අට්ඨවිමොක්ඛවණ්ණනා

129. එකස්ස භික්ඛුනොති සත්තසු අරියපුග්ගලෙසු එකස්ස භික්ඛුනො. විඤ්ඤාණට්ඨිතිආදිනා පරිජානනාදිවසප්ප වත්තනිග්ගමනඤ්ච පඤ්ඤාවිමුත්තනාමඤ්ච. ඉතරස්සාති උභතොභාගවිමුත්තස්ස. ඉමෙ සන්ධාය හි පුබ්බෙ ‘‘ද්වින්නං භික්ඛූන’’න්ති වුත්තං. කෙනට්ඨෙනාති කෙන සභාවෙන. සභාවො හි ඤාණෙන යාථාවතො අරණීයතො ඤාතබ්බතො ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති, සො එව ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා ‘‘අට්ඨො’’ති වුත්තො. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති අධිකං සවිසෙසං මුච්චනට්ඨෙන, එතෙන සතිපි සබ්බස්සාපි රූපාවචරජ්ඣානස්ස වික්ඛම්භනවසෙන පටිපක්ඛතො විමුත්තභාවෙ යෙන භාවනාවිසෙසෙන තං ඣානං සාතිසයං පටිපක්ඛතො විමුච්චිත්වා පවත්තති, සො භාවනාවිසෙසො දීපිතො. භවති හි සමානජාතියුත්තොපි භාවනාවිසෙසෙන පවත්තිආකාරවිසෙසො, යථා තං සද්ධාවිමුත්තතා දිට්ඨිප්පත්තස්ස. තථා පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තතාය, එවං අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨෙනපි විමොක්ඛො. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ චා’’තිආදි. අයං පනත්ථොති අයං අධිමුච්චනට්ඨො පච්ඡිමෙ විමොක්ඛෙ නිරොධෙ නත්ථි, කෙවලො විමුත්තට්ඨො එව තත්ථ ලබ්භති, තං සයමෙව පරතො වක්ඛති.

රූපීති යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨං රූපං හොති, යෙන විසිට්ඨෙන රූපෙන ‘‘රූපී’’ති වුච්චෙය්‍ය රූපී-සද්දස්ස අතිසයත්ථදීපනතො, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපවසෙන පටිලද්ධං ඣානං ඉධ පරමත්ථතො රූපීභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. රූපජ්ඣානං රූපං උත්තරපදලොපෙන. රූපානීති පනෙත්ථ පුරිමපදලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘නීලකසිණාදිරූපානී’’ති. රූපෙ කසිණරූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා එතස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. තප්පටික්ඛෙපෙන අරූපසඤ්ඤී. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී’’තිආදි.

‘‘අන්තො අප්පනායං සුභන්ති ආභොගො නත්ථී’’ති ඉමිනා පුබ්බාභොගවසෙන තථා අධිමුත්ති සියාති දස්සෙති. එවඤ්හෙත්ථ තථාවත්තබ්බතාපත්තිචොදනා සමත්ථිතා හොති. යස්මා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු තත්ථ කතාධිකාරානං අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨො සම්භවති, තස්මා අට්ඨකථායං තථා තතියො විමොක්ඛො සංවණ්ණිතො, යස්මා පන මෙත්තාවසෙන පවත්තමානා භාවනා සත්තෙ අප්පටිකූලතො දහන්ති තෙසු තතො අධිමුච්චිත්වාව පවත්තති, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 212) ‘‘බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා සුභවිමොක්ඛො’’ති වුත්තා, තයිදං උභයම්පි තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

සබ්බසොති අනවසෙසතො. න හි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං එකදෙසොපි තත්ථ අවස්සිස්සති. විසුද්ධත්තාති යථාපරිච්ඡින්නකාලෙ නිරොධිතත්තා. උත්තමො විමොක්ඛො නාම අරියෙහෙව සමාපජ්ජිතබ්බතො, අරියඵලපරියොසානත්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිභාවතො ච.

130. ආදිතො පට්ඨායාති පඨමසමාපත්තිතො පට්ඨාය. යාව පරියොසානා සමාපත්ති, තාව. අට්ඨත්වාති කත්ථචි සමාපත්තියං අට්ඨිතො එව, නිරන්තරමෙව පටිපාටියා, උප්පටිපාටියා ච සමාපජ්ජතෙවාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉතො චිතො ච සඤ්චරණවසෙන වුත්ත’’න්ති. ඉච්ඡති සමාපජ්ජිතුං. තත්ථ ‘‘සමාපජ්ජති පවිසතී’’ති සමාපත්තිසමඞ්ගීපුග්ගලො තං තං පවිට්ඨො විය හොතීති කත්වා වුත්තං.

ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තොති අරූපජ්ඣානෙන වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙනාති ද්වීහි විමුච්චනභාගෙහි, අරූපසමාපත්තියා රූපකායතො, මග්ගෙන නාමකායතොති ද්වීහි විමුච්චිතබ්බභාගෙහි ච විමුත්තො. තෙනාහ ‘‘අරූපසමාපත්තියා’’තිආදි. විමුත්තොති හි කිලෙසෙහි විමුත්තො, විමුච්චන්තො ච කිලෙසානං වික්ඛම්භනසමුච්ඡින්දනෙහි කායද්වයතො විමුත්තොති අයමෙත්ථ අත්ථො. ගාථාය ච ආකිඤ්චඤ්ඤායතනලාභිනො උපසිවබ්‍රාහ්මණස්ස භගවතා ‘‘නාමකායා විමුත්තො’’ති උභතොභාගවිමුත්තො මුනි අක්ඛාතො. තත්ථ අත්ථං පලෙතීති අත්ථං ගච්ඡති. න උපෙති සඞ්ඛන්ති ‘‘අසුකං නාම දිසං ගතො’’ති වොහාරං න ගච්ඡති. එවං මුනි නාමකායා විමුත්තොති එවං අරූපං උපපන්නො සෙක්ඛමුනි පකතියා පුබ්බෙව රූපකායා විමුත්තො, තත්ථ ච චතුත්ථමග්ගං නිබ්බත්තෙත්වා නාමකායස්ස පරිඤ්ඤාතත්තා පුන නාමකායාපි විමුත්තො. උභතොභාගවිමුත්තො ඛීණාසවො හුත්වා අනුපාදාය පරිනිබ්බානසඞ්ඛාතං අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං, ‘‘ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො’’ති එවං ආදිකං සමඤ්ඤං න ගච්ඡතීති අත්ථො.

