අත්තසමනුපස්සනාවණ්ණනා

121. දිට්ඨිවසෙන සමනුපස්සිත්වා, න ඤාණවසෙන. සා ච සමනුපස්සනා අත්ථතො දිට්ඨිදස්සනවසෙන.

‘‘වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති එවං ආගතා වෙදනාක්ඛන්ධවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි. ඉට්ඨාදිභෙදං ආරම්මණං න පටිසංවෙදෙතීති අප්පටිසංවෙදනොති වෙදකභාවපටික්ඛෙපමුඛෙන සඤ්ජානනාදිභාවොපි පටික්ඛිත්තො හොති තදවිනාභාවතොති ආහ ‘‘ඉමිනා රූපක්ඛන්ධවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි කථිතා’’ති. ‘‘අත්තා මෙ වෙදියතී’’ති ඉමිනා අප්පටිසංවෙදනත්තං පටික්ඛිපති. තෙනාහ ‘‘නොපි අප්පටිසංවෙදනො’’ති. ‘‘වෙදනාධම්මො’’ති පන ඉමිනා ‘‘වෙදනා මෙ අත්තා’’ති ඉමං වාදං පටික්ඛිපති. වෙදනාසඞ්ඛාතො ධම්මො එතස්ස අත්ථීති හි වෙදනාධම්මොති වෙදනාය සමන්නාගතභාවං තස්ස පටිජානාති. තෙනාහ ‘‘එතස්ස ච වෙදනාධම්මො අවිප්පයුත්තසභාවො’’ති. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි කථිතාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ‘‘වෙදනාසම්පයුත්තත්තා වෙදියතී’’ති තංසම්පයොගතො තංකිච්චකතමාහ යථා චෙතනායොගතො චෙතනො පුරිසොති. සබ්බෙසම්පි තං සාරම්මණධම්මානං ආරම්මණානුභවනං ලබ්භතෙව, තඤ්ච ඛො එකදෙසතො ඵුට්ඨතාමත්තතො, වෙදනාය පන විස්සවිතාය සාමිභාවෙන ආරම්මණරසානුභවනන්ති. තස්සා වසෙන සඤ්ඤාදයොපි තංසම්පයුත්තත්තා ‘‘වෙදියතී’’ති වුච්චන්ති. තථා හි වුත්තං අට්ඨසාලිනියං ‘‘ආරම්මණරසානුභවනට්ඨානං පත්වා සෙසසම්පයුත්තධම්මා එකදෙසමත්තකමෙව අනුභවන්තී’’ති, (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුද්දෙසකථා) රාජසූදනිදස්සනෙන වායමත්ථො තත්ථ විභාවිතො එව. එතස්සාති සඤ්ඤාදික්ඛන්ධත්තයස්ස. ‘‘අවිප්පයුත්තසභාවො’’ති ඉමිනා අවිසංයොගජනිතං කඤ්චි විසෙසං ඨානං දීපෙති.

122. තත්ථාති තෙසු වාරෙසු. තීසු දිට්ඨිගතිකෙසූති ‘‘වෙදනා මෙ අත්තා’’ති, ‘‘අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා’’ති, ‘‘වෙදනාධම්මො මෙ අත්තා’’ති ච එවංවාදෙසු තීසු දිට්ඨිගතිකෙසු. තිස්සන්නං වෙදනානං භින්නසභාවත්තා සුඛං වෙදනං ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සතො දුක්ඛං, අදුක්ඛමසුඛං වා වෙදනං ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සනා න යුත්තා. එවං සෙසද්වයෙ පීති ආහ ‘‘යො යො යං යං වෙදනං අත්තාති සමනුපස්සතී’’ති.

