එකච්චසස්සතවාදවණ්ණනා

38. සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච එකච්චං සස්සතං එතස්සාති එකච්චසස්සතො, එකච්චසස්සතවාදො. සො එතෙසං අත්ථීති එකච්චසස්සතිකා. තෙ පන යස්මා එකච්චසස්සතො වාදො දිට්ඨි එතෙසන්ති එකච්චසස්සතවාදා නාම හොන්ති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකච්චසස්සතවාදා’’ති. ඉමිනා නයෙන එකච්චඅසස්සතිකා දිපදස්සපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. නනු ච ‘‘එකච්චසස්සතිකා’’ති වුත්තෙ තදඤ්ඤස්ස එකච්චස්ස අසස්සතතාසන්නිට්ඨානං සිද්ධමෙව හොතීති? සච්චං සිද්ධමෙව හොති අත්ථතො, න පන සද්දතො. තස්මා සුපාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘එකච්චඅසස්සතිකා’’ති වුත්තං. න හි ඉධ සාවසෙසං කත්වා ධම්මං දෙසෙති ධම්මස්සාමී. ඉධාති ‘‘එකච්චසස්සතිකා’’ති ඉමස්මිං පදෙ. ගහිතාති වුත්තා, තථා චෙව අත්ථො දස්සිතො. ඉධාති වා ඉමිස්සා දෙසනාය. තථා හි පුරිමකා තයො වාදා සත්තවසෙන, චතුත්ථො සඞ්ඛාරවසෙන විභත්තො. ‘‘සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා’’ති ඉදං තෙහි සස්සතභාවෙන ගය්හමානානං ධම්මානං යාථාවසභාවදස්සනවසෙන වුත්තං, න පනෙකච්චසස්සතිකමතදස්සනවසෙන. තස්ස හි සස්සතාභිමතං අසඞ්ඛතමෙවාති ලද්ධි. තෙනෙවාහ ‘‘චිත්තන්ති වා…පෙ… ඨස්සතී’’ති. න හි යස්ස භාවස්ස පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතභාවං පටිජානාති, තස්සෙව නිච්චධුවාදිභාවො අනුම්මත්තකෙන සක්කා පටිඤ්ඤාතුං. එතෙන ‘‘උප්පාදවයධුවතායුත්තභාවා සියා නිච්චා, සියා අනිච්චා සියා න වත්තබ්බා’’තිආදිනා පවත්තස්ස සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා විභාවිතා හොති.

තත්ථායං අයුත්තතාවිභාවනා – යදි ‘‘යෙන සභාවෙන යො ධම්මො අත්ථීති වුච්චති, තෙනෙව සභාවෙන සො ධම්මො නත්ථී’’තිආදිනා වුච්චෙය්‍ය, සියා අනෙකන්තවාදො. අථ අඤ්ඤෙන, සියා න අනෙකන්තවාදො. න චෙත්ථ දෙසන්තරාදිසම්බන්ධභාවො යුත්තො වත්තුං තස්ස සබ්බලොකසිද්ධත්තා, විවාදාභාවතො. යෙ පන වදන්ති ‘‘යථා සුවණ්ණඝටෙන මකුටෙ කතෙ ඝටභාවො නස්සති, මකුටභාවො උප්පජ්ජති, සුවණ්ණභාවො තිට්ඨතියෙව, එවං සබ්බභාවානං කොචි ධම්මො නස්සති, කොචි ධම්මො උප්පජ්ජති, සභාවො පන තිට්ඨතී’’ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘කිං තං සුවණ්ණං, යං ඝටෙ මකුටෙ ච අවට්ඨිතං, යදි රූපාදි, සො සද්දො විය අනිච්චො. අථ රූපාදි සමූහො, සමූහො නාම සම්මුතිමත්තං. න තස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා නිච්චතා වා ලබ්භතී’’ති අනෙකන්තවාදො න සියා. ධම්මානඤ්ච ධම්මිනො අඤ්ඤථානඤ්ඤථාසු දොසො වුත්තොයෙව සස්සතවාදවිචාරණායං. තස්මා සො තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිච නිච්චානිච්චනවත්තබ්බරූපො අත්තා ලොකො ච පරමත්ථතො විජ්ජමානතාපටිජානනතො යථා නිච්චාදීනං අඤ්ඤතරං රූපං, යථා වා දීපාදයො. න හි දීපාදීනං උදයබ්බයසභාවානං නිච්චානිච්චනවත්තබ්බසභාවතා සක්කා විඤ්ඤාතුං, ජීවස්ස නිච්චාදීසු අඤ්ඤතරං රූපං වියාති එවං සත්තභඞ්ගස්ස විය සෙසභඞ්ගානම්පි අසම්භවොයෙවාති සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා වෙදිතබ්බා.

