පුබ්බන්තකප්පිකසස්සතවාදවණ්ණනා

28. භික්ඛුසඞ්ඝෙන වුත්තවණ්ණො නාම ‘‘යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා’’තිආදිනා වුත්තවණ්ණො. එත්ථායං සම්බන්ධො – න භික්ඛවෙ එත්තකා එව බුද්ධගුණා, යෙ තුම්හාකං පාකටා, අපාකටා පන ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ අඤ්ඤෙ ධම්මා’’ති විත්ථාරො. තත්ථ ‘‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා එවං ගහිතා’’තිආදිනා සස්සතාදිදිට්ඨිට්ඨානානං යථාගහිතාකාරසුඤ්ඤතභාවප්පකාසනතො, ‘‘තඤ්ච පජානනං න පරාමසතී’’ති සීලාදීනඤ්ච අපරාමාසනිය්‍යානිකභාවදීපනෙන නිච්චසාරාදිවිරහප්පකාසනතො, යාසු වෙදනාසු අවීතරාගතාය බාහිරකානං එතානි දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතානි සම්භවන්ති, තෙසං පච්චයභූතානඤ්ච සම්මොහාදීනං වෙදකකාරකසභාවාභාවදස්සනමුඛෙන සබ්බධම්මානං අත්තත්තනියතාවිරහදීපනතො, අනුපාදාපරිනිබ්බානදීපනතො ච අයං දෙසනා සුඤ්ඤතාවිභාවනප්පධානාති ආහ ‘‘සුඤ්ඤතාපකාසනං ආරභී’’ති. පරියත්තීති විනයාදිභෙදභින්නා තන්ති. දෙසනාති තස්සා තන්තියා මනසාවවත්ථාපිතාය විභාවනා, යථාධම්මං ධම්මාභිලාපභූතා වා පඤ්ඤාපනා, අනුලොමාදිවසෙන වා කථනන්ති පරියත්තිදෙසනානං විසෙසො පුබ්බෙයෙව වවත්ථාපිතොති ආහ ‘‘දෙසනායං පරියත්තිය’’න්ති. එවං ආදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සච්චසභාවසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤආපත්තිඤෙය්‍යාදයො සඞ්ගය්හන්ති. තථා හි අයං ධම්ම-සද්දො ‘‘චතුන්නං භික්ඛවෙ ධම්මානං අනනුබොධා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.186; අ. නි. 4.1) සච්චෙ වත්තති, ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1) සභාවෙ, ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (සං. නි. 5.378) සමාධිම්හි, ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, ස වෙ පෙච්ච න සොචතී’’තිආදීසු (සු. නි. 190) පඤ්ඤාය, ‘‘ජාතිධම්මානං භික්ඛවෙ සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.373; පටි. ම. 1.33) පකතියං, ‘‘ධම්මො සුචිණ්ණො සුඛමාවහාතී’’තිආදීසු (සු. නි. 184; ථෙරගා. 303; ජා. 1.10.102) පුඤ්ඤෙ, ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු (පාරා. 233) ආපත්තියං, ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (මහානි. 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.6) ඤෙය්‍යෙ වත්තති (ම. නි. අට්ඨ. 1.සුත්තනික්ඛෙපවණ්ණනා; අභි. අට්ඨ. 1.තිකමාතිකාපදවණ්ණනා; බු. වං. අට්ඨ. රතනචඞ්කමනකණ්ඩවණ්ණනා). ධම්මා හොන්තීති සුඤ්ඤා ධම්මමත්තා හොන්තීති අත්ථො.

‘‘දුද්දසා’’ති එතෙනෙව තෙසං ධම්මානං දුක්ඛොගාහතා පකාසිතා හොති. සචෙ පන කොචි අත්තනො පමාණං අජානන්තො ඤාණෙන තෙ ධම්මෙ ඔගාහිතුං උස්සාහං කරෙය්‍ය, තස්ස තං ඤාණං අප්පතිට්ඨමෙව මකසතුණ්ඩසූචි විය මහාසමුද්දෙති ආහ ‘‘අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා’’ති. අලබ්භනෙය්‍යා පතිට්ඨා එත්ථාති අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨාති පදවිග්ගහො වෙදිතබ්බො. අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨානං ඔගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ‘‘එත්තකා එතෙ ඊදිසා චා’’ති පස්සිතුං න සක්කාති වුත්තං ‘‘ගම්භීරත්තා එව දුද්දසා’’ති. යෙ පන දට්ඨුමෙව න සක්කා, තෙසං ඔගාහිත්වා අනුබුජ්ඣනෙ කථා එව නත්ථීති ආහ ‘‘දුද්දසත්තා එව දුරනුබොධා’’ති. සබ්බපරිළාහපටිප්පස්සද්ධිමත්ථකෙ සමුප්පන්නත්තා, නිබ්බුතසබ්බපරිළාහසමාපත්තිසමොකිණ්ණත්තා ච නිබ්බුතසබ්බපරිළාහා. සන්තාරම්මණානි මග්ගඵලනිබ්බානානි අනුපසන්තසභාවානං කිලෙසානං සඞ්ඛාරානඤ්ච අභාවතො. අථ වා සමූහතවික්ඛෙපතාය නිච්චසමාහිතස්ස මනසිකාරස්ස වසෙන තදාරම්මණධම්මානං සන්තභාවො වෙදිතබ්බො කසිණුග්ඝාටිමාකාසතබ්බිසයවිඤ්ඤාණානං අනන්තභාවො විය. අවිරජ්ඣිත්වා නිමිත්තපටිවෙධො විය ඉස්සාසානං අවිරජ්ඣිත්වා ධම්මානං යථාභූතසභාවබොධො සාදුරසො මහාරසො ච හොතීති ආහ අතිත්තිකරණට්ඨෙනාති. පටිවෙධප්පත්තානං, තෙසු ච බුද්ධානංයෙව සබ්බාකාරෙන විසයභාවූපගමනතො න තක්කබුද්ධියා ගොචරාති ආහ ‘‘උත්තමඤාණවිසයත්තා’’තිආදි. ‘‘නිපුණා’’ති ඤෙය්‍යෙසු තික්ඛවිසදවුත්තියා ඡෙකා. යස්මා පන සො ඡෙකභාවො ආරම්මණෙ අප්පටිහතවුත්තිතාය සුඛුමඤෙය්‍යගහණසමත්ථතාය සුපාකටො හොති, තෙන වුත්තං ‘‘සණ්හසුඛුමසභාවත්තා’’ති.

අපරො නයො – විනයපණ්ණත්තිආදිගම්භීරනෙය්‍යවිභාවනතො ගම්භීරා. කදාචි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමහාකප්පෙ අතික්කමිත්වාපි දුල්ලභදස්සනතාය දුද්දසා. දස්සනඤ්චෙත්ථ පඤ්ඤාචක්ඛුවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. ධම්මන්වයසඞ්ඛාතස්ස අනුබොධස්ස කස්සචිදෙව සම්භවතො දුරනුබොධා. සන්තසභාවතො, වෙනෙය්‍යානඤ්ච ගුණසම්පදානං පරියොසානත්තා සන්තා. අත්තනො ච පච්චයෙහි පධානභාවං නීතතාය පණීතා. සමධිගතසච්චලක්ඛණතාය අතක්කෙහි, අතක්කෙන වා ඤාණෙන අවචරිතබ්බතාය අතක්කාවචරා. නිපුණං, නිපුණෙ වා අත්ථෙ සච්චප්පච්චයාකාරාදිවසෙන විභාවනතො නිපුණා. ලොකෙ අග්ගපණ්ඩිතෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන වෙදීයන්ති පකාසීයන්තීති පණ්ඩිතවෙදනීයා. අනාවරණඤාණපටිලාභතො හි භගවා ‘‘සබ්බවිදූ හං අස්මි, (ධ. ප. 353; මහාව. 11; කථා. 405) දසබලසමන්නාගතො භික්ඛවෙ තථාගතො’’තිආදිනා (සං. නි. 2.21) අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතාදිගුණෙ පකාසෙති. තෙනෙවාහ ‘‘සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතී’’ති.