123. ‘‘හුත්වා අභාවතො’’ති ඉමිනා උදයබ්බයවන්තතාය අනිච්චාති දස්සෙති, ‘‘තෙහි තෙහී’’තිආදිනා අනෙකකාරණසඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතාති. තං තං පච්චයන්ති ‘‘ඉන්ද්‍රියං, ආරම්මණං, විඤ්ඤාණං, සුඛ, වෙදනීයො ඵස්සො’’ති එවං ආදිකං තං තං අත්තනො කාරණං පටිච්ච නිස්සාය සම්මා සස්සතාදිභාවස්ස, උච්ඡෙදාදිභාවස්ස ච අභාවෙන ඤායෙන සමකාරණෙන සදිසකාරණෙන අනුරූපකාරණෙන උප්පන්නා. ඛයසභාවාති ඛයධම්මා, වයසභාවාති වයධම්මා විරජ්ජනසභාවාති විරාගධම්මා, නිරුජ්ඣනසභාවාති නිරොධධම්මා, චතූහිපි පදෙහි වෙදනාය භඞ්ගභාවමෙව දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ඛයොති…පෙ… ඛයධම්මාතිආදි වුත්ත’’න්ති.

විගතොති සභාවවිගමෙන විගතො. එකස්සෙවාති එකස්සෙව දිට්ඨිගතිකස්ස. තීසුපි කාලෙසූති තිස්සන්නං වෙදනානං පවත්තිකාලෙසු. එසො මෙ අත්තාති ‘‘එසො සුඛවෙදනාසභාවො, දුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛවෙදනාසභාවො මෙ අත්තා’’ති කිං පන හොතී, එකස්සෙව භින්නසභාවතං අනුම්මත්තකො කථං පච්චෙතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. ඉතරො එවම්පි තස්ස න හොති යෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘කිං පන න භවිස්සතී’’තිආදිමාහ. විසෙසෙනාති සුඛාදිවිභාගෙන. සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දෙන අදුක්ඛමසුඛං සඞ්ගණ්හාති, සුඛසඞ්ගහමෙව වා තෙන කතං සන්තසුඛුමභාවතො. අවිසෙසෙනාති අවිභාගෙන වෙදනාසාමඤ්ඤෙන. වොකිණ්ණන්ති සුඛාදිභෙදෙන වොමිස්සකං. තං තිවිධම්පි වෙදනං එස දිට්ඨිගතිකො එකජ්ඣං ගහෙත්වා අත්තාති සමනුපස්සති. එකක්ඛණෙ ච බහූනං වෙදනානං උප්පාදො ආපජ්ජති අවිසෙසෙන වෙදනාසභාවත්තා. අත්තනො හි තස්මිං සති සදා සබ්බවෙදනාපවත්තිප්පසඞ්ගතො දිට්ඨිගතිකො අගතියා එකක්ඛණෙපි බහූනම්පි වෙදනානං උප්පත්තිං පටිජානෙය්‍යාති තස්ස අවසරං අදෙන්තො ‘‘න එකක්ඛණෙ බහූනං වෙදනානං උප්පත්ති අත්ථී’’ති ආහ, පච්චක්ඛවිරුද්ධමෙතන්ති අධිප්පායො. එතෙන පෙතං නක්ඛමතීති එතෙන විරුද්ධත්තසාධනෙනපි සබ්බෙන සබ්බං අත්තනො අභාවෙනපි පණ්ඩිතානං න රුච්චති, එතං දස්සනං ධීරා නක්ඛමන්තීති අත්ථො.

124. ඉන්ද්‍රියබද්ධෙපි රූපප්පබන්ධෙ වායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන කාචි කිරියා නාම ලබ්භතීති සුද්ධරූපක්ඛන්ධෙපි යත්ථ කදාචි වායොධාතුවිප්ඵාරො ලබ්භති, තමෙව නිදස්සනභාවෙන ගණ්හන්තො ‘‘තාලවණ්ටෙ වා වාතපානෙ වා’’ති ආහ. වෙදනාධම්මෙසූති වෙදනාධම්මවන්තෙසු. ‘‘අහමස්මී’’ති ඉමිනා තයොපි ඛන්ධෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා අහංකාරස්ස උප්පජ්ජනාකාරො වුත්තොති. ‘‘අයමහමස්මී’’ති පන ඉමිනා තත්ථ එකං එකං ගහෙත්වා අහංකාරස්ස උප්පජ්ජනාකාරො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘එකධම්මොපී’’තිආදි. තන්ති ‘‘අහමස්මී’’ති අහංකාරුප්පත්තිං. සා හි චතුක්ඛන්ධනිරොධෙන අනුපලබ්භමානසන්නිස්සයා සසවිසාණතිඛිණතා විය න භවෙය්‍යාවාති.