එත්ථ ච ‘‘ඉස්සරො නිච්චො, අඤ්ඤෙ සත්තා අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සත්තෙකච්චසස්සතිකා සෙය්‍යථාපි ඉස්සරවාදා. ‘‘පරමාණවො නිච්චා ධුවා, අණුකාදයො අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා සෙය්‍යථාපි කාණාදා. නනු ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ අසස්සතා’’ති එතස්මිං වාදෙ චක්ඛාදීනං අසස්සතතාසන්නිට්ඨානං යථාසභාවාවබොධො එව, තයිදං කථං මිච්ඡාදස්සනන්ති, කො වා එවමාහ ‘‘චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවසන්නිට්ඨානං මිච්ඡාදස්සන’’න්ති? අසස්සතෙසුයෙව පන කෙසඤ්චි ධම්මානං සස්සතභාවාභිනිවෙසො ඉධ මිච්ඡාදස්සනං. තෙන පන එකවාරෙ පවත්තමානෙන චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවාවබොධො විදූසිතො සංසට්ඨභාවතො විසසංසට්ඨො විය සප්පිමණ්ඩො සකිච්චකරණාසමත්ථතාය සම්මාදස්සනපක්ඛෙ ඨපෙතබ්බතං නාරහතීති. අසස්සතභාවෙන නිච්ඡිතාපි වා චක්ඛුආදයො සමාරොපිතජීවසභාවා එව දිට්ඨිගතිකෙහි ගය්හන්තීති තදවබොධස්ස මිච්ඡාදස්සනභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. තෙනෙවාහ ‘‘චක්ඛුං ඉතිපි…පෙ… කායො ඉතිපි අයං මෙ අත්තා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා අසඞ්ඛතාය සඞ්ඛතාය ච ධාතුයා වසෙන යථාක්කමං ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ අසස්සතා’’ති එවං පවත්තො විභජ්ජවාදොපි එකච්චසස්සතවාදො ආපජ්ජතීති එවංපකාරා චොදනා අනවකාසා හොති අවිපරීතධම්මසභාවසම්පටිපත්තිභාවතො.

කාමඤ්චෙත්ථ පුරිමවාදෙපි අසස්සතානං ධම්මානං ‘‘සස්සතා’’ති ගහණං විසෙසතො මිච්ඡාදස්සනං, සස්සතානං පන ‘‘සස්සතා’’ති ගාහො න මිච්ඡාදස්සනං යථාසභාවග්ගහණභාවතො. අසස්සතෙසුයෙව පන ‘‘කෙචිදෙව ධම්මා සස්සතා, කෙචි අසස්සතා’’ති ගහෙතබ්බධම්මෙසු විභාගප්පවත්තියා ඉමස්ස වාදස්ස වාදන්තරතා වුත්තා, න චෙත්ථ ‘‘සමුදායන්තොගධත්තා එකදෙසස්ස සප්පදෙසසස්සතග්ගාහො නිප්පදෙසසස්සතග්ගාහෙ සමොධානං ගච්ඡතී’’ති සක්කා වත්තුං වාදී තබ්බිසයවිසෙසවසෙන වාදද්වයස්ස පවත්තත්තා. අඤ්ඤෙ එව හි දිට්ඨිගතිකා ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සස්සතා’’ති අභිනිවිට්ඨා, අඤ්ඤෙ ‘‘එකච්චසස්සතා’’ති. සඞ්ඛාරානං අනවසෙසපරියාදානං, එකදෙසපරිග්ගහො ච වාදද්වයස්ස පරිබ්‍යත්තොයෙව. කිඤ්ච භිය්‍යො අනෙකවිධසමුස්සයෙ එකවිධසමුස්සයෙ ච ඛන්ධපබන්ධෙ අභිනිවෙසභාවතො. චතුබ්බිධොපි හි සස්සතවාදී ජාතිවිසෙසවසෙන නානාවිධරූපකායසන්නිස්සයෙ එව අරූපධම්මපුඤ්ජෙ සස්සතාභිනිවෙසී ජාතො අභිඤ්ඤාණෙන අනුස්සවාදීහි ච රූපකායභෙදග්ගහණතො. තථා ච වුත්තං ‘‘තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති (දී. නි. 1.32) ‘‘චවන්ති උපපජ්ජන්තී’’ති ච ආදි. විසෙසලාභී එකච්චසස්සතිකො අනුපධාරිතභෙදසමුස්සයෙව ධම්මපබන්ධෙ සස්සතාකාරග්ගහණෙන අභිනිවිසනං ජනෙසි එකභවපරියාපන්නඛන්ධසන්තානවිසයත්තා තදභිනිවෙසස්ස. තථා ච තීසුපි වාදෙසු ‘‘තං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, තතො පරං නානුස්සරතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, තක්කීනං පන සස්සතෙකච්චසස්සතවාදීනං සස්සතාභිනිවෙසවිසෙසො රූපාරූපධම්මවිසයතාය සුපාකටොයෙවාති.