තත්ථ කිඤ්චාපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඵලනිබ්බානානි විය සච්ඡිකාතබ්බසභාවං න හොති, ආසවක්ඛයඤාණෙ පන අධිගතෙ අධිගතමෙව හොතීති තස්ස පච්චක්ඛකරණං සච්ඡිකිරියාති ආහ ‘‘අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛං කත්වා’’ති. අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙනාති ච හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං, අභිවිසිට්ඨඤාණාධිගමහෙතූති අත්ථො. අභිවිසිට්ඨඤාණන්ති වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙ අධිප්පෙතෙ කරණවචනම්පි යුජ්ජතියෙව. පවෙදනඤ්චෙත්ථ අඤ්ඤාවිසයානං සච්චාදීනං දෙසනාකිච්චසාධනතො, ‘‘එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා (මහාව. 11; කථා. 405) පටිජානනතො ච වෙදිතබ්බං. වදමානාති එත්ථ සත්තිඅත්ථො මාන-සද්දො, වත්තුං උස්සාහං කරොන්තොති අත්ථො. එවංභූතා ච වත්තුකාමා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘වණ්ණං වත්තුකාමා’’ති. සාවසෙසං වදන්තොපි විපරීතං වදන්තො විය ‘‘සම්මා වදතී’’ති න වත්තබ්බොති ආහ ‘‘අහාපෙත්වා’’ති, තෙන අනවසෙසත්ථො ඉධ සම්මා-සද්දොති දස්සෙති. ‘‘වත්තුං සක්කුණෙය්‍යු’’න්ති ඉමිනා ‘‘වදෙය්‍යු’’න්ති සකත්ථදීපනභාවමාහ. එත්ථ ච කිඤ්චාපි භගවතො දසබලාදිඤාණානිපි අනඤ්ඤසාධාරණානි, සප්පදෙසවිසයත්තා පන තෙසං ඤාණානං න තෙහි බුද්ධගුණා අහාපෙත්වා ගහිතා නාම හොන්ති, නිප්පදෙසවිසයත්තා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස තස්මිං ගහිතෙ සබ්බෙපි බුද්ධගුණා ගහිතා එව නාම හොන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘යෙහි…පෙ… වදෙය්‍යු’’න්ති. පුථූනි ආරම්මණානි එතස්සාති පුථුආරම්මණං, සබ්බාරම්මණත්තාති අධිප්පායො. අථ වා පුථුආරම්මණාරම්මණතොති එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘පුථුආරම්මණතො’’ති වුත්තං, එකස්ස ආරම්මණ-සද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘ඔට්ඨමුඛො කාමාවචර’’න්ති ආදීසු විය, තෙනස්ස පුථුඤාණකිච්චසාධකතං දස්සෙති. තථා හෙතං තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං, ඡසු අසාධාරණඤාණෙසු සෙසාසාධාරණඤාණානි, සත්තඅරියපුග්ගලවිභාවකඤාණං, අට්ඨසුපි පරිසාසු අකම්පනඤාණං, නවසත්තාවාසපරිජානනඤාණං, දසබලඤාණන්ති එවමාදීනං අනෙකසතසහස්සභෙදානං ඤාණානං යථාසම්භවං කිච්චං සාධෙතීති. ‘‘පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙනා’’ති එතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස කමවුත්තිතං දස්සෙති. කමෙනාපි හි තං විසයෙසු පවත්තති, න සකිංයෙව යථා බාහිරකා වදන්ති ‘‘සකිංයෙව සබ්බඤ්ඤූ සබ්බං ජානාති, න කමෙනා’’ති.

යදි එවං අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යභෙදස්ස ඤෙය්‍යස්ස පරිච්ඡෙදවතා එකෙන ඤාණෙන නිරවසෙසතො කථං පටිවෙධොති, කො වා එවමාහ ‘‘පරිච්ඡෙදවන්තං බුද්ධඤාණ’’න්ති. අනන්තඤ්හි තං ඤාණං ඤෙය්‍යං විය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යාවතකං ඤෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං. යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍ය’’න්ති (මහානි. 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5). එවම්පි ජාතිභූමිසභාවාදිවසෙන දිසාදෙසකාලාදිවසෙන ච අනෙකභෙදභින්නෙ ඤෙය්‍යෙ කමෙන ගය්හමානෙ අනවසෙසපටිවෙධො න සම්භවති යෙවාති, නයිදමෙවං. කස්මා? යං කිඤ්චි භගවතා ඤාතුං ඉච්ඡිතං සකලං එකදෙසො වා. තත්ථ අප්පටිහතචාරතාය පච්චක්ඛතො ඤාණං පවත්තති, වික්ඛෙපාභාවතො ච භගවා සබ්බකාලං සමාහිතොව ඤාතුං, ඉච්ඡිතස්ස පච්චක්ඛභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං ‘‘ආකඞ්ඛාපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණ’’න්තිආදි (මහානි. 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5) වචනතො, න චෙත්ථ දූරතො චිත්තපටං පස්සන්තානං විය, ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති විපස්සන්තානං විය ච අනෙකධම්මාවබොධකාලෙ අනිරූපිතරූපෙන භගවතො ඤාණං පවත්තතීති ගහෙතබ්බං අචින්තෙය්‍යානුභාවතාය බුද්ධඤාණස්ස. තෙනෙවාහ ‘‘බුද්ධවිසයො අචින්තෙය්‍යො’’ති (අ. නි. 4.77). ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානංසබ්බාකාරෙන සබ්බධම්මාවබොධනසමත්ථස්ස ආකඞ්ඛාපටිබද්ධවුත්තිනො අනාවරණඤාණස්ස පටිලාභෙන භගවා සන්තානෙන සබ්බධම්මපටිවෙධසමත්ථො අහොසි සබ්බනෙය්‍යාවරණස්ස පහානතො, තස්මා සබ්බඤ්ඤූ, න සකිංයෙව සබ්බධම්මාවබොධතො, යථා සන්තානෙන සබ්බඉන්ධනස්ස දහනසමත්ථතාය පාවකො ‘‘සබ්බභූ’’ති වුච්චතීති.

වවත්ථාපනවචනන්ති සන්නිට්ඨාපනවචනං, අවධාරණවචනන්ති අත්ථො. අඤ්ඤෙ වාති එත්ථ අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙති ‘‘න පාණාතිපාතා වෙරමණිආදයො’’ති, අයඤ්ච එව-සද්දො අනියතදෙසතාය ච-සද්දො විය යත්ථ වුත්තො, තතො අඤ්ඤත්ථාපි වචනිච්ඡාවසෙන උපතිට්ඨතීති ආහ ‘‘ගම්භීරා වා’’තිආදි. සබ්බපදෙහීති යාව ‘‘පණ්ඩිතවෙදනීයා’’ති ඉදං පදං, තාව සබ්බපදෙහි. සාවකපාරමිඤාණන්ති සාවකානං දානාදිපාරිපූරියා නිප්ඵන්නං විජ්ජත්තයඡළභිඤ්ඤාචතුප්පටිසම්භිදාදිභෙදං ඤාණං. තතොති සාවකපාරමිඤාණතො. තත්ථාති සාවකපාරමිඤාණෙ. තතොපීති අනන්තරනිද්දිට්ඨතො පච්චෙකබුද්ධඤාණතොපි, කො පන වාදො සාවකපාරමිඤාණතොති අධිප්පායො. එත්ථායං අත්ථයොජනා – කිඤ්චාපි සාවකපාරමිඤාණං හෙට්ඨිමසෙක්ඛඤාණං පුථුජ්ජනඤාණඤ්ච උපාදාය ගම්භීරං, පච්චෙකබුද්ධඤාණං උපාදාය න තථා ගම්භීරන්ති ‘‘ගම්භීරමෙවා’’ති න සක්කා වත්තුං. තථා පච්චෙකබුද්ධඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං උපාදායාති තත්ථ වවත්ථානං න ලබ්භති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මා පන සාවකපාරමිඤාණාදීනං විය කිඤ්චි උපාදාය අගම්භීරභාවාභාවතො ගම්භීරා වාති. යථා චෙත්ථ වවත්ථානං දස්සිතං, එවං සාවකපාරමිඤාණං දුද්දසං, පච්චෙකබුද්ධඤාණං පන තතො දුද්දසතරන්ති තත්ථ වවත්ථානං නත්ථීතිආදිනා වවත්ථානසබ්භාවො නෙතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘තථා දුද්දසාව…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති.

කස්මා පනෙතං එවං ආරද්ධංති එත්ථායං අධිප්පායො – භවතු තාව නිරවසෙසබුද්ධගුණවිභාවනූපායභාවතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං එකම්පි පුථුනිස්සයාරම්මණඤාකිච්චසිද්ධියා ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ අඤ්ඤෙව ධම්මා’’තිආදිනා බහුවචනෙන උද්දිට්ඨං, තස්ස පන විස්සජ්ජනං සච්චපච්චයාකාරාදිවිසෙසවසෙන අනඤ්ඤසාධාරණෙන විභජනනයෙන අනාරභිත්වා සනිස්සයානං දිට්ඨීනං විභජනවසෙන කස්මා ආරද්ධන්ති. තත්ථ යථා සච්චපච්චයාකාරාදීනං විභජනං අනඤ්ඤසාධාරණං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව විසයො, එවං නිරවසෙසෙන දිට්ඨිගතවිභජනම්පීති දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධානඤ්හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඨානානීති කාරණානි. ගජ්ජිතං මහන්තං හොතීති දෙසෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස අනෙකවිධතාය, දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය ච නානානයෙහි පවත්තමානං දෙසනාගජ්ජිතං මහන්තං විපුලං, බහුභෙදඤ්ච හොති. ඤාණං අනුපවිසතීති තතො එව ච දෙසනාඤාණං දෙසෙතබ්බධම්මෙ විභාගසො කුරුමානං අනුපවිසති, තෙ අනුපවිස්ස ඨිතං විය හොතීති අත්ථො.

