සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිවණ්ණනා

127. ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තොති සමථපටිපත්තියං සුප්පතිට්ඨිතො හුත්වා විපස්සනාගමනෙන, මග්ගගමනෙන ච ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තො. උභොහි භාගෙහි මුච්චනතො උභතොභාගවිමුත්තො නාම හොති. සො ‘‘එවං අසමනුපස්සන්තො’’ති වුත්තො විපස්සනායානිකොති කත්වා ‘‘යො ච න සමනුපස්සතීති වුත්තො සො යස්මා ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තො පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම හොතී’’ති වුත්තං. හෙට්ඨා වුත්තානන්ති ‘‘කිත්තාවතා ච, ආනන්ද, අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤාපෙතී’’තිආදිනා (දී. නි. 2.119), ‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු නෙව වෙදනං අත්තානං සමනුපස්සතී’’තිආදිනා (දී. නි. 2.125 ආදයො) ච හෙට්ඨා පාළියං ආගතානං ද්වින්නං පුථුජ්ජනභික්ඛූනං. නිගමනන්ති නිස්සරණං. නාමන්ති පඤ්ඤාවිමුත්තාදිනාමං.

පටිසන්ධිවසෙන වුත්තාති නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤිතාවිසෙසවිසිට්ඨපටිසන්ධිවසෙන වුත්තා සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. තංතංසත්තනිකායං පති නිස්සයතො හි නානත්තකායාදිතා තංපරියාපන්නපටිසන්ධිසමුදාගතාති දට්ඨබ්බා තදභිනිබ්බත්තකකම්මභවස්ස තථා ආයූහිතත්තා. චතස්සො ආගමිස්සන්තීති රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධවසෙන චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියො ආගමිස්සන්ති ‘‘රූපුපායං වා ආවුසො විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.311). විඤ්ඤාණපතිට්ඨානස්සාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස එතරහි පතිට්ඨානකාරණස්ස. අත්ථතො වුත්තවිසෙසවිසිට්ඨා පඤ්චවොකාරෙ රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා, චතුවොකාරෙ වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා වෙදිතබ්බා. සත්තාවාසභාවං උපාදාය ‘‘ද්වෙ ච ආයතනානීති ද්වෙ නිවාසට්ඨානානී’’ති වුත්තං. නිවාසට්ඨානපරියායොපි ආයතනසද්දො හොති යථා ‘‘දෙවායතනද්වය’’න්ති. සබ්බන්ති විඤ්ඤාණට්ඨිති ආයතනද්වයන්ති සකලං. තස්මා ගහිතං තත්ථ එකමෙව අග්ගහෙත්වාති අධිප්පායො. පරියාදානං අනවසෙසග්ගහණං න ගච්ඡති වට්ටං විඤ්ඤාණට්ඨිතිආයතනද්වයානං අඤ්ඤමඤ්ඤඅන්තොගධත්තා.

නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො, තස්මා සෙය්‍යථාපි මනුස්සාති යථා මනුස්සාති වුත්තං හොති. විසෙසො හොතියෙව සතිපි බාහිරස්ස කාරකස්ස අභෙදෙ අජ්ඣත්තිකස්ස භින්නත්තා. නානත්තං කායෙ එතෙසං, නානත්තො වා කායො එතෙසන්ති නානත්තකායා, ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. නෙසන්ති මනුස්සානං. නානත්තා සඤ්ඤා එතෙසං අත්ථීති නානත්තසඤ්ඤිනො. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතො එතෙසං අත්ථීති විනිපාතිකා සතිපි දෙවභාවෙ දිබ්බසම්පත්තියා අභාවතො, අපායෙසු වා ගතො නත්ථි නිපාතො එතෙසන්ති විනිපාතිකා. තෙනාහ ‘‘චතුඅපායවිනිමුත්තා’’ති. ධම්මපදන්ති සතිපට්ඨානාදිධම්මකොට්ඨාසං. විජානියාති සුතමයෙන තාව ඤාණෙන විජානිත්වා. තදනුසාරෙන යොනිසොමනසිකාරං පරිබ්‍රූහන්තො සීලවිසුද්ධිආදිකං සම්මාපටිපත්තිං අපි පටිපජ්ජෙම. සා ච පටිපත්ති හිතාය දිට්ඨධම්මිකාදිසකලහිතාය අම්හාකං සියා. ඉදානි තත්ථ සීලපටිපත්තිං තාව විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘පාණෙසු චා’’ති ගාථමාහ.

