජාලකෙ. නිග්ගුම්බෙති නික්ඛෙපෙ. පදද්වයෙනාපි ආකුලාභාවමෙව දස්සෙති, තස්මා අනාකුලං අබ්‍යාකුලං මහන්තං පච්චයනිදානමෙත්ථ කථිතන්ති මහානිදානං සුත්තං අඤ්ඤථාභාවස්ස අභාවතො.

98. තෙසං තෙසං පච්චයානන්ති තෙසං තෙසං ජාතිආදීනං පච්චයානං. යස්මා පච්චයභාවො නාම තෙහි තෙහි පච්චයෙහි අනූනාධිකෙහෙව තස්ස තස්ස ඵලස්ස සම්භවතො තථො තච්ඡො, තප්පකාරො වා සාමග්ගිඋපගතෙසු පච්චයෙසු මුහුත්තම්පි තථො නිබ්බත්තනධම්මානං අසම්භවාභාවතො. අවිතථො අවිසංවාදනකො විසංවාදනාකාරවිරහිතො අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහි අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතො. ‘‘අනඤ්ඤථා’’ති වුච්චති අඤ්ඤථාභාවස්ස අභාවතො. තස්මා ‘‘තථං අවිතථං අනඤ්ඤථං පච්චයභාවං දස්සෙතු’’න්ති වුත්තං. පරියායති අත්තනො ඵලං පරිග්ගහෙත්වා වත්තතීති පරියායො, හෙතූති ආහ ‘‘පරියායෙනාති කාරණෙනා’’ති. සබ්බෙන සබ්බන්ති දෙවත්තාදිනා සබ්බභාවෙන සබ්බා ජාති. සබ්බථා සබ්බන්ති තත්ථාපි චාතුමහාරාජිකාදිසබ්බාකාරෙන සබ්බා, නිපාතද්වයමෙතං, නිපාතඤ්ච අබ්‍යයං, තඤ්ච සබ්බලිඞ්ගවිභත්තිවචනෙසු එකාකාරමෙව හොතීති පාළියං ‘‘සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බ’’න්ති වුත්තං. අත්ථවචනෙ පන තස්ස තස්ස ජාතිසද්දාපෙක්ඛාය ඉත්ථිඅත්ථවුත්තිතං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බාකාරෙන සබ්බා’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනාව නයෙනාති ඉමිනා ජාතිවාරෙ වුත්තෙනෙව නයෙන. දෙවාදීසූති ආදි-සද්දෙන ගන්ධබ්බයක්ඛාදිකෙ පාළියං (දී. නි. 2.98) ආගතෙ, තදන්තරභෙදෙ ච සඞ්ගණ්හාති.

ඉධ නික්ඛිත්තඅත්ථවිභජනත්ථෙති ඉමස්මිං ‘‘කස්සචි කිම්හිචී’’ති අනියමතො උද්දෙසවසෙන වුත්තත්ථස්ස නිද්දිසනත්ථෙ ජොතෙතබ්බෙ නිපාතො, තදත්ථජොතනං නිපාතපදන්ති අත්ථො. තස්සාති තස්ස පදස්ස. තෙති ධම්මදෙසනාය සම්පදානභූතං ථෙරං වදති. සෙය්‍යථිදන්ති වා තෙ කතමෙති චෙති අත්ථො. යෙ හි ‘‘කස්සචී’’ති, ‘‘කිම්හිචී’’ති ච අනියමතො වුත්තො අත්ථො, තෙ කතමෙති. කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා හෙසා. දෙවභාවායාති දෙවභාවත්ථං. ඛන්ධජාතීති ඛන්ධපාතුභාවො, යථා ඛන්ධෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘දෙවා’’ති සමඤ්ඤා හොති, තථා තෙසං උප්පාදොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යායා’’ති ආහ. සබ්බපදෙසූති ‘‘ගන්ධබ්බානං ගන්ධබ්බත්ථායා’’තිආදීසු සබ්බෙසු ජාතිනිද්දෙසපදෙසු, භවාදිපදෙසු ච. යෙන හි නයෙන සචෙ හි ජාතීති අයමත්ථයොජනා කතා, ජාතිනිද්දෙසපදෙසොව ‘‘භවො’’තිආදිනා භවාදිපදෙසුපි සො කාතබ්බොති. දෙවාති උපපත්තිදෙවා චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව භවග්ගා දිබ්බන්ති කාමගුණාදීහි කීළන්ති ලළන්ති විහරන්ති ජොතන්තීති කත්වා. ගන්ධං අබ්බන්ති පරිභුඤ්ජන්තීති ගන්ධබ්බා, ධතරට්ඨස්ස මහාරාජස්ස පරිවාරභූතා. යජන්ති වෙස්සවණසක්කාදිකෙ පූජෙන්තීති යක්ඛා, තෙන තෙන වා පණිධිකම්මාදිනා යජිතබ්බා පූජෙතබ්බාති යක්ඛා, වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස පරිවාරභූතා. අට්ඨකථායං පන ‘‘අමනුස්සා’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං. භූතාති කුම්භණ්ඩා, විරූළ්හකස්ස මහාරාජස්ස පරිවාරභූතා. අට්ඨකථායං පන ‘‘යෙ කෙචි නිබ්බත්තසත්තා’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං. අට්ඨිපක්ඛා භමරතුප්පළාදයො. චම්මපක්ඛා ජතුසිඞ්ගාලාදයො. ලොමපක්ඛා හංසමොරාදයො. සරීසපා අහිවිච්ඡිකසතපදිආදයො.

‘‘තෙසං තෙස’’න්ති ඉදං න යෙවාපනකනිද්දෙසො විය අවුත්තසඞ්ගහත්ථං වචනං, අථ ඛො අයෙවාපනකනිද්දෙසො විය වුත්තසඞ්ගහත්ථන්ති. ආදි-සද්දෙනෙව ච ආමෙඩිතත්ථො සඞ්ගය්හතීති ආහ ‘‘තෙසං තෙසං දෙවගන්ධබ්බාදීන’’න්ති. තදත්තායාති තංභාවාය, යථාරූපෙසු ඛන්ධෙසු පවත්තමානෙසු ‘‘දෙවා ගන්ධබ්බා’’ති ලොකසමඤ්ඤා හොති, තථාරූපතායාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘දෙවගන්ධබ්බාදිභාවායා’’ති. ‘‘නිරොධො, විගමො’’ති ච පටිලද්ධත්තාලාභස්ස භාවො වුච්චති, ඉධ පන අච්චන්තාභාවො අධිප්පෙතො ‘‘සබ්බසො ජාතියා අසතී’’ති අවත්වා ‘‘ජාතිනිරොධා’’ති වුත්තත්තාති ආහ ‘‘අභාවාති අත්ථො’’ති.