බුද්ධඤාණස්ස මහන්තභාවො පඤ්ඤායතීති එවංවිධස්ස නාම ධම්මස්ස දෙසකං පටිවෙධකඤ්චාති බුද්ධානං දෙසනාඤාණස්ස පටිවෙධඤාණස්ස ච උළාරභාවො පාකටො හොති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ‘‘සබ්බං වචීකම්මං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති (මහානි. 69; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5; නෙත්ති. 14) වචනතො සබ්බාපි භගවතො දෙසනා ඤාණරහිතා නත්ථි, සීහසමානවුත්තිතාය ච සබ්බත්ථ සමානුස්සාහප්පවත්ති දෙසෙතබ්බධම්මවසෙන පන දෙසනා විසෙසතො ඤාණෙන අනුපවිට්ඨා ගම්භීරතරා ච හොතීති දට්ඨබ්බං. කථං පන විනයපණ්ණත්තිං පත්වා දෙසනා තිලක්ඛණාහතා සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තා හොතීති? තත්ථාපි ච සන්නිසින්නපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං පවත්තමානා දෙසනා සඞ්ඛාරානං අනිච්චතාදිවිභාවනී, සබ්බධම්මානං අත්තත්තනියතාභාවප්පකාසනී ච හොති. තෙනෙවාහ ‘‘අනෙකපරියායෙන ධම්මිං කථං කත්වා’’තිආදි.

භූමන්තරන්ති ධම්මානං අවත්ථාවිසෙසඤ්ච ඨානවිසෙසඤ්ච. තත්ථ අවත්ථාවිසෙසොසතිආදිධම්මානං සතිපට්ඨානින්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගාදිභෙදො. ඨානවිසෙසො කාමාවචරාදිභෙදො. පච්චයාකාරපදස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සමයන්තරන්ති දිට්ඨිවිසෙසා, නානාවිහිතා දිට්ඨියොති අත්ථො, අඤ්ඤසමයං වා. එවං ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මින්ති එවං ලහුකගරුකාදිවසෙන තදනුරූපෙ ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං.

යදිපි කායානුපස්සනාදිවසෙන සතිපට්ඨානාදයො සුත්තන්තපිටකෙපි (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107) විභත්තා, සුත්තන්තභාජනීයාදිවසෙන පන අභිධම්මෙයෙව තෙ සවිසෙසං විභත්තාති ආහ ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අභිධම්මපිටකං විභජිත්වා’’ති. තත්ථ ‘‘සත්ත ඵස්සා’’ති සත්තවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයොගවසෙන වුත්තං. තථා ‘‘සත්ත වෙදනා’’තිආදීසුපි. ලොකුත්තරා ධම්මා නාමාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන වුත්තාවසෙසං අභිධම්මෙ ආගතං ධම්මානං විභජිතබ්බාකාරං සඞ්ගණ්හාති. චතුවීසති සමන්තපට්ඨානානි එත්ථාති චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානං, අභිධම්මපිටකං. එත්ථ පච්චයනයං අග්ගහෙත්වා ධම්මවසෙනෙව සමන්තපට්ඨානස්ස චතුවීසතිවිධතා වුත්තා. යථාහ –

‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,

දුකතිකඤ්චෙව තිකදුකඤ්ච;

තිකතිකඤ්චෙව දුකදුකඤ්ච,

ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා. (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස 41, 44, 48, 52);

තථා –

තිකඤ්ච…පෙ… ඡ පච්චනීයම්හි නයා සුගම්භීරා;

තිකඤ්ච…පෙ… ඡ අනුලොමපච්චනීයම්හි නයා සුගම්භීරා;

තිකඤ්ච…පෙ… පච්චනීයානුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති. (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස 44, 52);

එවං ධම්මවසෙන චතුවීසතිභෙදෙසු තිකපට්ඨානාදීසු එකෙකං පච්චයනයෙන අනුලොමාදිවසෙන චතුබ්බිධං හොතීති ඡන්නවුති සමන්තපට්ඨානානි. තත්ථ පන ධම්මානුලොමෙ තිකපට්ඨානෙ කුසලත්තිකෙ පටිච්චවාරෙ පච්චයානුලොමෙ හෙතුමූලකෙ හෙතුපච්චයවසෙන එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡානයා සත්ත විස්සජ්ජනනයාති ආදිනා දස්සියමානා අනන්තභෙදා නයාති ආහ ‘‘අනන්තනය’’න්ති. හොති චෙත්ථ –

‘‘පට්ඨානං නාම පච්චෙකං ධම්මානං අනුලොමාදිම්හි තිකදුකාදීසු යා පච්චයමූලවිසිට්ඨා චතුනයතො සත්තධා ගතී’’ති.

නවහාකාරෙහීති උප්පාදාදීහි නවහි පච්චයාකාරෙහි. තත්ථ උප්පජ්ජති එතස්මා ඵලන්ති උප්පාදො, උප්පත්තියා කාරණභාවො. සති ච අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, න අසති, තස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදො හුත්වා පච්චයො හොති. තථා අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා පවත්තන්ති ධරන්ති, නිවිසන්ති ච, තෙ අවිජ්ජාය සති ඵලං භවාදීසු ඛිපන්ති, ආයූහන්ති ඵලුප්පත්තියා ඝටන්ති, සංයුජ්ජන්ති අත්තනො ඵලෙන, යස්මිං සන්තානෙ සයඤ්ච උප්පන්නා, තං පලිබුන්ධන්ති, පච්චයන්තරසමවායෙ උදයන්ති උප්පජ්ජන්ති, හිනොති ච සඞ්ඛාරානං කාරණභාවං ගච්ඡති, පටිච්ච අවිජ්ජං සඞ්ඛාරා අයන්ති පවත්තන්තීති එවං අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං කාරණභාවූපගමනවිසෙසා උප්පාදාදයො වෙදිතබ්බා. තථා සඞ්ඛාරාදීනං විඤ්ඤාණාදීසු.

උප්පාදට්ඨිතීතිආදීසු ච තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, කාරණං. උප්පාදො එව ඨිති උප්පාදට්ඨිති. එස නයො සෙසෙසුපි. යස්මා අයොනිසොමනසිකාරො, ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) වචනතො ආසවා ච අවිජ්ජාය පච්චයො, තස්මා වුත්තං ‘‘උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නා’’ති. පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤාති සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාය ච උප්පාදාදිකෙ පච්චයාකාරෙ පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණවසෙන පවත්තා පඤ්ඤා. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති ධම්මානං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවතො ධම්මට්ඨිතිසඞ්ඛාතෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඤාණං. පච්චයධම්මා හි පටිච්චසමුප්පාදෙ ‘‘ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති වචනතො ද්වාදස පච්චයා. අයඤ්ච නයො න පච්චුප්පන්නෙ එව, අථ ඛො අතීතානාගතකාලෙපි, න ච අවිජ්ජාය එව සඞ්ඛාරෙසු, අථ ඛො සඞ්ඛාරාදීනම්පි විඤ්ඤාණාදීසු ලබ්භතීති පරිපුණ්ණං කත්වා පච්චයාකාරස්ස විභත්තභාවං දස්සෙතුං ‘‘අතීතම්පි අද්ධාන’’න්තිආදි පාළිං ආරභි. පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස 1) දස්සිතා හෙතාදිපච්චයා එවෙත්ථ උප්පාදාදිපච්චයාකාරෙහි ගහිතාති තෙ යථාසම්භවං නීහරිත්වා යොජෙතබ්බා, අතිවිත්ථාරභයෙන පන න යොජයිම්හ.