බ්‍රහ්මකායෙ පඨමජ්ඣානනිබ්බත්තෙ බ්‍රහ්මසමූහෙ, බ්‍රහ්මනිකායෙ වා භවාති බ්‍රහ්මකායිකා. මහාබ්‍රහ්මුනො පරිසාය භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා තස්ස පරිචාරකට්ඨානෙ ඨිතත්තා. මහාබ්‍රහ්මුනො පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතාති බ්‍රහ්මපුරොහිතා. ආයුවණ්ණාදීහි මහන්තො බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මුනො. සතිපි තෙසං තිවිධානම්පි පඨමෙන ඣානෙන අභිනිබ්බත්තභාවෙ ඣානස්ස පන පවත්තිභෙදෙන අයං විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පනා’’තිආදි වුත්තං. පරිත්තෙනාති හීනෙන, සා චස්ස හීනතා ඡන්දාදීනං හීනතාය වෙදිතබ්බා, පටිලද්ධමත්තං වා හීනං. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවත්තා මජ්ඣිමෙන, සා චස්ස මජ්ඣිමතා ඡන්දාදීනං මජ්ඣිමතාය වෙදිතබ්බා, පටිලභිත්වා නාතිසුභාවිතං වා මජ්ඣිමං. උපඩ්ඪකප්පොති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස උපඩ්ඪකප්පො. විප්ඵාරිකතරොති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙහි පමාණතො විපුලතරො, සභාවතො උළාරතරො ච හොති. සභාවෙනපි හි උළාරතරොව, තං පනෙත්ථ අප්පමාණං. තථා හි පරිත්තාභාදීනං, පරිත්තසුභාදීනඤ්ච කායෙ සතිපි සභාවවෙමත්තෙ එකත්තවසෙනෙව වවත්ථාපීයතීති ‘‘එකත්තකායා’’ ත්වෙව වුච්චන්ති. පණීතෙනාති උක්කට්ඨෙන, සා චස්ස උක්කට්ඨතා ඡන්දාදීනං උක්කට්ඨතාය වෙදිතබ්බා, සුභාවිතං වා සම්මදෙව වසිභාවං පාපිතං පණීතං පධානභාවං නීතන්ති කත්වා, ඉධාපි කප්පො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙනෙව වෙදිතබ්බො පරිපුණ්ණස්ස මහාකප්පස්ස අසම්භවතො. ඉතීති එවං වුත්තප්පකාරෙන. තෙති ‘‘බ්‍රහ්මකායිකා’’ති වුත්තා තිවිධාපි බ්‍රහ්මානො. සඤ්ඤාය එකත්තාති තිහෙතුකභාවෙන සඤ්ඤාය එකත්තසභාවත්තා. න හි තස්සා සම්පයුත්තධම්මවසෙන අඤ්ඤොපි කොචි භෙදො අත්ථි.

එවන්ති ඉමිනා නානත්තකායඑකත්තසඤ්ඤිනොති දස්සෙති.

දණ්ඩඋක්කායාති දණ්ඩදීපිකාය. සරතීති ධාවති විය. විස්සරතීති විප්පකිණ්ණා විය ධාවති. ද්වෙ කප්පාති ද්වෙ මහාකප්පා. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන ආභස්සරග්ගහණෙනෙව සබ්බෙපි තෙ පරිත්තාභා, අප්පමාණාභාපි ගහිතා.

සොභනා පභා සුභා, සුභාය කිණ්ණා සුභාකිණ්ණාති වත්තබ්බෙ ආ-කාරස්ස රස්සත්තං, අන්තිම-ණ-කාරස්ස හ-කාරඤ්ච කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තා, අට්ඨකථායංපන නිච්චලාය එකග්ඝනාය පභාය සුභොති පරියායවචනන්ති ‘‘සුභෙන ඔකිණ්ණා විකිණ්ණා’’ති අත්ථො වුත්තො, එත්ථාපි අන්තිම-ණ-කාරස්ස හ-කාරකරණං ඉච්ඡිතබ්බමෙව. න ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පභා ගච්ඡති එකග්ඝනත්තා. චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිමෙව භජන්ති කායස්ස, සඤ්ඤාය ච එකරූපත්තා. විපුලසන්තසුඛායුවණ්ණාදිඵලත්තා වෙහප්ඵලා. එත්ථාති විඤ්ඤාණට්ඨිතියං.

විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතා නපුනරාවත්තනතො. ‘‘න සබ්බකාලිකා’’ති වත්වා තමෙව අසබ්බකාලිකත්තං විභාවෙතුං ‘‘කප්පසතසහස්සම්පී’’තිආදි වුත්තං. සොළසකප්පසහස්සච්චයෙන උප්පන්නානං සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මානං පරිනිබ්බායනතො, අඤ්ඤෙසඤ්ච තත්ථ අනුප්පජ්ජනතො බුද්ධසුඤ්ඤෙලොකෙ සුඤ්ඤං තං ඨානං හොති, තස්මා සුද්ධාවාසා න සබ්බකාලිකා, ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා හොන්ති සුද්ධාවාසභූමියො. ඉමිනා සුත්තෙන සුද්ධාවාසානං සත්තාවාසභාවදීපනෙනෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිභාවො දීපිතො, තස්මා සුද්ධාවාසාපි සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිං නවසු සත්තාවාසෙසු චතුත්ථසත්තාවාසංයෙව භජන්ති.