ඵලත්ථාය හිනොතීති යථා ඵලං තතො නිබ්බත්තති, එවං හිනොති පවත්තති, තස්ස හෙතුභාවං උපගච්ඡතීති අත්ථො. ඉදං ගණ්හථ නන්ති ‘‘ඉදං මෙ ඵලං, ගණ්හථ න’’න්ති එවං අප්පෙති විය නිය්‍යාතෙති විය. ‘‘එස නයො’’ති අවිසෙසං අතිදිසිත්වා විසෙසමත්තස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. නනු චායං ජාති පරිනිප්ඵන්නා, සඞ්ඛතභාවා ච න හොති විකාරභාවතො, තථා ජරාමරණං, තස්ස කථං සා හෙතු හොතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ජරාමරණස්ස හී’’තිආදි. තබ්භාවෙ භාවො, තදභාවෙ ච අභාවො ජරාමරණස්ස ජාතියා උපනිස්සයතා.

99. ඔකාසපරිග්ගහොති පවත්තිට්ඨානපරිග්ගහො. උපපත්තිභවෙ යුජ්ජති උපපත්තික්ඛන්ධානං යථාවුත්තට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ අනුප්පජ්ජනතො. ඉධ පනාති ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘කාමභවො’’තිආදිනා ආගතෙ ඉමස්මිං ඨානෙ. කම්මභවෙ යුජ්ජති කාමභවාදිජොතනා විසෙසතො තස්ස ජාතියා පච්චයභාවතොති. තෙනාහ ‘‘සො හි ජාතියා උපනිස්සයකොටියාව පච්චයො’’ති. නනු ච උපපත්තිභවොපි ජාතියා උපනිස්සයවසෙන පච්චයො හොතීති? සච්චං හොති, සො පන න තථා පධානභූතො, කම්මභවො පන පධානභූතො පච්චයො ජනකභාවතොති. ‘‘සො හි ජාතියා’’තිආදි වුත්තං කාමභවූපගං කම්මං කාමභවො. එස නයො රූපාරූපභවෙසුපි. ඔකාසපරිග්ගහොව කතො‘‘කිම්හිචී’’ති ඉමිනා සත්තපරිග්ගහස්ස කතත්තා.

100. තිණ්ණම්පි කම්මභවානන්ති කාමකම්මභවාදීනං තිණ්ණම්පි කම්මභවානං. තිණ්ණඤ්ච උපපත්තිභවානන්ති කාමුපපත්තිභවාදීනං තිණ්ණඤ්ච උපපත්තිභවානං. තථා සෙසානිපීති දිට්ඨුපාදානාදීනි සෙසුපාදානානිපි තිණ්ණම්පි කම්මභවානං, තිණ්ණඤ්ච උපපත්තිභවානං පච්චයොති අත්ථො. ඉතීති එවං වුත්තනයෙන. ද්වාදස කම්මභවා ද්වාදස උපපත්තිභවාති චතුවීසතිභවා වෙදිතබ්බා. යස්මා කම්මභවස්ස පච්චයභාවමුඛෙනෙව උපාදානං උපපත්තිභවස්ස පච්චයො නාම හොති, න අඤ්ඤථා, තස්මා උපාදානං කම්මභවස්ස උජුකමෙව පච්චයභාවොති ආහ ‘‘නිප්පරියායෙනෙත්ථ ද්වාදස කම්මභවා ලබ්භන්තී’’ති. තෙසන්ති කම්මභවානං. සහජාතකොටියාති අකුසලස්ස කම්මභවස්ස සහජාතං උපාදානං සහජාතකොටියා, ඉතරං අනන්තරූපනිස්සයාදිවසෙන උපනිස්සයකොටියා, කුසලස්ස කම්මභවස්ස පන උපනිස්සයකොටියාව පච්චයො. එත්ථ ච යථා අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයානං සහජාතපච්චයෙන එකසඞ්ගහතං දස්සෙතුං ‘‘සහජාතකොටියා’’ති වුත්තං, එවං ආරම්මණූපනිස්සයඅනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයානං එකජ්ඣං ගහණවසෙන ‘‘උපනිස්සයකොටියා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

101. උපාදානස්සාති එත්ථ කාමුපාදානස්ස තණ්හා උපනිස්සයකොටියාව පච්චයො, සෙසුපාදානානං සහජාතකොටියාපි උපනිස්සයකොටියාපි විඤ්ඤාණාදි ච වෙදනාපරියොසානා විපාකවිධීති කත්වා.

102. යදිදං වෙදනාති එත්ථ විපාකවෙදනාති තමෙව තාව උපනිස්සයකොටියා පච්චයො ඉතරකොටියා අසම්භවතො. අඤ්ඤාති කුසලාකුසලකිරියවෙදනා. අඤ්ඤථාපීති සහජාතකොටියාපි.

103. එත්තාවතාති ජරාමරණාදීනං පච්චයපරම්පරාදස්සනවසෙන පවත්තාය එත්තකාය දෙසනාය. පුරිමතණ්හන්ති පුරිමභවසිද්ධං තණ්හං. ‘‘එස පච්චයො තණ්හාය, යදිදං වෙදනා’’ති වත්වා තදනන්තරං ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනාති ඉති ඛො පනෙතං වුත්ත’’න්තිආදිනා වෙදනාය පච්චයභූතස්ස ඵස්සස්ස උද්ධරණං අඤ්ඤෙසු සුත්තෙසු ආගතනයෙන පටිච්චසමුප්පාදස්ස දෙසනාමග්ගො, තං පන අනොතරිත්වා සමුදාචාරතණ්හාදස්සනමුඛෙනෙව තණ්හාමූලකධම්මෙ දෙසෙන්තො ආචිණ්ණදෙසනාමග්ගතො ඔක්කමන්තො විය, තඤ්ච දෙසනං පස්සතො අප්පවත්තන්ති පසය්හ බලක්කාරෙන දෙසෙන්තො විය ච හොතීති ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. ද්වෙ තණ්හාති ඉධාධිප්පෙතතණ්හා එව ද්විධා භින්දන්තො ආහ. එසනතණ්හාති භොගානං පරියෙසනවසෙන පවත්තතණ්හා. එසිතතණ්හාති පරියිට්ඨෙසු භොගෙසු උප්පජ්ජමානතණ්හා. සමුදාචාරතණ්හායාති පරියුට්ඨානවසෙන පවත්තතණ්හාය. දුවිධාපෙසා වෙදනං පටිච්ච තණ්හා නාම වෙදනාපච්චයා ච අප්පටිලද්ධානං භොගානං පටිලාභාය පරියෙසනා, ලද්ධෙසු ච තෙසුපාතබ්‍යතාපත්තිආදි හොතීති.