තස්ස තස්ස ධම්මස්සාති තස්ස තස්ස සඞ්ඛාරාදිපච්චයුප්පන්නධම්මස්ස. තථා තථා පච්චයභාවෙනාති උප්පාදාදිහෙතාදිපච්චයභාවෙන. අතීතපච්චුප්පන්නානාගතවසෙන තයො අද්ධා කාලා එතස්සාති තියද්ධං. හෙතුඵලඵලහෙතුහෙතුඵලවසෙන තයො සන්ධී එතස්සාති තිසන්ධිං. සඞ්ඛිප්පන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපො, කම්මං විපාකො ච. සඞ්ඛිප්පන්ති එත්ථාති වා සඞ්ඛෙපො, අවිජ්ජාදයො විඤ්ඤාණාදයො ච. කොට්ඨාසපරියායො වා සඞ්ඛෙප-සද්දො. අතීතෙ කම්මසඞ්ඛෙපාදිවසෙන චත්තාරො සඞ්ඛෙපා එතස්සාති චතුසඞ්ඛෙපං. සරූපතො අවුත්තාපි තස්මිං තස්මිං සඞ්ඛෙපෙ ආකිරීයන්ති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිග්ගහණෙහි පකාසීයන්තීති ආකාරා, අතීතෙ හෙතුආදීනං වා පකාරා ආකාරා, තෙ සඞ්ඛෙපෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා වීසතිආකාරා එතස්සාති වීසතාකාරං.

ඛත්තියාදිභෙදෙන අනෙකභෙදභින්නාපි සස්සතවාදිනො ජාතිසතසහස්සානුස්සරණාදිනො අභිනිවෙසහෙතුනො වසෙන චත්තාරොව හොන්ති, න තතො උද්ධං අධොති සස්සතවාදාදීනං පරිමාණපරිච්ඡෙදස්ස අනඤ්ඤවිසයතං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො ජනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චත්තාරො ජනාති චත්තාරො ජනසමූහා. ඉදං නිස්සායාති ඉදං ඉදප්පච්චයතාය සම්මා අග්ගහණං, තත්ථාපි ච හෙතුඵලභාවෙන සම්බන්ධානං සන්තතිඝනස්ස අභෙදිතත්තා පරමත්ථතො විජ්ජමානම්පි භෙදනිබන්ධනං නානත්තනයං අනුපධාරෙත්වා ගහිතං එකත්තග්ගහණං නිස්සාය. ඉදං ගණ්හන්තීති ඉදං සස්සතග්ගහණං අභිනිවිස්ස වොහරන්ති, ඉමිනා නයෙන එකච්චසස්සතවාදාදයොපෙත්ථ යථාසම්භවං යොජෙත්වා වත්තබ්බා. භින්දිත්වාති ‘‘ආතප්පමන්වායා’’තිආදිනා විභජිත්වා ‘‘තයිදං භික්ඛවෙ තථාගතො පජානාතී’’තිආදිනා විමද්දිත්වා නිජ්ජටං නිගුම්බං කත්වා දිට්ඨිජටාවිජටනෙන දිට්ඨිගුම්බවිවරණෙන ච.

‘‘තස්මා’’තිආදිනා බුද්ධගුණෙ ආරබ්භ දෙසනාය සමුට්ඨිතත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං උද්දිසිත්වා දෙසනාකුසලො භගවා සමයන්තරවිග්ගාහණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව විස්සජ්ජෙතීති දස්සෙති. ‘‘සන්තී’’ති ඉමිනා තෙසං දිට්ඨිගතිකානං විජ්ජමානතාය අවිච්ඡින්නතං, තතො ච නෙසං මිච්ඡාගාහතො සිථිලකරණවිවෙචනෙහි අත්තනො දෙසනාය කිච්චකාරිතං, අවිතථතඤ්ච දීපෙති ධම්මරාජා.

29. අත්ථීති ‘‘සංවිජ්ජන්තී’’ති ඉමිනා සමානත්ථො පුථුවචනවිසයො එකො නිපාතො ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ම. නි. 3.154; සං. නි. 4.127; ඛු. පා. 3.1) විය. සස්සතාදිවසෙන පුබ්බන්තං කප්පෙන්තීති පුබ්බන්තකප්පිකා. යස්මා පන තෙ තං පුබ්බන්තං පුරිමසිද්ධෙහි තණ්හාදිට්ඨිකප්පෙහි කප්පෙත්වා, ආසෙවනබලවතාය විචිත්තවුත්තිතාය ච විකප්පෙත්වා අපරභාගසිද්ධෙහි අභිනිවෙසභූතෙහි තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහෙහි ගණ්හන්ති අභිනිවිසන්ති පරාමසන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තී’’ති. තණ්හුපාදානවසෙන වා කප්පනග්ගහණානි වෙදිතබ්බානි. තණ්හාපච්චයා හි උපාදානං. කොට්ඨාසෙසූති එත්ථ කොට්ඨාසාදීසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො. පදපූරණසමීපඋම්මග්ගාදීසුපි හි අන්ත-සද්දො දිස්සති. තථා හි ‘‘ඉඞ්ඝ ත්වං සුත්තන්තෙ වා ගාථායො වා අභිධම්මං වා පරියාපුණස්සු (පාචි. 442), සුත්තන්තෙ ඔකාසං කාරාපෙත්වා’’ති (පාචි. 1221) ච ආදීසු පදපූරණෙ අන්ත-සද්දො වත්තති, ගාමන්තං ඔසරෙය්‍ය, (පාරා. 409; චූළව. 343) ගාමන්තසෙනාසන’’න්තිආදීසු සමීපෙ, ‘‘කාමසුඛල්ලිකානුයොගො එකො අන්තො, අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) උම්මග්ගෙති.

කප්ප-සද්දො මහාකප්පසමන්තභාවකිලෙසකාමවිතක්කකාලපඤ්ඤත්තිසදිසභාවාදීසු වත්තතීති ආහ ‘‘සම්බහුලෙසු අත්ථෙසු වත්තතී’’ති. තථා හෙස ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.156) මහාකප්පෙ වත්තති, ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවෙ, ‘‘සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමො’’තිආදීසු (මහානි. 1; චූළනි. 8) කිලෙසකාමෙ, ‘‘තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො’’තිආදීසු (ධ. ස. 7) විතක්කෙ, ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.387) කාලෙ, ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’තිආදීසු (සු. නි. 1090; චූළනි. 113) පඤ්ඤත්තියං, ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත කිර භො සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.260) සදිසභාවෙ වත්තතීති. වුත්තම්පි චෙතන්ති මහානිද්දෙසං (මහානි. 28) සන්ධායාහ. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති දිට්ඨියා උපනිස්සයභූතාය සහජාතාය අභිනන්දනභූතාය ච තණ්හාය, සස්සතාදිආකාරෙන අභිනිවිසන්තස්ස මිච්ඡාගාහස්ස ච වසෙන. පුබ්බෙනිවුත්ථධම්මවිසයාය කප්පනාය අධිප්පෙතත්තා අතීතකාලවාචකො ඉධ පුබ්බ-සද්දො, රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තස්ස කප්පනාවත්ථුනො අභාවා අන්ත-සද්දො ච භාගවාචකොති ආහ ‘‘අතීතං ඛන්ධකොට්ඨාස’’න්ති. ‘‘කප්පෙත්වා’’ති ච තස්මිං පුබ්බන්තෙ තණ්හායනාභිනිවෙසානං සමත්ථනං පරිනිට්ඨාපනමාහ. ඨිතාති තස්සා ලද්ධියා අවිජහනං. ආරබ්භාති ආලම්බිත්වා. විසයො හි තස්සා දිට්ඨියා පුබ්බන්තො. විසයභාවතො එව හි සො තස්සා ආගමනට්ඨානං, ආරම්මණපච්චයො චාති වුත්තං ‘‘ආගම්ම පටිච්චා’’ති.

අධිවචනපදානීති පඤ්ඤත්තිපදානි. දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදි-සද්දා විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා අධිවචනං පඤ්ඤත්ති. අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාවෙ, වුච්චතීති වචනං, උපරි වචනං අධිවචනං, උපාදාභූතරූපාදීනං උපරි පඤ්ඤාපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්තීති අත්ථො, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපදානීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. පඤ්ඤත්තිමත්තඤ්හෙතං වුච්චති, යදිදං ‘‘අත්තා, ලොකො’’ති ච, න රූපවෙදනාදයො විය පරමත්ථො. අධිකවුත්තිතාය වා අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිකඤ්හි සභාවධම්මෙසු සස්සතාදිං පකතිආදිදබ්බාදිං ජීවාදිං කායාදිඤ්ච අභූතමත්ථං අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්තීති.