සුඛුමත්තාති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තත්තා. පරිබ්‍යත්තවිඤ්ඤාණකිච්චාභාවතො නෙව විඤ්ඤාණං, සබ්බසො අවිඤ්ඤාණං න හොතීති නාවිඤ්ඤාණං, තස්මා පරිප්ඵුටවිඤ්ඤාණකිච්චවන්තීසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු අවත්වා.

128. තඤ්ච විඤ්ඤාණට්ඨිතින්ති පඨමං විඤ්ඤාණට්ඨිතිං. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සරූපතො, මනුස්සාදිවිභාගතො, සඞ්ඛෙපතො, ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති භෙදතො ච පජානාති. තස්සා සමුදයඤ්චාති තස්සා පඨමාය විඤ්ඤාණට්ඨිතියා පඤ්චවීසතිවිධං සමුදයඤ්ච පජානාති. අත්ථඞ්ගමෙපි එසෙව නයො. අස්සාදෙතබ්බතො, අස්සාදතො ච අස්සාදං. අයං අනිච්චාදිභාවො ආදීනවො. ඡන්දරාගො විනීයති එතෙන, එත්ථ වාති ඡන්දරාගවිනයො, සහ මග්ගෙන නිබ්බානං. ඡන්දරාගප්පහානන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. මානදිට්ඨීනං වසෙනාහන්ති වා, තණ්හාවසෙන මමන්ති වා අභිනන්දනාපි මානස්ස පරිතස්සනා විය දට්ඨබ්බා. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසෙසු අට්ඨසුපි වාරෙසු. තත්ථාති උපරි තීසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු දුතියායතනෙසු. තත්ථ හි රූපං නත්ථි. පුන තත්ථාති පඨමායතනෙ. තත්ථ හි එකො රූපක්ඛන්ධොව. එත්ථාති ච තමෙව සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි රූපස්ස කම්මසමුට්ඨානත්තා ආහාරවසෙන යොජනා න සම්භවති.

යතො ඛොති එත්ථ තො-සද්දො දා-සද්දො විය කාලවචනො ‘‘යතො ඛො, සාරිපුත්ත, භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු (පාරා. 21) වියාති වුත්තං ‘‘යදා ඛො’’ති. අග්ගහෙත්වාති කඤ්චිපි සඞ්ඛාරං ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා අග්ගහෙත්වා. පඤ්ඤාවිමුත්තොති අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං අනධිගතත්තා සාතිසයස්ස සමාධිබලස්ස අභාවතො පඤ්ඤාබලෙනෙව විමුත්තො. තෙනාහ ‘‘අට්ඨ විමොක්ඛෙ අසච්ඡිකත්වා පඤ්ඤාබලෙනෙවා’’තිආදි. අප්පවත්තින්ති ආයතිං අප්පවත්තිං කත්වා. පජානන්තො විමුත්තොති වා පඤ්ඤාවිමුත්තො, පඨමජ්ඣානඵස්සෙන විනා පරිජානනාදිප්පකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි ජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො තෙසං කිච්චානං මත්ථකප්පත්තියා නිට්ඨිතකිච්චතාය විසෙසෙන මුත්තොති විමුත්තො. සො පඤ්ඤාවිමුත්තො. සුක්ඛවිපස්සකොති සමථභාවනාසිනෙහාභාවෙන සුක්ඛා ලූඛා, අසිනිද්ධා වා විපස්සනා එතස්සාති සුක්ඛවිපස්සකො. ඨත්වාති පාදකකරණවසෙන ඨත්වා. අඤ්ඤතරස්මින්ති ච අඤ්ඤතරඅඤ්ඤතරස්මිං, එකෙකස්මින්ති අත්ථො. එවඤ්හිස්ස පඤ්චවිධතා සියා. ‘‘න හෙව ඛො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරතී’’ති ඉමිනා සාතිසයස්ස සමාධිබලස්ස අභාවො දීපිතො. ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා’’තිආදිනා සාතිසයස්ස පඤ්ඤාබලස්ස භාවො. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති න ආසවා පඤ්ඤාය පස්සන්ති, දස්සනකාරණා පන පරික්ඛීණා ‘‘දිස්වා පරික්ඛීණා’’ති වුත්තා. දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා එව හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියා හොති.