පරිතස්සනවසෙන පරියෙසති එතායාති පරියෙසනා. ආසයතො, පයොගතො ච පරියෙසනා තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො. තෙනාහ ‘‘තණ්හාය සති හොතී’’ති. රූපාදිආරම්මණපටිලාභොති සවත්ථුකානං රූපාදිආරම්මණානං ගවෙසනවසෙන, පවත්තියං පන අපරියිට්ඨංයෙව ලබ්භති, තම්පි අත්ථතො පරියෙසනාය ලද්ධමෙව නාම තථාරූපස්ස කම්මස්ස පුබ්බෙකතත්තා එව ලබ්භනතො. තෙනාහ ‘‘සො හි පරියෙසනාය සති හොතී’’ති. සුඛවිනිච්ඡයන්ති සුඛං විසෙසතො නිච්ඡිනොතීති සුඛවිනිච්ඡයො, සුඛං සභාවතො, සමුදයතො, අත්ථඞ්ගමනතො, නිස්සරණතො ච යාථාවතො ජානිත්වා පවත්තඤාණං, තං සුඛවිනිච්ඡයං. ජඤ්ඤාති ජානෙය්‍ය. ‘‘සුභසුඛ’’න්තිආදිකං ආරම්මණෙ අභූතාකාරං විවිධං නින්නභාවෙන නිච්ඡිනොති ආරොපෙතීති විනිච්ඡයො. අස්සාදානුපස්සනතණ්හාදිට්ඨියාපි එවමෙව විනිච්ඡයභාවො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ විතක්කොයෙව ආගතොති යොජනා. ඉමස්මිං පන සුත්තෙති සක්කපඤ්හසුත්තෙ. (දී. නි. 2.358) තත්ථ හි ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානං ඉන්ද, විතක්කනිදානො’’ති ආගතං. ඉධාති ඉමස්මිං මහානිදානසුත්තෙ.‘‘විතක්කෙනෙව විනිච්ඡිනාතී’’ති එතෙන ‘‘විනිච්ඡීයති එතෙනාති විනිච්ඡයො’’ති විනිච්ඡය-සද්දස්ස කරණසාධනමාහ. ‘‘එත්තක’’න්තිආදි විනිච්ඡයනාකාරදස්සනං.

ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො, එවං රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, ස්වායං අනාසෙවනතාය මන්දො හුත්වා පවත්තො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘දුබ්බලරාගස්සාධිවචන’’න්ති. අජ්ඣොසානන්ති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවිසනං. ‘‘මය්හං ඉද’’න්ති හි තණ්හාගාහො යෙභුය්‍යෙන අත්තග්ගාහසන්නිස්සයොව හොති. තෙනාහ ‘‘අහං මම’’න්ති, ‘‘බලවසන්නිට්ඨාන’’න්ති ච තෙසං ගාහානං ථිරභාවප්පත්තිමාහ. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණන්ති ‘‘අහං මම’’න්ති බලවසන්නිට්ඨානවසෙන අභිනිවිට්ඨස්ස අත්තත්තනියග්ගාහවත්ථුනො අඤ්ඤාසාධාරණං විය කත්වා පරිග්ගහෙත්වා ඨානං, තථාපවත්තො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො. අත්තනා පරිග්ගහිතස්ස වත්ථුනො යස්ස වසෙන පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහමානො හොති පුග්ගලො, සො ධම්මො අසහනතා. එවං වචනත්ථං වදන්ති නිරුත්තිනයෙන. සද්දලක්ඛණෙ පන යස්ස ධම්මස්ස වසෙන මච්ඡරියයොගතො පුග්ගලො මච්ඡරො, තස්ස භාවො, කම්මං වා මච්ඡරියං, මච්ඡෙරො ධම්මො. මච්ඡරියස්ස බලවභාවතො ආදරෙන රක්ඛණං ආරක්ඛොති ආහ ‘‘ද්වාර…පෙ… සුට්ඨු රක්ඛණ’’න්ති. අත්තනො ඵලං කරොතීති කරණං, යං කිඤ්චි කාරණං, අධිකං කරණන්ති අධිකරණං, විසෙසකාරණං. විසෙසකාරණඤ්ච භොගානං ආරක්ඛදණ්ඩාදානාදිඅනත්ථසම්භවස්සාති වුත්තං ‘‘ආරක්ඛාධිකරණ’’න්තිආදි. පරනිසෙධනත්ථන්ති මාරණාදිනා පරෙසං විබාධනත්ථං. ආදීයති එතෙනාති ආදානං, දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං, අභිභවිත්වා පරවිහෙඨනචිත්තුප්පාදො. සත්ථාදානෙපි එසෙව නයො. හත්ථපරාමාසාදිවසෙන කායෙන කාතබ්බකලහො කායකලහො. මම්මඝට්ටනාදිවසෙන වාචාය කාතබ්බකලහො වාචාකලහො. විරුජ්ඣනවසෙන විරූපං ගණ්හාති එතෙනාති විග්ගහො. විරුද්ධං වදති එතෙනාති විවාදො. තුවං තුවන්ති අගාරවවචනසහචරණතො තුවං තුවං, සබ්බෙතෙ තථාපවත්තා දොසසහගතචිත්තුප්පාදා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ භගවා ‘‘අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’’ති (දී. නි. 2.104).