එත්තාවතාති ‘‘කිත්තාවතා ච ආනන්දා’’තිආදිනා ‘‘තන්තාකුලකජාතා’’ති පදස්ස අනුසන්ධිදස්සනවසෙන පවත්තෙන එත්තකෙන දෙසනාධම්මෙන. කාමං හෙට්ඨාපි වට්ටකථාව කථිතා, ඉධ පන දිට්ඨිගතිකස්ස වට්ටතො සීසුක්ඛිපනාසමත්ථතාවිභාවනවසෙන මිච්ඡාදිට්ඨියා මහාසාවජ්ජභාවදීපනියකථා පකාසිතාති තං දස්සෙන්තො ‘‘වට්ටකථා කථිතා’’ති ආහ. නනු වට්ටමූලං අවිජ්ජා තණ්හා, තා අනාමසිත්වා තතො අඤ්ඤථා කස්මා ඉධ වට්ටකථා කථිතාති ආහ ‘‘භගවා හී’’තිආදි. අවිජ්ජාසීසෙනාති අවිජ්ජං උත්තමඞ්ගං කත්වා, අවිජ්ජාමුඛෙනාති අත්ථො. කොටි න පඤ්ඤායතීති ‘‘අසුකස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස, චක්කවත්තිනො වා කාලෙ අවිජ්ජා උප්පන්නා, න තතො පුබ්බෙ අත්ථී’’ති අවිජ්ජාය ආදි මරියාදා අප්පටිහතස්ස මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සාපි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජමානත්තා එවාති අත්ථො. අයං පච්චයො ඉදප්පච්චයො, තස්මා ඉදප්පච්චයා, ඉමස්මා ආසවාදිකාරණාති අත්ථො. භවතණ්හායාති භවසංයොජනභූතාය තණ්හාය. භවදිට්ඨියාති සස්සතදිට්ඨියා. ‘‘තත්ථ තත්ථ උපපජ්ජන්තො’’ති ඉමිනා ‘‘ඉතො එත්ථ එත්තො ඉධා’’ති එවං අපරියන්තං අපරාපරුප්පත්තිං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘මහාසමුද්දෙ’’තිආදි.

126. පච්චයාකාරමූළ්හස්සාති භූතකථනමෙතං, න විසෙසනං. සබ්බොපි හි දිට්ඨිගතිකො පච්චයාකාරමූළ්හො එවාති. විවට්ටං කථෙන්තොති වට්ටතො විනිමුත්තත්තා විවට්ටං, විමොක්ඛො, තං කථෙන්තො. කාරකස්සාති සත්ථුඔවාදකාරකස්ස, සම්මාපටිපජ්ජන්තස්සාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සතිපට්ඨානවිහාරිනො’’ති. සො හි වෙදනානුපස්සනාය, ධම්මානුපස්සනාය ච සම්මාපටිපත්තියා ‘‘නෙව වෙදනං අත්තානං සමනුපස්සතී’’තිආදිනා වත්තබ්බතං අරහති. තෙනාහ ‘‘එවරූපො හී’’තිආදි. සබ්බධම්මෙසූති සබ්බෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. තෙ හි සම්මසනීයා. න අඤ්ඤන්ති වෙදනාය අඤ්ඤං සඤ්ඤාදිධම්මං අත්තානං න සමනුපස්සතීති. ‘‘ඛන්ධලොකාදයො’’ති රූපාදිධම්මා එව වුච්චන්ති, තෙසං සමූහොති දස්සෙතුං ‘‘රූපාදීසු ධම්මෙසූ’’ති වුත්තං. න උපාදියති දිට්ඨිතණ්හාගාහවසෙන. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා (සං. නි. 4.108; මහානි. 21, 178; ධ. ස. 1121; විභ. 832, 866) පවත්තමානමඤ්ඤනාපි තණ්හාදිට්ඨිමඤ්ඤනා විය පරිතස්සනරූපා එවාති ආහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨිමානපරිතස්සනායපී’’ති.