30. අභිවදන්තීති ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 2.187, 203, 427; ම. නි. 3.27, 29) අභිනිවිසිත්වා වදන්ති ‘‘අයං ධම්මො, නායං ධම්මො’’තිආදිනා විවදන්ති. අභිවදනකිරියාය අජ්ජාපි අවිච්ඡෙදභාවදස්සනත්ථං වත්තමානකාලවචනං. දිට්ඨි එව දිට්ඨිගතං ‘‘මුත්තගතං, (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11) සඞ්ඛාරගත’’න්තිආදීසු (මහානි. 41) විය. ගන්තබ්බාභාවතො වා දිට්ඨියා ගතමත්තං, දිට්ඨියා ගහණමත්තන්ති අත්ථො. දිට්ඨිප්පකාරො වා දිට්ඨිගතං. ලොකියා හි විධයුත්තගතපකාර-සද්දෙ සමානත්ථෙ ඉච්ඡන්ති. එකෙකස්මිඤ්ච ‘‘අත්තා’’ති, ‘‘ලොකො’’ති ච ගහණවිසෙසං උපාදාය පඤ්ඤාපනං හොතීති ආහ ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තා ච ලොකො චාති ගහෙත්වා’’ති. අමරං නිච්චං ධුවන්ති සස්සතවෙවචනානි. මරණාභාවෙන වා අමරං, උප්පාදාභාවෙන සබ්බථාපි අත්ථිතාය නිච්චං, ථිරට්ඨෙන විකාරාභාවෙන ධුවං. ‘‘යථාහා’’තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං නිද්දෙසපටිසම්භිදාපාළීහි විභාවෙති. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං, සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති ඉමිස්සා පඤ්චවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන වුත්තො. ‘‘රූපවන්තං අත්තාන’’න්තිආදිකාය පන පඤ්චදසවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන චත්තාරො චත්තාරො ඛන්ධෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤං ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති අයම්පි අත්ථො ලබ්භති. තථා එකං ඛන්ධං ’’අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤෙ අත්තනො උපභොගභූතො ලොකොති, සසන්තතිපතිතෙ වා ඛන්ධෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤෙ ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්ථාහ – සස්සතො වාදො එතෙසන්ති කස්මා වුත්තං, නනු තෙසං අත්තා ලොකො ච සස්සතොති අධිප්පෙතො, න වාදො ති? සච්චමෙතං, සස්සතසහචරිතතාය පන ‘‘වාදො සස්සතො’’ති වුත්තං යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති. සස්සතො ඉති වාදො එතෙසන්ති වා ඉති-සද්දලොපො දට්ඨබ්බො. අථ වා සස්සතං වදන්ති ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති අභිනිවිස්ස වොහරන්තීති සස්සතවාදා, සස්සතදිට්ඨිනොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

31. ආතාපනං කිලෙසානං විබාධනං පහානං. පදහනං කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා චිත්තස්ස උස්සහනං. අනුයොගො යථා සමාධි විසෙසභාගියතං පාපුණාති, එවං වීරියස්ස බහුලීකරණං. ඉධ උපචාරප්පනාචිත්තපරිදමනවීරියානං අධිප්පෙතත්තා ආහ ‘‘තිප්පභෙදං වීරිය’’න්ති. නප්පමජ්ජති එතෙනාති අප්පමාදො, අසම්මොසො. සම්මා උපායෙන මනසි කරොති කම්මට්ඨානං එතෙනාති සම්මාමනසිකාරො ඤාණන්ති ආහ ‘‘වීරියඤ්ච සතිඤ්ච ඤාණඤ්චා’’ති. එත්ථාති ‘‘ආතප්ප…පෙ… මනසිකාරං අන්වායා’’ති ඉමස්මිං පාඨෙ. සීලවිසුද්ධියා සද්ධිං චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං අධිගමනපටිපදා වත්තබ්බා, සා පන විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරතො වුත්තාති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපත්ථො’’ති. ‘‘තථාරූප’’න්ති චුද්දසවිධෙහි චිත්තදමනෙහි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානස්ස දමිතතං වදති.

සමාධානාදිඅට්ඨඞ්ගසමන්නාගතරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානස්ස යොගිනො සමාධිවිජම්භනභූතා ලොකියාභිඤ්ඤා ඣානානුභාවො. ‘‘ඣානාදීන’’න්ති ඉදං ඣානලාභිස්ස විසෙසෙන ඣානධම්මා ආපාථං ආගච්ඡන්ති, තංමුඛෙන සෙසධම්මාති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. ජනකභාවං පටික්ඛිපති. සති හි ජනකභාවෙ රූපාදිධම්මානං විය සුඛාදිධම්මානං විය, ච පච්චයායත්තවුත්තිතාය උප්පාදවන්තතා විඤ්ඤායති, උප්පාදෙ ච සති අවස්සම්භාවී නිරොධොති අනවකාසාව නිච්චතා සියාති. කූටට්ඨ-සද්දො වා ලොකෙ අච්චන්තනිච්චෙ නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. ‘‘එසිකට්ඨායිට්ඨිතො’’ති එතෙන යථා එසිකා වාතප්පහාරාදීහි න චලති, එවං න කෙනචි විකාරං ආපජ්ජතීති විකාරාභාවමාහ, ‘‘කූටට්ඨො’’ති ඉමිනා පන අනිච්චතාභාවං. විකාරොපි විනාසොයෙවාති ආහ, ‘‘උභයෙනපි ලොකස්ස විනාසාභාවං දීපෙතී’’ති. ‘‘විජ්ජමානමෙවා’’ති එතෙන කාරණෙ ඵලස්ස අත්ථිභාවදස්සනෙන අභිබ්‍යත්තිවාදං දීපෙති. නික්ඛමතීති ච අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡතීති අත්ථො. කථං පන විජ්ජමානොයෙව පුබ්බෙ අනභිබ්‍යත්තො අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡතීති? යථා අන්ධකාරෙන පටිච්ඡන්නො ඝටො ආලොකෙන අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡති.

ඉදමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං – කිං කරොන්තො ආලොකො ඝටං පකාසෙතීති වුච්චති, යදි ඝටවිසයං බුද්ධිං කරොන්තො, බුද්ධියා අනුප්පන්නාය උප්පත්තිදීපනතො අභිබ්‍යත්තිවාදො හායති. අථ ඝටබුද්ධියා ආවරණභූතං අන්ධකාරං විධමන්තො, එවම්පි අභිබ්‍යත්තිවාදො හායතියෙව. සති හි ඝටබුද්ධියා අන්ධකාරො කථං තස්සා ආවරණං හොතීති, යථා ඝටස්ස අභිබ්‍යත්ති න යුජ්ජති, එවං අත්තනොපි. තත්ථාපි හි යදි ඉන්ද්‍රියවිසයාදිසන්නිපාතෙන අනුප්පන්නාය බුද්ධියා උප්පත්ති, උප්පත්තිවචනෙනෙව අභිබ්‍යත්තිවාදො හායති, තථා සස්සතවාදො. අථ බුද්ධිප්පවත්තියා ආවරණභූතස්ස අන්ධකාරට්ඨානියස්ස මොහස්ස විධමනෙන. සති බුද්ධියා කථං මොහො ආවරණන්ති, කිඤ්චි භෙදසම්භවතො. න හි අභිබ්‍යඤ්ජනකානං චන්දසූරියමණිපදීපාදීනං භෙදෙන අභිබ්‍යඤ්ජිතබ්බානං ඝටාදීනං භෙදො හොති, හොති ච විසයභෙදෙන බුද්ධිභෙදොති භිය්‍යොපි අභිබ්‍යත්ති න යුජ්ජතියෙව, න චෙත්ථ වුත්තිකප්පනා යුත්තා වුත්තියා වුත්තිමතො ච අනඤ්ඤථානුජානනතොති. තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්තීති යෙ ඉධ මනුස්සභාවෙන අවට්ඨිතා, තෙයෙව දෙවභාවාදිඋපගමනෙන ඉතො අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්ති, අඤ්ඤථා කතස්ස කම්මස්ස විනාසො, අකතස්ස ච අබ්භාගමො ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො.