112. දෙසනං නිවත්තෙසීති ‘‘තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා’’තිආදිනා අනුලොමනයෙන පවත්තිතං දෙසනං පටිලොමනයෙන පුන ‘‘ආරක්ඛාධිකරණ’’න්ති ආරභන්තො නිවත්තෙසි. පඤ්චකාමගුණිකරාගවසෙනාති ආරම්මණභූතා පඤ්ච කාමගුණා එතස්ස අත්ථීති පඤ්චකාමගුණිකො, තත්ථ රඤ්ජනවසෙන අභිරමණවසෙන පවත්තරාගො, තස්ස වසෙන උප්පන්නා රඤ්ජනවසෙන තණ්හායනවසෙන පවත්තා රූපාදිතණ්හාව කාමෙසු තණ්හාති කාමතණ්හා. භවති අත්ථි සබ්බකාලං තිට්ඨතීති පවත්තා භවදිට්ඨි උත්තරපදලොපෙන භවො, තංසහගතා තණ්හා භවතණ්හා. විභවති විනස්සති උච්ඡිජ්ජතීති පවත්තා විභවදිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන, තංසහගතා තණ්හා විභවතණ්හාති ආහ ‘‘සස්සතදිට්ඨී’’තිආදි. ඉමෙ ද්වෙ ධම්මාති ‘‘එස පච්චයො උපාදානස්ස, යදිදං තණ්හා’’ති (දී. නි. 2.101) එවං වුත්තා වට්ටමූලතණ්හා ච ‘‘තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා’’ති (දී. නි. 2.103) එවං වුත්තා සමුදාචාරතණ්හා චාති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා. වට්ටමූලසමුදාචාරවසෙනාති වට්ටමූලවසෙන චෙව සමුදාචාරවසෙන ච. ද්වීහි කොට්ඨාසෙහීති ද්වීහි භාගෙහි. ද්වීහි අවයවෙහි සමොසරන්ති නිබ්බත්තනවසෙන සමං වත්තන්ති ඉතොති සමොසරණං, පච්චයො, එකං සමොසරණං එතාසන්ති එකසමොසරණා. කෙන පන එකසමොසරණාති ආහ ‘‘වෙදනායා’’ති. ද්වෙපි හි තණ්හා වෙදනාපච්චයා එවාති. තෙනාහ ‘‘වෙදනාපච්චයෙන එකපච්චයා’’ති. තතො තතො ඔසරිත්වා ආගන්ත්වා සමවසනට්ඨානං ඔසරණ සමොසරණං. වෙදනාය සමං සහ එකස්මිං ආරම්මණෙ ඔසරණකපවත්තනකා වෙදනා සමොසරණාති ආහ ‘‘ඉදං සහජාතසමොසරණං නාමා’’ති.

113. සබ්බෙති උප්පත්තිද්වාරවසෙන භින්දිත්වා වුත්තා සවිපාකඵස්සා එව විඤ්ඤාණාදි වෙදනාපරියොසානා විපාකවිථීති කත්වා. පටිච්චසමුප්පාදකථා නාම වට්ටකථාති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා චත්තාරො ලොකුත්තරවිපාකඵස්සෙ’’ති. බහුධාති බහුප්පකාරෙන. අයඤ්හි පඤ්චද්වාරෙ චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකානං පඤ්චන්නං වෙදනානං චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකො ඵස්සො සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකආහාරසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන අට්ඨධා පච්චයො හොති. සෙසානං පන එකෙකස්මිං ද්වාරෙ සම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණවසෙන පවත්තානං කාමාවචරවිපාකවෙදනානං චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකො ඵස්සො උපනිස්සයවසෙන එකධාව පච්චයො හොති. මනොද්වාරෙපි තදාරම්මණවසෙන පවත්තානං කාමාවචරවිපාකවෙදනානං සහජාතමනොසම්ඵස්සො තථෙව අට්ඨධා පච්චයො හොති, තථා පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තානං තෙභූමකවිපාකවෙදනානං. යා පන තා මනොද්වාරෙ තදාරම්මණවසෙන පවත්තා කාමාවචරවෙදනා, තාසං මනොද්වාරාවජ්ජනසම්පයුත්තො මනොසම්ඵස්සො උපනිස්සයවසෙන එකධාව පච්චයො හොතීති එවං ඵස්සො බහුධා වෙදනාය පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං.

114. වෙදනාදීනන්ති වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානං. අසදිසභාවාති අනුභවනසඤ්ජානනාභිසඞ්ඛරණවිජානනභාවා. තෙ හි අඤ්ඤමඤ්ඤවිධුරෙන වෙදයිතාදිරූපෙන ආකිරියන්ති පඤ්ඤායන්තීති ආකාරාති වුච්චන්ති. තෙයෙවාති වෙදනාදීනං තෙ එව වෙදයිතාදිආකාරා. සාධුකං දස්සියමානාති සක්කච්චං පච්චක්ඛතො විය පකාසියමානා. තං තං ලීනමත්ථං ගමෙන්තීති ‘‘අරූපට්ඨො ආරම්මණාභිමුඛනමනට්ඨො’’ති එවමාදිකං තං තං ලීනං අපාකටමත්ථං ගමෙන්ති ඤාපෙන්තීති ලිඞ්ගානි. තස්ස තස්ස සඤ්ජානනහෙතුතොති තස්ස තස්ස අරූපට්ඨාදිකස්ස සල්ලක්ඛණස්ස කාරණත්තා. නිමීයන්ති අනුමීයන්ති එතෙහීති නිමිත්තානි. තථා තථා අරූපභාවාදිප්පකාරෙන, වෙදයිතාදිප්පකාරෙන ච උද්දිසිතබ්බතො කථෙතබ්බතො උද්දෙසා. තස්මාති ‘‘අසදිසභාවා’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. යස්මා වෙදනාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤඅසදිසභාවා යථාවුත්තෙනත්ථෙන ආකාරාදයො, තස්මා අයං ඉදානි වුච්චමානො එත්ථ පාළිපදෙ අත්ථො.