සා එවං දිට්ඨීති සා අරහතො එවංපකාරා දිට්ඨීති යො වදෙය්‍ය, තදකල්ලං, තං න යුත්තන්ති අත්ථො. එවමස්ස දිට්ඨීති එත්ථාපි එවංපකාරා අස්ස අරහතො දිට්ඨීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. එවඤ්හි සතීති යො වදෙය්‍ය ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’’ති, තස්ස චෙ වචනං තථෙවාති අත්ථො. ‘‘අරහා න කිඤ්චි ජානාතී’’ති වුත්තං භවෙය්‍ය ජානතො තථා දිට්ඨියා අභාවතො. තෙනෙවාති තථා වත්තුමයුත්තත්තා එව. චතුන්නම්පි නයානන්ති ‘‘හොති තථාගතො’’තිආදිනා ආගතානං චතුන්නං වාරානං. ආදිතො තීසු වාරෙසු සඞ්ඛිපිත්වා පරියොසානවාරෙ විත්ථාරිතත්තා ‘‘අවසානෙ ‘තං කිස්ස හෙතූ’තිආදිමාහා’’ති වුත්තං. ‘‘ආදිතො තීසු වාරෙසු තථෙව දෙසනා පවත්තා, යථා පරියොසානවාරෙ, පාළි පන සඞ්ඛිත්තා’’ති කෙචි.

වොහාරොති ‘‘සත්තො ඉත්ථී පුරිසො’’තිආදිනා, ‘‘ඛන්ධාආයතනානී’’තිආදිනා, ‘‘ඵස්සො වෙදනා’’තිආදිනා ච වොහාරිතබ්බවොහාරො. තස්ස පන වොහාරස්ස පවත්තිට්ඨානං නාම සඞ්ඛෙපතො ඉමෙ එවාති ආහ ‘‘ඛන්ධා ආයතනානි ධාතුයො’’ති. යස්මා නිබ්බානං පුබ්බභාගෙ සඞ්ඛාරානං නිරොධභාවෙනෙව පඤ්ඤාපියති ච, තස්මා තස්සාපි ඛන්ධමුඛෙන අවචරිතබ්බතා ලබ්භතීති ‘‘පඤ්ඤාය අවචරිතබ්බං ඛන්ධපඤ්චක’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘ඉමස්මිංයෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි ලොකසමුදයඤ්ච ලොකනිරොධඤ්ච ලොකනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති. (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45) පඤ්ඤාවචරන්ති වා තෙභූමකධම්මානමෙතං ගහණන්ති ‘‘ඛන්ධපඤ්චක’’න්ත්වෙව වුත්තං, තස්මා ‘‘යාවතා පඤ්ඤා’’ති එත්ථාපි ලොකියපඤ්ඤාය එව ගහණං දට්ඨබ්බං. වට්ටකථා හෙසාති. තථා හි ‘‘යාවතා වට්ටං වට්ටති’’ ඉච්චෙව වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘තන්තාකුලකපදස්සෙව අනුසන්ධි දස්සිතො’’ති. යස්මා භගවා දිට්ඨිසීසෙනෙත්ථ වට්ටකථං කථෙත්වා යථානුසන්ධිනාපි වට්ටකථං කථෙසි, තස්මා ‘‘තන්තාකුලකපදස්සෙව අනුසන්ධි දස්සිතො’’ති සාවධාරණං කත්වා වුත්තං. පටිච්චසමුප්පාදකථා පනෙත්ථ යාවදෙව තස්ස ගම්භීරභාවවිභාවනත්ථාය විත්ථාරිතා, විවට්ටකථාපි සමානා ඉධ පච්චාමට්ඨාති දට්ඨබ්බං.