අපරාපරන්ති අපරස්මා භවා අපරං භවං. එවං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්තීති අත්තනො නිච්චසභාවත්තා න චුතූපපත්තියො, සබ්බබ්‍යාපිතාය නාපි සන්ධාවනසංසරණානි, ධම්මානංයෙව පන පවත්තිවිසෙසෙන එවං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, එවං වොහරීයන්තීති අධිප්පායො. එතෙන අවට්ඨිතසභාවස්ස අත්තනො, ධම්මිනො ච ධම්මමත්තං උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති චාති ඉමං විපරිණාමවාදං දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො වක්ඛාම. අත්තනො වාදං භින්දතීති සන්ධාවනාදිවචනසිද්ධාය අනිච්චතාය පුබ්බෙ පටිඤ්ඤාතං සස්සතවාදං භින්දති, විද්ධංසෙතීති අත්ථො. සස්සතිසමන්ති වා එතස්ස සස්සතං ථාවරං නිච්චකාලන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

හෙතුං දස්සෙන්තොති යෙසං ‘‘සස්සතො’’ති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙති අයං දිට්ඨිගතිකො, තෙසං හෙතුං දස්සෙන්තොති අත්ථො. න හි අත්තනො දිට්ඨියා පච්චක්ඛකතමත්ථං අත්තනොයෙව සාධෙති, අත්තනො පන පච්චක්ඛකතෙන අත්ථෙන අත්තනො අප්පච්චක්ඛභූතම්පි අත්ථං සාධෙති. අත්තනා හි යථානිච්ඡිතං පරෙහි විඤ්ඤාපෙති, න අනිච්ඡිතං. ‘‘හෙතුං දස්සෙන්තො’’ති එත්ථ ඉදං හෙතුදස්සනං – එතෙසු අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු එකොවායං මෙ අත්තා, ලොකො ච අනුස්සරණසබ්භාවතො. යො හි යමත්ථං අනුභවති, සො එව තං අනුස්සරති, න අඤ්ඤො. න හි අඤ්ඤෙන අනුභූතමත්ථං අඤ්ඤො අනුස්සරිතුං සක්කොති යථා තං බුද්ධරක්ඛිතෙන අනුභූතං ධම්මරක්ඛිතො. යථා චෙතාසු, එවං ඉතො පුරිමතරාසුපි ජාතීසූති. කස්මා සස්සතො මෙ අත්තා ච ලොකො ච. යථා ච මෙ, එවං අඤ්ඤෙසම්පි සත්තානං සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති? සස්සතවසෙන දිට්ඨිගහනං පක්ඛන්දො දිට්ඨිගතිකො පරෙපි තත්ථ පතිට්ඨපෙති, පාළියං පන ‘‘අනෙකවිහිතානි අධිවුත්තිපදානි අභිවදන්ති. සො එවං ආහා’’ති ච වචනතො පරානුමානවසෙන ඉධ හෙතුදස්සනං අධිප්පෙතන්ති විඤ්ඤායති. කාරණන්ති තිවිධං කාරණං සම්පාපකං නිබ්බත්තකං ඤාපකන්ති. තත්ථ අරියමග්ගො නිබ්බානස්ස සම්පාපකං කාරණං, බීජං අඞ්කුරස්ස නිබ්බත්තකං කාරණං, පච්චයුප්පන්නතාදයො අනිච්චතාදීනං ඤාපකං කාරණං, ඉධාපි ඤාපකකාරණමෙව අධිප්පෙතං. ඤාපකො හි ඤාපෙතබ්බත්ථවිසයස්ස ඤාණස්ස හෙතුභාවතො කාරණන්ති. තදායත්තවුත්තිතාය තං ඤාණං තිට්ඨති තත්ථාති ‘‘ඨාන’’න්ති, වසති තත්ථ පවත්තතීති ‘‘වත්ථූ’’ති ච වුච්චති. තථා හි භගවතා වත්ථු-සද්දෙන උද්දිසිත්වාපි ඨානසද්දෙන නිද්දිට්ඨන්ති.

32-33. දුතියතතියවාදානං පඨමවාදතො නත්ථි විසෙසො ඨපෙත්වා කාලවිසෙසන්ති ආහ ‘‘උපරි වාදද්වයෙපි එසෙව නයො’’ති. යදි එවං කස්මා සස්සතවාදො චතුධා විභත්තො, නනු අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදො විය දුවිධෙනෙව විභජිතබ්බො සියාති ආහ ‘‘මන්දපඤ්ඤො හි තිත්ථියො’’තිආදි.

34. තක්කයතීති ඌහයති, සස්සතාදිආකාරෙන තස්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙතීති අත්ථො. තක්කොති ආකොටනලක්ඛණො විනිච්ඡයලක්ඛණො වා දිට්ඨිට්ඨානභූතො විතක්කො. වීමංසා නාම විචාරණා, සා පනෙත්ථ අත්ථතො පඤ්ඤාපතිරූපකො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො, මිච්ඡාභිනිවෙසො වා අයොනිසොමනසිකාරො, පුබ්බභාගෙ වා දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතන්ති දට්ඨබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘තුලනා රුච්චනා ඛමනා’’ති. පරියාහනනං විතක්කස්ස ආරම්මණඌහනං එවාති ආහ ‘‘තෙන තෙන පකාරෙන තක්කෙත්වා’’ති. අනුවිචරිතන්ති වීමංසාය අනුපවත්තිතං, වීමංසානුගතෙන වා විචාරෙන අනුමජ්ජිතං. පටි පටි භාතීති පටිභානං, යථාසමිහිතාකාරවිසෙසවිභාවකො චිත්තුප්පාදො. පටිභානතො ජාතං පටිභානං, සයං අත්තනො පටිභානං සයං පටිභානං. තෙනෙවාහ ‘‘අත්තනො පටිභානමත්තසඤ්ජාත’’න්ති. මත්ත-සද්දෙන විසෙසාධිගමාදයො නිවත්තෙති.

‘‘අනාගතෙපි එවං භවිස්සතී’’ති ඉදං න ඉධාධිප්පෙතතක්කීවසෙනෙව වුත්තං, ලාභීතක්කිනො එවම්පි සම්භවතීති සම්භවදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යං කිඤ්චි අත්තනා පටිලද්ධං රූපාදි සුඛාදි ච ඉධ ලබ්භතීති ලාභො, න ඣානාදිවිසෙසො. ‘‘එවං සති ඉදං හොතී’’ති අනිච්චෙසු භාවෙසු අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදෙතීති ආපජ්ජති, තථා ච සති කතස්ස විනාසො, අකතස්ස ච අබ්භාගමො සියා. නිච්චෙසු පන භාවෙසු යො කරොති, සො පටිසංවෙදෙතීති න දොසො ආපජ්ජතීති තක්කිකස්ස යුත්තිගවෙසනාකාරං දස්සෙති.

තක්කමත්තෙනෙවාති ආගමාධිගමාදීනං අනුස්සවාදීනඤ්ච අභාවා සුද්ධතක්කෙනෙව. නනු ච විසෙසලාභිනොපි සස්සතවාදිනො අත්තනො විසෙසාධිගමහෙතු අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු දසසු සංවට්ටවිවට්ටෙසු චත්තාලීසාය සංවට්ටවිවට්ටෙසු යථානුභූතං අත්තනො සන්තානං තප්පටිබද්ධඤ්ච ‘‘අත්තා, ලොකො’’ති ච අනුස්සරිත්වා තතො පුරිමපුරිමතරාසුපි ජාතීසු තථාභූතස්ස අත්ථිතානුවිතක්කනමුඛෙන සබ්බෙසම්පි සත්තානං තථාභාවානුවිතක්කනවසෙනෙව සස්සතාභිනිවෙසිනො ජාතා, එවඤ්ච සති සබ්බොපි සස්සතවාදී අනුස්සුතිජාතිස්සරතක්කිකා විය අත්තනො උපලද්ධවත්ථුනිබන්ධනෙන තක්කනෙන පවත්තවාදත්තා තක්කීපක්ඛෙයෙව තිට්ඨෙය්‍ය, අවස්සඤ්ච වුත්තප්පකාරං තක්කනමිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා විසෙසලාභී සස්සතවාදී එකච්චසස්සතිකපක්ඛං, අධිච්චසමුප්පන්නිකපක්ඛං වා භජෙය්‍යාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, යස්මා විසෙසලාභීනං ඛන්ධසන්තානස්ස දීඝදීඝතරදීඝතමකාලානුස්සරණං සස්සතග්ගාහස්ස අසාධාරණකාරණං. තථා හි ‘‘අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. ඉමිනාමහමෙතං ජානාමී’’ති අනුස්සරණමෙව පධානකාරණභාවෙන දස්සිතං. යං පන තස්ස ‘‘ඉමිනාමහමෙතං ජානාමී’’ති පවත්තං තක්කනං, න තං ඉධ පධානං අනුස්සරණං පති තස්ස අප්පධානභූතත්තා. යදි එවං අනුස්සවාදීනම්පි පධානභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, තෙසං සච්ඡිකිරියාය අභාවෙන තක්කපධානත්තා, පධානකාරණෙන ච නිද්දෙසො නිරුළ්හො සාසනෙ ලොකෙ ච යථා ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, යවඞ්කුරො’’ති ච.