නාමසමූහස්සාති ආරම්මණාභිමුඛං නමනට්ඨෙන ‘‘නාම’’න්ති ලද්ධසමඤ්ඤස්ස වෙදනාදිචතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස අරූපධම්මපුඤ්ජස්ස. පඤ්ඤත්තීති ‘‘නාමකායො අරූපකලාපො අරූපිනො ඛන්ධා’’තිආදිකා පඤ්ඤාපනා හොති. චෙතනාපධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මානං ‘‘සඞ්ඛාරානං චෙතනාකාරෙ’’තිආදි වුත්තං. තථා හි සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධවිභජනෙ ‘‘යා චෙතනා සඤ්චෙතනා සඤ්චෙතයිතත්ත’’න්ති (විභ. 249 අභිධම්මභාජනීයෙ) චෙතනාව නිද්දිට්ඨා. අසතීති අසන්තෙසු. වචනවිපල්ලාසෙන හි එවං වුත්තං. චත්තාරො ඛන්ධෙ වත්ථුං කත්වාති වෙදනා සඤ්ඤා චිත්තං චෙතනාදයොති ඉමෙ චතුක්ඛන්ධසඤ්ඤිතෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ ධම්මෙ වත්ථුං කත්වා. අයඤ්ච නයො පඤ්චද්වාරෙපි සම්භවතීති ‘‘මනොද්වාරෙ’’ති විසෙසිතං. අධිවචනසම්ඵස්සවෙවචනොති අධිවචනමුඛෙන පඤ්ඤත්තිමුඛෙන ගහෙතබ්බත්තා ‘‘අධිවචනසම්ඵස්සො’’ති ලද්ධනාමො. සොති මනොසම්ඵස්සො. පඤ්චවොකාරෙ ච හදයවත්ථුං නිස්සාය ලබ්භනතො රූපකායෙ පඤ්ඤායතෙව, අයං පන නයො ඉධ න ඉච්ඡිතො වෙදනාදිපටික්ඛෙපවසෙන අසම්භවපරියායස්ස ජොතිතත්තාති ‘‘පඤ්චපසාදෙ වත්ථුං කත්වා උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති අත්ථො වුත්තො. න හි වෙදනාසන්නිස්සයෙන විනා පඤ්චපසාදෙ වත්ථුං කත්වා මනොසම්ඵස්සස්ස සම්භවො අත්ථි. උප්පත්තිට්ඨානෙ අසති අනුප්පත්තිට්ඨානතො ඵලස්ස උප්පත්ති නාම කදාචිපි නත්ථීති ඉමමත්ථං යථාධිගතස්ස අත්ථස්ස නිදස්සනවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘අම්බරුක්ඛෙ’’තිආදිමාහ. රූපකායතොති කෙවලං රූපකායතො. තස්සාති මනොසම්ඵස්සස්ස.

විරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විභූතතරා විසදිසුප්පත්ති, තස්මිං වා සති අත්තනො සන්තානෙ විජ්ජමානස්සෙව විසදිසුප්පත්තිහෙතුභාවො රුප්පනාකාරො. සො එව රුප්පනාකාරො වත්ථුසප්පටිඝාදිකං තං තං ලීනමත්ථං ගමෙතීති ලිඞ්ගං. තස්ස තස්ස සඤ්ජානනහෙතුතො නිමිත්තං. තථා තථා උද්දිසිතබ්බතො උද්දෙසොති එවමෙත්ථ ආකාරාදයො අත්ථතො වෙදිතබ්බා. වත්ථාරම්මණානං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිහනනං පටිඝො, තතො පටිඝතො ජාතො පටිඝසම්ඵස්සො. තෙනාහ ‘‘සප්පටිඝ’’න්තිආදි. නාමකායතොති කෙවලං නාමකායතො. තස්සාති පටිඝසම්ඵස්සස්ස. සෙසං පඨමපඤ්හෙ වුත්තනයමෙව.

උභයවසෙනාති නාමකායො රූපකායොති උභයසන්නිස්සයස්ස අධිවචනසම්ඵස්සො පටිඝසම්ඵස්සොති උභයසම්ඵස්සස්ස වසෙන.

විසුං විසුං පච්චයං දස්සෙත්වාති බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පච්චෙකං නාමකායරූපකායසඤ්ඤිතං පච්චයං දස්සෙත්වා. තෙසන්ති ඵස්සානං. අවිසෙසතොති විසෙසං අකත්වා සාමඤ්ඤතො. දස්සෙතුන්ති බ්‍යතිරෙකමුඛෙනෙව දස්සෙතුං. එසෙව හෙතූති එස ඡසුපි ද්වාරෙසු පවත්තො නාමරූපසඞ්ඛාතො හෙතු යථාරහං ද්වින්නම්පි ඵස්සානං. ඉදානි තං යථාරහං පවත්තිං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරාදීසු හී’’තිආදි වුත්තං.

සම්පයුත්තකා ඛන්ධාති ඵස්සෙන සම්පයුත්තා වෙදනාදයො ඛන්ධා. ආවජ්ජනස්සාපි සම්පයුත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙනෙවෙත්ථ ගහණං දට්ඨබ්බං තදවිනාභාවතො. පරතො මනොසම්ඵස්සෙපි එසෙව නයො. පඤ්චවිධොපීති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන පඤ්චවිධොපි. සො ඵස්සොති පටිඝසම්ඵස්සො. බහුධාති බහුප්පකාරෙන. තථා හි විපාකනාමං විපාකස්ස අනෙකභෙදස්ස මනොසම්ඵස්සස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන සත්තධා පච්චයො හොති. යං පනෙත්ථ ආහාරකිච්චං, තං ආහාරපච්චයවසෙන. යං ඉන්ද්‍රියකිච්චං, තං ඉන්ද්‍රියපච්චයවසෙන පච්චයො හොති. අවිපාකං පන නාමං අවිපාකස්ස මනොසම්ඵස්සස්ස ඨපෙත්වා විපාකපච්චයං ඉතරෙසං වසෙන පච්චයො හොති. රූපං පන චක්ඛායතනාදිභෙදං චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකස්ස පඤ්චවිධස්ස ඵස්සස්ස නිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයො හොති. රූපායතනාදිභෙදං තස්ස පඤ්චවිධස්ස ආරම්මණපුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතවසෙන චතුධා පච්චයො හොති. මනොසම්ඵස්සස්ස පන තානි රූපායතනාදීනි, ධම්මාරම්මණඤ්ච තථා ච ආරම්මණපච්චයමත්තෙනෙව පච්චයො හොති. වත්ථුරූපං පන මනොසම්ඵස්සස්ස නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන පඤ්චධා පච්චයො හොති. එවං නාමරූපං අස්ස ඵස්සස්ස බහුධා පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං.