‘‘අඤ්ඤතරතො වුට්ඨායා’’ති ඉදං කිං ආකාසානඤ්චායතනාදීසු අඤ්ඤතරලාභීවසෙන වුත්තං, උදාහු සබ්බාරුප්පලාභීවසෙනාති යථිච්ඡසි, තථා හොතු, යදි සබ්බාරුප්පලාභීවසෙන වුත්තං, න කොචි විරොධො. අථ තත්ථ අඤ්ඤතරලාභීවසෙන වුත්තං, ‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ අනුලොමම්පි සමාපජ්ජතී’’තිආදිවචනෙන විරුජ්ඣෙය්‍යාති? යස්මා අරූපාවචරජ්ඣානෙසු එකස්සාපි ලාභී ‘‘අට්ඨවිමොක්ඛලාභී’’ ත්වෙව වුච්චති අට්ඨවිමොක්ඛෙ එකදෙසස්සාපි තංනාමදානසමත්ථතාසම්භවතො. අයඤ්හි අට්ඨවිමොක්ඛසමඤ්ඤා සමුදායෙ විය තදෙකදෙසෙපි නිරුළ්හාපත්තිසමඤ්ඤා වියාති. තෙන වුත්තං ‘‘ආකාසානඤ්චායතනාදීසු අඤ්ඤතරතො වුට්ඨායා’’ති. ‘‘පඤ්චවිධො හොතී’’ති වත්වා ඡබ්බිධතංපිස්ස කෙචි පරිකප්පෙන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, නිච්ඡිතොවායං පඤ්හො පුබ්බාචරියෙහීති දස්සෙතුං ‘‘කෙචි පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො, සාරසමාසාචරියා ච. තෙ හි ‘‘උභතොභාගවිමුත්තොති උභයභාගවිමුත්තො සමාධිවිපස්සනාතො’’ති වත්වා රූපාවචරසමාධිනාපි සමාධිපරිපන්ථතො විමුත්තිං මඤ්ඤන්ති. එවං රූපජ්ඣානභාගෙන, අරූපජ්ඣානභාගෙන ච උභතො විමුත්තොති පායසමානො. ‘‘තාදිසමෙවා’’ති ඉමිනා යාදිසං අරූපාවචරජ්ඣානං කිලෙසවික්ඛම්භනෙ, තාදිසං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං පීති ඉමමත්ථං උල්ලඞ්ගෙති. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

උභතොභාගවිමුත්තපඤ්හොති උභතොභාගවිමුත්තස්ස ඡබ්බිධතං නිස්සාය උප්පන්නපඤ්හො. වණ්ණනං නිස්සායාති තස්ස පදස්ස අත්ථවචනං නිස්සාය. චිරෙනාති ථෙරස්ස අපරභාගෙ චිරෙන කාලෙන. විනිච්ඡයන්ති සංසයඡෙදකං සන්නිට්ඨානං පත්තො.තං පඤ්හන්ති තමත්ථං. ඤාතුං ඉච්ඡිතො හි අත්ථො පඤ්හො. න කෙනචි සුතපුබ්බන්ති කෙනචි කිඤ්චි න සුතපුබ්බං, ඉදං අත්ථජාතන්ති අධිප්පායො. කිඤ්චාපි උපෙක්ඛාසහගතං, කිඤ්චාපි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙතීති පච්චෙකං කිඤ්චාපි-සද්දො යොජෙතබ්බො. සමුදාචරතීති පවත්තති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ඉමෙ හී’’තිආදිනා, තෙන රූපාවචරභාවනතො ආරුප්පභාවනා සවිසෙසං කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙති රූපවිරාගභාවනාභාවතො, උපරිභාවනාභාවතො චාති දස්සෙතීති. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං ආරුප්පභාවනානිද්දෙසෙ යං වුත්තං ‘‘තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ පුනප්පුනං චිත්තං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති සති සන්තිට්ඨතී’’තිආදි, (විසුද්ධි. 1.281) තං සමත්ථතං හොතීති. ඉදං සුත්තන්ති පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාඨමාහ (පු. ප. නිද්දෙස 27). සබ්බඤ්හි බුද්ධවචනං අත්ථසූචනාදිඅත්ථෙන සුත්තන්ති වුත්තො වායමත්ථො. යං පන තත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං අනුලොමාදිතො සමාපජ්ජනෙන සාතිසයං සන්තානස්ස අභිසඞ්ඛතත්තා, අට්ඨමඤ්ච උත්තමං විමොක්ඛං පදට්ඨානං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගමග්ගාධිගමෙන උභතොභාගවිමුච්චනතො ච ඉමාය උභතොභාගවිමුත්තියා සබ්බසෙට්ඨතා වෙදිතාති දට්ඨබ්බා.

මහානිදානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.