අථ වා විසෙසාධිගමනිබන්ධනරහිතස්ස තක්කනස්ස විසුං සස්සතග්ගාහෙ කාරණභාවදස්සනත්ථං විසෙසාධිගමො විසුං සස්සතග්ගාහකාරණං වත්තබ්බො, සො ච මන්දමජ්ඣතික්ඛපඤ්ඤාවසෙන තිවිධොති භගවතා සබ්බතක්කිනො තක්කීභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා චතුධා වවත්ථාපිතො සස්සතවාදො. යදිපි අනුස්සවාදිවසෙන තක්කිකානං විය මන්දපඤ්ඤාදීනම්පි හීනාදිවසෙන අනෙකභෙදසබ්භාවතො විසෙසලාභීනම්පි බහුධා භෙදො සම්භවති, සබ්බෙ පන විසෙසලාභිනො මන්දපඤ්ඤාදිවසෙන තයො රාසී කත්වා තත්ථ උක්කට්ඨවසෙන අනෙකජාතිසතසහස්සදසසංවට්ටවිවට්ටචත්තාරීසසංවට්ටවිවට්ටානුස්සරණෙන අයං විභාගො වුත්තො. තීසුපි රාසීසු යෙ හීනමජ්ඣපඤ්ඤා, තෙ වුත්තපරිච්ඡෙදතො ඌනකමෙව අනුස්සරන්ති. යෙ පන තත්ථ උක්කට්ඨපඤ්ඤා, තෙ වුත්තපරිච්ඡෙදං අතික්කමිත්වා නානුස්සරන්තීති එවං පනායං දෙසනා. තස්මා අඤ්ඤතරභෙදසඞ්ගහවසෙනෙව භගවතා චත්තාරිට්ඨානානි විභත්තානීති වවත්ථිතා සස්සතවාදීනං චතුබ්බිධතා. න හි ඉධ සාවසෙසං ධම්මං දෙසෙති ධම්මරාජා.

35. ‘‘අඤ්ඤතරෙනා’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘එකෙනා’’ති වුත්තං. වා-සද්දස්ස පන අනියමත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘ද්වීහි වා තීහි වා’’ති වුත්තං. තෙන චතූසු ඨානෙසු යථාරහං එකච්චං එකච්චස්ස පඤ්ඤාපනෙ සහකාරීකාරණන්ති දස්සෙති. කිං පනෙතානි වත්ථූනි අභිනිවෙසස්ස හෙතු, උදාහු පතිට්ඨාපනස්ස. කිඤ්චෙත්ථ යදි තාව අභිනිවෙසස්ස, කස්මා අනුස්සරණතක්කනානියෙව ගහිතානි, න සඤ්ඤාවිපල්ලාසාදයො. තථාහි විපරීතසඤ්ඤා අයොනිසොමනසිකාරඅසප්පුරිසූපනිස්සයඅසද්ධම්මස්සවනාදීනි මිච්ඡාදිට්ඨියා පවත්තනට්ඨානානි. අථ පතිට්ඨාපනස්ස අධිගමයුත්තියො විය ආගමොපි වත්ථුභාවෙන වත්තබ්බො, උභයත්ථාපි ‘‘නත්ථි ඉතො බහිද්ධා’’ති වචනං න යුජ්ජතීති? න. කස්මා? අභිනිවෙසපක්ඛෙ තාව අයං දිට්ඨිගතිකො අසප්පුරිසූපනිස්සයඅසද්ධම්මස්සවනෙහි අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා විපල්ලාසසඤ්ඤො රූපාදිධම්මානං ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවස්ස අනවබොධතො ධම්මයුත්තිං අතිධාවන්තො එකත්තනයං මිච්ඡා ගහෙත්වා යථාවුත්තානුස්සරණතක්කෙහි ඛන්ධෙසු ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති (දී. නි. 1.31) අභිනිවෙසං ජනෙසි. ඉති ආසන්නකාරණත්තා, පධානකාරණත්තා, තග්ගහණෙනෙව ච ඉතරෙසම්පි ගහිතත්තා අනුස්සරණතක්කනානියෙව ඉධ ගහිතානි. පතිට්ඨාපනපක්ඛෙ පන ආගමොපි යුත්තිපක්ඛෙයෙව ඨිතො විසෙසතො බාහිරකානං තක්කගාහිභාවතොති අනුස්සරණතක්කනානියෙව දිට්ඨියා වත්ථුභාවෙන ගහිතානි. කිඤ්ච භිය්‍යො දුවිධං ලක්ඛණං පරමත්ථධම්මානං සභාවලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්චාති. තත්ථ සභාවලක්ඛණාවබොධො පච්චක්ඛඤාණං, සාමඤ්ඤලක්ඛණාවබොධො අනුමානඤාණං, ආගමො ච සුතමයාය පඤ්ඤාය සාධනතො අනුමානඤාණමෙව ආවහති, සුතානං පන ධම්මානං ආකාරපරිවිතක්කනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියං ඨිතො චින්තාමයං පඤ්ඤං නිබ්බත්තෙත්වා අනුක්කමෙන භාවනාය පච්චක්ඛඤාණං අධිගච්ඡතීති එවං ආගමොපි තක්කවිසයං නාතික්කමතීති තග්ගහණෙන ගහිතොවාති වෙදිතබ්බො. සො අට්ඨකථායං අනුස්සුතිතක්කග්ගහණෙන විභාවිතොති යුත්තං එවිදං ‘‘නත්ථි ඉතො බහිද්ධා’’ති. ‘‘අනෙකවිහිතානි අධිවුත්තිපදානි අභිවදන්ති, සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී’’ති (දී. නි. 1.30) ච වචනතො පතිට්ඨාපනවත්ථූනි ඉධාධිප්පෙතානීති දට්ඨබ්බං.

36. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිට්ඨානං පරමවජ්ජතාය අනෙකවිහිතානං අනත්ථානං හෙතුභාවතො. යථාහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං භික්ඛවෙ වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310) ‘‘යථාහා’’තිආදිනා පටිසම්භිදාපාළියා (පටි. ම. 1.124) දිට්ඨියා ඨානවිභාගං දස්සෙති. තත්ථ ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං ආරම්මණට්ඨෙන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදි (සං. නි. 3.81, 345) වචනතො. අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිභාවෙන පවත්තනතො. යථාහ ‘‘අස්සුතවා භික්ඛවෙ පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ම. නි. 1.2; පටි. ම. 1.130). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථා චාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා, (දී. නි. 1.118 ආදයො) ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්තී’’ති (දී. නි. 1.144) ච. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා, (සු. නි. 880; මහානි. 109) පථවිතො සඤ්ඤත්වා’’ති (ම. නි. 1.2) ච ආදි. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892) ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති (දී. නි. 1.34) ච ආදි. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. තෙනාහ භගවා ‘‘තස්ස එවං අයොනිසො මනසි කරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. ‘අත්ථි මෙ අත්තා’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.19). සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං සමුට්ඨානභාවො සමුට්ඨානට්ඨො. පවත්තිතාති පරසන්තානෙසු උප්පාදිතා. පරිනිට්ඨාපිතාති අභිනිවෙසස්ස පරියොසානං මත්ථකං පාපිතාති අත්ථො. ‘‘ආරම්මණවසෙනා’’ති අට්ඨසු දිට්ඨිට්ඨානෙසු ඛන්ධෙ සන්ධායාහ. පවත්තනවසෙනාති අවිජ්ජාදයො. ආසෙවනවසෙනාති පාපමිත්තපරතොඝොසාදීනම්පි සෙවනං ලබ්භතියෙව. අථ වා එවංගතිකාති එවංගමනා, එවංනිට්ඨාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ දිට්ඨිසඞ්ඛාතා දිට්ඨිට්ඨානා එවං පරමත්ථතො අසන්තං අත්තානං සස්සතභාවඤ්චස්ස අජ්ඣාරොපෙත්වා ගහිතා, පරාමට්ඨා ච බාලලපනා යාව පණ්ඩිතා න සමනුයුඤ්ජන්ති, තාව ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති. පණ්ඩිතෙහි සමනුයුඤ්ජියමානා පන අනවට්ඨිතවත්ථුකා අවිමද්දක්ඛමා සූරියුග්ගමනෙ උස්සාවබින්දූ විය ඛජ්ජොපනකා විය ච භිජ්ජන්ති විනස්සන්ති චාති.