115. පඨමුප්පත්තියං විඤ්ඤාණං නාමරූපස්ස විසෙසපච්චයොති ඉමමත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං පාළියං ‘‘මාතුකුච්ඡිම්හි න ඔක්කමිස්සථා’’තිආදි වුත්තං. ගබ්භසෙය්‍යකපටිසන්ධි හි බාහිරතො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තස්ස විය හොන්තීපි අත්ථතො යථාපච්චයං ඛන්ධානං තත්ථ පඨමුප්පත්තියෙව. තෙනාහ ‘‘පවිසිත්වා…පෙ… න වත්තිස්සථා’’ති. සුද්ධන්ති කෙවලං විඤ්ඤාණෙන අමිස්සිතං විරහිතං. ‘‘අවසෙස’’න්ති ඉදං නාමාපෙක්ඛං, තස්මා අවසෙසං නාමරූපන්ති ඉමං විඤ්ඤාණං ඨපෙත්වා අවසෙසං නාමරූපං වාති අත්ථො. පටිසන්ධිවසෙන ඔක්කන්තන්ති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන, මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තස්ස වා පඨමාවයවභාවෙන ඔතිණ්ණං. වොක්කමිස්සථාති සන්තතිවිච්ඡෙදං විනාසං උපගමිස්සථ, තං පන මරණං නාම හොතීති ආහ ‘‘චුතිවසෙනා’’ති. අස්සාති විඤ්ඤාණස්ස, තඤ්ච ඛො විඤ්ඤාණසාමඤ්ඤවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව චිත්තස්ස නිරොධෙනා’’ති, පටිසන්ධිචිත්තස්සෙව නිරොධෙනාති අත්ථො. තතොති පටිසන්ධිචිත්තතො. පටිසන්ධිචිත්තස්ස, තතො දුතියතතියචිත්තානං වා නිරොධෙන චුති න හොතීති වුත්තමත්ථං යුත්තිතො විභාවෙතුං ‘‘පටිසන්ධිචිත්තෙන හී’’තිආදි වුත්තං. එතස්මිං අන්තරෙති එතස්මිං සොළසචිත්තක්ඛණෙ කාලෙ. අන්තරායො නත්ථීති එත්ථ දාරකස්ස තාව මරණන්තරායො මා හොතු තදා චුතිචිත්තස්ස අසම්භවතො, මාතු පන කථං තදා මරණන්තරායාභාවොති? තං තං කාලං අනතික්කමිත්වා තදන්තරෙයෙව චවනධම්මාය ගබ්භග්ගහණස්සෙව අසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හි අනොකාසො නාමා’’ති, චුතියාති අධිප්පායො.

පටිසන්ධිචිත්තෙන සද්ධිං සමුට්ඨිතරූපානීති ඔක්කන්තික්ඛණෙ උප්පන්නකම්මජරූපානි වදති. තානි හි නිප්පරියායතො පටිසන්ධිචිත්තෙන සද්ධිං සමුට්ඨිතරූපානි නාම, න උතුසමුට්ඨානානි පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදතො පච්ඡා සමුට්ඨිතත්තා. චිත්තජාහාරජානං පන තදා අසම්භවො එව. යානි පටිසන්ධිචිත්තෙන සද්ධිං සමුට්ඨිතරූපානි, තානි තිවිධානි තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ සමුට්ඨිතානි, ඨිතික්ඛණෙ සමුට්ඨිතානි, භඞ්ගක්ඛණෙ සමුට්ඨිතානීති. තෙසු උප්පාදක්ඛණෙ සමුට්ඨිතානි සත්තරසමස්ස භවඞ්ගස්ස උප්පාදක්ඛණෙ නිරුජ්ඣන්ති, ඨිතික්ඛණෙ සමුට්ඨිතානි ඨිතික්ඛණෙ නිරුජ්ඣන්ති, භඞ්ගක්ඛණෙ සමුට්ඨිතානි භඞ්ගක්ඛණෙ නිරුජ්ඣන්ති. තත්ථ ‘‘භඤ්ජමානො ධම්මො භඤ්ජමානස්ස ධම්මස්ස පච්චයො හොතී’’ති න සක්කා වත්තුං, උප්පාදෙ, පන ඨිතියඤ්ච න න සක්කාති ‘‘සත්තරසමස්ස භවඞ්ගස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, ඨිතික්ඛණෙ ච ධරන්තානං වසෙන තස්ස පච්චයම්පි දාතුං න සක්කොන්තී’’ති වුත්තං. රූපකායූපත්ථම්භිතස්සෙව හි නාමකායස්ස පඤ්චවොකාරෙ පවත්තීති. තෙහි රූපධම්මෙහි තස්ස චිත්තස්ස බලවතරං සන්ධායාහ ‘‘සත්තරසමස්ස…පෙ… පවත්ති පවත්තතී’’ති. පවෙණී ඝටියතීති අට්ඨචත්තාලීසකම්මජස්ස රූපපවෙණී සම්බන්ධා හුත්වා පවත්තති. පඨමඤ්හි පටිසන්ධිචිත්තං, තතො යාව සොළසමං භවඞ්ගචිත්තං, තෙසු එකෙකස්ස උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන තයො තයො ඛණා. තත්ථ එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු සමතිංස සමතිංස කම්මජරූපානි උප්පජ්ජන්ති. ඉති සොළසතිකා අට්ඨචත්තාලීසං හොන්ති. එස නයො තතො පරෙසුපි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අට්ඨචත්තාලීසකම්මජස්ස රූපපවෙණී සම්බන්ධා හුත්වා පවත්තතී’’ති. සචෙ පන න සක්කොන්තීති පටිසන්ධිචිත්තෙන සද්ධිං සමුට්ඨිතරූපානි සත්තරසමස්ස භවඞ්ගස්ස පච්චයං දාතුං සචෙ න සක්කොන්ති. යදි හි පටිසන්ධිචිත්තතො සත්තරසමං චුතිචිත්තං සියා, පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතිභඞ්ගක්ඛණෙසුපි කම්මජරූපං න උප්පජ්ජෙය්‍ය, පගෙව භවඞ්ගචිත්තක්ඛණෙසු. තථා සති නත්ථෙව තස්ස චිත්තස්ස පච්චයලාභොති පවත්ති නප්පවත්තති, පවෙණී න ඝටියතෙව, අඤ්ඤදත්ථු විච්ඡිජ්ජති. තෙනාහ ‘‘වොක්කමතිතිනාම හොතී’’තිආදි.

ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථංපකාරතාය. යාදිසො ගබ්භසෙය්‍යකස්ස අත්තභාවො, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තස්ස ච පඤ්චක්ඛන්ධා අනූනා එව හොන්තීති ආහ ‘‘එවං පරිපුණ්ණපඤ්චක්ඛන්ධභාවායා’’ති. උපච්ඡිජ්ජිස්සථාති සන්තානවිච්ඡෙදෙන විච්ඡින්දෙය්‍ය. සුද්ධං නාමරූපමෙවාති විඤ්ඤාණවිරහිතං කෙවලං නාමරූපමෙව. අවයවානං පාරිපූරි වුඩ්ඪි. ථිරභාවප්පත්ති විරූළ්හි. මහල්ලකභාවප්පත්ති වෙපුල්ලං. තානි ච යථාක්කමං පඨමාදිවයවසෙන හොන්තීති වුත්තං ‘‘පඨමවයවසෙනා’’තිආදි. වා-සද්දො අනියමත්ථො, තෙන වස්සසහස්සද්වයාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

විඤ්ඤාණමෙවාති නියමවචනං, ඉතො බාහිරකප්පිතස්ස අත්තනො, ඉස්සරාදීනඤ්ච පටික්ඛෙපපදං, න අවිජ්ජාදිඵස්සාදිපටික්ඛෙපපදං පටියොගීනිවත්තනපදත්තා අවධාරණස්ස. තෙනාහ ‘‘එසෙව හෙතූ’’තිආදි. අයඤ්ච නයො හෙට්ඨාපි සබ්බපදෙසු යථාරහං වත්තබ්බො. ඉදානි විඤ්ඤාණමෙව නාමරූපස්ස පධානකාරණන්ති ඉමමත්ථං ඔපම්මවසෙන විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. පච්චෙකං විය සමුදිතස්සාපි නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණෙන විනා අත්තකිච්චාසමත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘ත්වං නාමරූපං නාමා’’ති එකජ්ඣං ගහණං. පුරෙචාරිකෙති පුබ්බඞ්ගමෙව. විඤ්ඤාණඤ්හි සහජාතධම්මානං පුබ්බඞ්ගමං. තෙනාහ භගවා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති. (ධ. ප. 1; නෙත්ති. 90, 92; පෙටකො. 13, 83) බහුධාති අනෙකප්පකාරෙන පච්චයො හොති.

කථං? විපාකනාමස්ස හි පටිසන්ධියං අඤ්ඤං වා විඤ්ඤාණං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකආහාරඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි නවධා පච්චයො හොති. වත්ථුරූපස්ස පටිසන්ධියං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකආහාරඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි නවධා පච්චයො හොති. ඨපෙත්වා පන වත්ථුරූපං සෙසරූපස්ස ඉමෙසු නවසු අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයං අපනෙත්වා සෙසෙහි අට්ඨහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පන අසඤ්ඤසත්තරූපස්ස, පඤ්චවොකාරෙ වා කම්මජස්ස සුත්තන්තිකපරියායතො උපනිස්සයවසෙන එකධාව පච්චයො හොති. අවසෙසඤ්හි පඨමභවඞ්ගතො පභුති සබ්බම්පි විඤ්ඤාණං තස්ස නාමරූපස්ස යථාරහං පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන පච්චයනයෙ දස්සියමානෙ සබ්බාපි මහාපකරණකථා ආනෙතබ්බා හොතීති න විත්ථාරිතා. කථං පනෙතං පච්චෙතබ්බං ‘‘පටිසන්ධිනාමරූපං විඤ්ඤාණපච්චයා හොතී’’ති? සුත්තතො, යුත්තිතො ච. පාළියඤ්හි ‘‘චිත්තානුපරිවත්තිනො ධම්මා’’තිආදිනා (ධ. ස. මාතිකා 62) නයෙන බහුධා වෙදනාදීනං විඤ්ඤාණපච්චයතා ආගතා. යුත්තිතො පන ඉධ චිත්තජෙන රූපෙන දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්සාපි රූපස්ස විඤ්ඤාණං පච්චයො හොතීති විඤ්ඤායති. චිත්තෙහි පසන්නෙ, අප්පසන්නෙ වා තදනුරූපානි රූපානි උප්පජ්ජමානානි දිට්ඨානි, දිට්ඨෙන ච අදිට්ඨස්ස අනුමානං හොතීති. ඉමිනා ඉධ ‘‘දිට්ඨෙන චිත්තජරූපෙන අදිට්ඨස්සාපි පටිසන්ධිරූපස්ස විඤ්ඤාණං පච්චයො හොතී’’ති පච්චෙතබ්බමෙතං. කම්මසමුට්ඨානස්සාපි හි රූපස්ස චිත්තසමුට්ඨානස්ස විය විඤ්ඤාණපච්චයතා පට්ඨානෙ ආගතාති.

116. ඉධ සමුදය-සද්දො සමුදාය-සද්දො විය සමූහපරියායොති ආහ ‘‘දුක්ඛරාසිසම්භවො’’ති. එකකොති අසහායො රාජපරිසාරහිතො. පස්සෙය්‍යාම තෙ රාජභාවං අම්හෙහි විනාති අධිප්පායො. යථාරහං පරිසං රඤ්ජෙතීති හි රාජා. අත්ථතොති අත්ථසිද්ධිතො අවදන්තම්පි වදති විය. ‘‘හදයවත්ථු’’න්ති ඉමිනාව තන්නිස්සයොපි ගහිතො වාති දට්ඨබ්බං. ආනන්තරියභාවතො නිස්සයනිස්සයොපි ‘‘නිස්සයො’’ ත්වෙව වුච්චතීති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං නාම භවෙය්‍යාසි, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පස්සෙය්‍යාමා’’තිආදි. බහුධාති අනෙකධා පච්චයො හොති. කථං? නාමං තාව පටිසන්ධියං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි සත්තධා විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොතීති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන, කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති එවං අඤ්ඤථාපි පච්චයො හොති. අවිපාකං පන නාමං යථාවුත්තෙසු පච්චයෙසු ඨපෙත්වා විපාකපච්චයං ඉතරෙහි ඡහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන, කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති අඤ්ඤථාපි පච්චයො හොති, තඤ්ච ඛො පවත්තියංයෙව, න පටිසන්ධියං. රූපතො පන හදයවත්ථු පටිසන්ධියං විඤ්ඤාණස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථි අවිගතපච්චයෙහි ඡධාව පච්චයො හොති. පවත්තියං පන සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයවජ්ජිතෙහි පඤ්චහි පුරෙජාතපච්චයෙන සහ තෙහෙව පච්චයෙහි පච්චයො හොති. චක්ඛායතනාදිභෙදං පන පඤ්චවිධම්පි රූපං යථාක්කමං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිභෙදස්ස විඤ්ඤාණස්ස නිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොතීති එවං නාමරූපං විඤ්ඤාණස්ස බහුධා පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං.