තත්ථායං අනුයුඤ්ජනෙ සඞ්ඛෙපකථා – යදි හි පරෙන පරිකප්පිතො අත්තා ලොකො වා සස්සතො සියා, තස්ස නිබ්බිකාරතාය පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං, හිතෙ ච පටිපත්තිඅත්ථං උපදෙසො එව නිප්පයොජනො සියා සස්සතවාදිනො, කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති විකාරාභාවතො, එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති. තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස අනුභවනනිබන්ධො එව සස්සතවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබද්ධාභාවතො, ජාතිආදීනඤ්ච අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො, අථ පන ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච, යස්ස වසෙනායං කිරියාදිවොහාරොති වදෙය්‍ය, එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං, තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යාහි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං, තස්මා තදවත්ථො එව යථාවුත්තදොසො. කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා, අථානඤ්ඤෙ උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසබ්භාවතො කුතො නිච්චතාවකාසො, තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාති බන්ධවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජතියෙව සස්සතවාදො. න චෙත්ථ කොචි වාදී ධම්මානං සස්සතභාවෙ පරිසුද්ධං යුත්තිං වත්තුං සමත්ථො, යුත්තිරහිතඤ්ච වචනං න පණ්ඩිතානං චිත්තං ආරාධෙතීති. තෙන වුත්තං ‘‘යාව පණ්ඩිතා න සමනුයුඤ්ජන්ති, තාව ගච්ඡන්ති පවත්තන්තී’’ති. කම්මවසෙන අභිමුඛො සම්පරෙති එත්ථාති අභිසම්පරායො, පරොලොකො.

‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චා’’ති ඉදං ඉධ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විභජියමානත්තා වුත්තං, තස්මිං වා වුත්තෙ තදධිට්ඨානතො ආසවක්ඛයඤාණං, තදවිනාභාවතො සබ්බම්පි වා භගවතො දසබලාදිඤාණං ගහිතමෙව හොතීති කත්වා. පජානන්තොපීති පි-සද්දො සම්භාවනෙ, තෙන ‘‘තඤ්චා’’ති එත්ථ වුත්තං ච-සද්දත්ථමාහ. ඉදං වුත්තං හොති – තං දිට්ඨිගතතො උත්තරිතරං සාරභූතං සීලාදිගුණවිසෙසම්පි තථාගතො නාභිනිවිසති, කො පන වාදො වට්ටාමිසෙති. ‘‘අහ’’න්ති දිට්ඨිවසෙන වා තං පරාමසනාකාරමාහ. පජානාමීති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘මම’’න්ති තණ්හාවසෙන පරාමසනාකාරං දස්සෙති. ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසනං පරාමාසො. න හි තං අත්ථි, ඛන්ධෙසු යං ‘‘අහ’’න්ති වා, ‘‘මම’’න්ති වා ගහෙතබ්බං සියා. යො පන පරාමාසො තණ්හාදයොව, තෙ ච භගවතො බොධිමූලෙයෙව පහීනාති ආහ ‘‘පරාමාසකිලෙසාන’’න්තිආදි. අපරාමාසතොති වා නිබ්බුතිවෙදනස්ස හෙතුවචනං, ‘‘විදිතා’’ති ඉදං පදං අපෙක්ඛිත්වා කත්තරි සාමිවචනං, අපරාමසනහෙතු පරාමාසරහිතාය පටිපත්තියා තථාගතෙන සයමෙව අසඞ්ඛතධාතු අධිගතාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘‘යාසු වෙදනාසූ’’තිආදිනා භගවතො දෙසනාවිලාසං දස්සෙති. තථා හි ඛන්ධායතනාදිවසෙන අනෙකවිධාසු චතුසච්චදෙසනාසු සම්භවන්තීසුපි අයං තථාගතානං දෙසනාසු පටිපත්ති, යං දිට්ඨිගතිකා මිච්ඡාපටිපත්තියා දිට්ඨිගහනං පක්ඛන්දාති දස්සනත්ථං වෙදනායෙව පරිඤ්ඤාය භූමිදස්සනත්ථං උද්ධටා. කම්මට්ඨානන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානං. යථාභූතං විදිත්වාති විපස්සනාපඤ්ඤාය වෙදනාය සමුදයාදීනි ආරම්මණපටිවෙධවසෙන මග්ගපඤ්ඤාය අසම්මොහපටිවෙධවසෙන ජානිත්වා, පටිවිජ්ඣිත්වාති අත්ථො. පච්චයසමුදයට්ඨෙනාති ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.404; සං. නි. 2.21; උදා. 1) වුත්තලක්ඛණෙන අවිජ්ජාදීනං පච්චයානං උප්පාදෙන චෙව මග්ගෙන අසමුග්ඝාතෙන ච. නිබ්බත්තිලක්ඛණන්ති උප්පාදලක්ඛණං, ජාතින්ති අත්ථො. පඤ්චන්නං ලක්ඛණානන්ති එත්ථ චතුන්නං පච්චයානම්පි උප්පාදලක්ඛණමෙව ගහෙත්වා වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං, යස්මා පච්චයලක්ඛණම්පි ලබ්භතියෙව, තථා චෙව සංවණ්ණිතං. පච්චයනිරොධට්ඨෙනාති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යන්ති යස්මා, යං වා සුඛං සොමනස්සං. පටිච්චාති ආරම්මණපච්චයාදිභූතං වෙදනං ලභිත්වා. අයන්ති සුඛසොමනස්සානං පච්චයභාවො, සුඛසොමනස්සමෙව වා, ‘‘අස්සාදො’’ති පදං පන අපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – පුරිමුප්පන්නං වෙදනං ආරබ්භ සොමනස්සුප්පත්තියං යො පුරිමවෙදනාය අස්සාදෙතබ්බාකාරො සොමනස්සස්සාදනාකාරො, අයං අස්සාදොති. කථං පන වෙදනං ආරබ්භ සුඛං උප්පජ්ජතීති? චෙතසිකසුඛස්ස අධිප්පෙතත්තා නායං දොසො. විසෙසනං හෙත්ථ සොමනස්සග්ගහණං සුඛං සොමනස්සන්ති ‘‘රුක්ඛො සිංසපා’’ති යථා.

‘‘අනිච්චා’’ති ඉමිනා සඞ්ඛාරදුක්ඛතාවසෙන උපෙක්ඛාවෙදනාය, සබ්බවෙදනාසුයෙව වා ආදීනවමාහ, ඉතරෙහි ඉතරදුක්ඛතාවසෙන යථාක්කමං දුක්ඛසුඛවෙදනානං, අවිසෙසෙන වා තීණිපි පදානි සබ්බාසම්පි වෙදනානං වසෙන යොජෙතබ්බානි. අයන්ති යො වෙදනාය හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චභාවො, උදයබ්බයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛභාවො, ජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණාමෙතබ්බභාවො ච, අයං වෙදනාය ආදීනවො, යතො වා ආදීනං පරමකාරුඤ්ඤං වාති පවත්තතීති. වෙදනාය නිස්සරණන්ති එත්ථ වෙදනායාති නිස්සක්කවචනං, යාව වෙදනාපටිබද්ධං ඡන්දරාගං න පජහති, තාවායං පුරිසො වෙදනං අල්ලීනොයෙව හොති. යදා පන තං ඡන්දරාගං පජහති, තදායං පුරිසො වෙදනාය නිස්සටො විසංයුත්තො හොතීති ඡන්දරාගප්පහානං වෙදනාය නිස්සරණං වුත්තං. එත්ථ ච වෙදනාග්ගහණෙන වෙදනාය සහජාතනිස්සයාරම්මණභූතා ච රූපාරූපධම්මා ගහිතා එව හොන්තීති පඤ්චන්නම්පි උපාදානක්ඛන්ධානං ගහණං දට්ඨබ්බං. වෙදනාසීසෙන පන දෙසනා ආගතා, තත්ථ කාරණං වුත්තමෙව, ලක්ඛණහාරනයෙන වා අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. තත්ථ වෙදනාග්ගහණෙන ගහිතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, වෙදනානං සමුදයග්ගහණෙන ගහිතා අවිජ්ජාදයො සමුදයසච්චං, අත්ථඞ්ගමනිස්සරණපරියායෙහි නිරොධසච්චං, ‘‘යථාභූතං විදිත්වා’’ති එතෙන මග්ගසච්චන්ති එවමෙත්ථ චත්තාරි සච්චානි වෙදිතබ්බානි. කාමුපාදානමූලකත්තා සෙසුපාදානානං, පහීනෙ ච කාමුපාදානෙ උපාදානසෙසාභාවතො ‘‘විගතඡන්දරාගතාය අනුපාදානො’’ති වුත්තං. අනුපාදාවිමුත්තොති අත්තනො මග්ගඵලප්පත්තිං භගවා දස්සෙති. ‘‘වෙදනාන’’න්තිආදිනා හි යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා ඉමං දිට්ඨිගතං සකාරණං සගතිකං පභෙදතො විභජිතුං සමත්ථො අහොසි, තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සද්ධිං පුබ්බභාගපටිපදාය උප්පත්තිභූමිං දස්සෙති ධම්මරාජා.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.