ය්වායමනුක්කමෙන විඤ්ඤාණස්ස නාමරූපං, පටිසන්ධිනාමරූපස්ස, ච විඤ්ඤාණං පති පච්චයභාවො, සො කදාචි විඤ්ඤාණස්ස සාතිසයො, කදාචි නාමරූපස්ස, කදාචි උභින්නං සදිසොති තිවිධොපි සො ‘‘එත්තාවතා’’ති පදෙන එකජ්ඣං ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘විඤ්ඤාණෙ…පෙ… පවත්තෙසූ’’ති වත්වා පුන යමිදම්පි විඤ්ඤාණං නාමරූපසඤ්ඤිතානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයෙන පවත්තානං එත්තකෙන සබ්බා සංසාරවට්ටප්පවත්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එත්තකෙන…පෙ… පටිසන්ධියො’’ති ආහ. තත්ථ එත්තකෙනාති එත්තකෙනෙව, න ඉතො අඤ්ඤෙන කෙනචි කාරකවෙදකසභාවෙන අත්තනා, ඉස්සරාදිනා වාති අත්ථො. අන්තොගධාවධාරණඤ්හෙතං පදං.

වචනමත්තමෙව අධිකිච්චාති දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදි-සද්දා විය අතථත්තා වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තස්ස. තෙනාහ ‘‘අත්ථං අදිස්වා’’ති. වොහාරස්සාති වොහරණමත්තස්ස. පථොති පවත්තිමග්ගො පවත්තියා විසයො. යස්මා සරණකිරියාවසෙන පුග්ගලො ‘‘සතො’’ති වුච්චති, සම්පජානනකිරියාවසෙන ‘‘සම්පජානො’’ති, තස්මා වුත්තං ‘‘කාරණාපදෙසවසෙනා’’ති. කාරණං නිද්ධාරෙත්වා උත්ති නිරුත්තීති. එකමෙව අත්ථං ‘‘පණ්ඩිතො’’තිආදිනා පකාරතො ඤාපනතො ‘‘පඤ්ඤත්තී’’ති වදන්ති. සො එව හි ‘‘පණ්ඩිතො’’ති ච ‘‘බ්‍යත්තො’’ති ච ‘‘මෙධාවී’’ති ච පඤ්ඤාපීයතීති. පණ්ඩිච්චප්පකාරතො පන පණ්ඩිතො, වෙය්‍යත්තියප්පකාරතො බ්‍යත්තොති පඤ්ඤාපීයතීති එවං පකාරතො පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති. යස්මා ඉධ අධිවචනනිරුත්තිපඤ්ඤත්තිපදානි සමානත්ථානි. සබ්බඤ්ච වචනං අධිවචනාදිභාවං භජති, තස්මා කෙසුචි වචනවිසෙසෙසු විසෙසෙන පවත්තෙහි අධිවචනාදිසද්දෙහි සබ්බානි වචනානි පඤ්ඤත්තිඅත්ථප්පකාසනසාමඤ්ඤෙන වුත්තානීති ඉමිනා අධිප්පායෙන අයමත්ථයොජනා කතාති වෙදිතබ්බා.

අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාවෙ, උපරි වචනං අධිවචනං. කස්ස උපරි? පකාසෙතබ්බස්ස අත්ථස්සාති පාකටො යමත්ථො. අධීනං වා වචනං අධිවචනං. කෙන අධීනං? අත්ථෙන. තථා තංතංඅත්ථප්පකාසෙන නිච්ඡිතං, නියතං වා වචනං නිරුත්ති. පථවීධාතුපුරිසාදිතංතංපකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති එවං අධිවචනාදිපදානං සබ්බවචනෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා, අඤ්ඤථා සිරිවඩ්ඪකධනවඩ්ඪකප්පකාරානමෙව නිරුත්තිතා, ‘‘පණ්ඩිතො වියත්තො’’ති එවං පකාරානමෙව එකමෙව අත්ථං තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙන්තානං පඤ්ඤත්තිතා ච ආපජ්ජෙය්‍යාති. එවං තීහිපි නාමෙහි වුත්තස්ස වොහාරස්ස පවත්තිමග්ගොපි සහ විඤ්ඤාණෙන නාමරූපන්ති එත්තාවතාව ඉච්ඡිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඉතී’’තිආදි. පඤ්ඤාය අවචරිතබ්බන්ති පඤ්ඤාය පවත්තිතබ්බං, ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජානිතබ්බ’’න්ති. වට්ටන්ති කිලෙසවට්ටං, කම්මවට්ටං, විපාකවට්ටන්ති තිවිධම්පි වට්ටං. වත්තතීති පවත්තති. තයිදං ‘‘ජායෙථා’’තිආදිනා පඤ්චහි පදෙහි වුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනවසෙන වුත්තං. ආදි-සද්දෙන ඉත්ථීතිපුරිසාතිආදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. නාමපඤ්ඤත්තත්ථායාති ඛන්ධාදිඵස්සාදිසත්තාදිඉත්ථාදිනාමස්ස පඤ්ඤාපනත්ථාය. වත්ථුපි එත්තාවතාව. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධපඤ්චකම්පි එත්තාවතාව පඤ්ඤායතී’’ති. එත්තාවතා එත්තකෙන, සහ විඤ්ඤාණෙන නාමරූපප්පවත්තියාති අත්ථො.