39. දීඝස්ස කාලස්ස අතික්කමෙනාති විවට්ටවිවට්ටට්ඨායීනං අපගමෙන. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං සං-සද්දෙන යුත්තො වට්ට-සද්දො විනාසවාචීති ආහ ‘‘විනස්සතී’’ති, සඞ්ඛයවසෙන වත්තතීති අත්ථො. විපත්තිකරමහාමෙඝසමුප්පත්තිතො පට්ඨාය හි යාව අණුසහගතොපි සඞ්ඛාරො න හොති, තාව ලොකො සංවට්ටතීති වුච්චති. ලොකොති චෙත්ථ පථවීආදිභාජනලොකො අධිප්පෙතො. උපරිබ්‍රහ්මලොකෙසූති පරිත්තසුභාදීසු රූපීබ්‍රහ්මලොකෙසු. අග්ගිනා හි කප්පවුට්ඨානං ඉධාධිප්පෙතං බහුලං පවත්තනතො. තෙනෙවාහ භගවා ‘‘ආභස්සරසංවත්තනිකා හොන්තී’’ති. අරූපෙසුවාති වා-සද්දෙන සංවට්ටමානලොකධාතූහි අඤ්ඤලොකධාතූසු වාති විකප්පනං වෙදිතබ්බං. න හි ‘‘සබ්බෙ අපායසත්තා තදා රූපාරූපභවෙසු උප්පජ්ජන්තී’’ති සක්කා විඤ්ඤාතුං අපායෙසු දීඝතමායුකානං මනුස්සලොකූපත්තියා අසම්භවතො. සතිපි සබ්බසත්තානං අභිසඞ්ඛාරමනසා නිබ්බත්තභාවෙ බාහිරපච්චයෙහි විනා මනසාව නිබ්බත්තත්තා ‘‘මනොමයා’’ති වුච්චන්ති රූපාවචරසත්තා. යදි එවං කාමභවෙ ඔපපාතිකසත්තානම්පි මනොමයභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති අධිචිත්තභූතෙන අතිසයමනසා නිබ්බත්තසත්තෙසු මනොමයවොහාරතොති දස්සන්තො ආහ ‘‘ඣානමනෙන නිබ්බත්තත්තා මනොමයා’’ති. එවං අරූපාවචරසත්තානම්පි මනොමයභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, තත්ථ බාහිරපච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතාසඞ්කාය එව අභාවතො, ‘‘මනසාව නිබ්බත්තා’’ති අවධාරණාසම්භවතො. නිරුළ්හො වායං ලොකෙ මනොමයවොහාරො රූපාවචරසත්තෙසු. තථා හි ‘‘අන්නමයො පානමයො මනොමයො ආනන්දමයො විඤ්ඤාණමයො’’ති පඤ්චධා අත්තානං වෙදවාදිනො වදන්ති. උච්ඡෙදවාදෙපි වක්ඛති ‘‘දිබ්බො රූපී මනොමයො’’ති (දී. නි. 1.86). සොභනා පභා එතෙසු සන්තීති සුභා. ‘‘උක්කංසෙනා’’ති ආභස්සරදෙවෙ සන්ධායාහ, පරිත්තාභා අප්පමාණාභා පන ද්වෙ චත්තාරො ච කප්පෙ තිට්ඨන්ති. අට්ඨකප්පෙති අට්ඨ මහාකප්පෙ.

40. සණ්ඨාතීති සම්පත්තිකරමහාමෙඝසමුප්පත්තිතො පට්ඨාය පථවීසන්ධාරකුදකතංසන්ධාරකවායුමහාපථවීආදීනං සමුප්පත්තිවසෙන ඨාති, ‘‘සම්භවති’’ ඉච්චෙව වා අත්ථො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං. පකතියාති සභාවෙන, තස්ස ‘‘සුඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘නිබ්බත්තසත්තානං නත්ථිතායා’’ති, අනුප්පන්නත්තාති අත්ථො, තෙන යථා එකච්චානි විමානානි තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං චුතත්තා සුඤ්ඤානි හොන්ති, න එවමිදන්ති දස්සෙති. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මකායිකා, තෙසං නිවාසො භූමිපි ‘‘බ්‍රහ්මකායිකා’’ති වුත්තා. කම්මං උපනිස්සයවසෙන පච්චයො එතිස්සාති කම්මපච්චයා. අථ වා තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං විපච්චනකකම්මස්ස සහකාරීපච්චයභාවතො, කම්මස්ස පච්චයාති කම්මපච්චයා. උතු සමුට්ඨානං එතිස්සාති උතුසමුට්ඨානා. ‘‘කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානා’’ති වා පාඨො, කම්මසහායො පච්චයො, කම්මස්ස වා සහායභූතො පච්චයො කම්මපච්චයො, සොව උතු කම්මපච්චයඋතු, සො සමුට්ඨානං එතිස්සාති යොජෙතබ්බං. එත්ථාති ‘‘බ්‍රහ්මවිමාන’’න්ති වුත්තාය බ්‍රහ්මකායිකභූමියා. කථං පණීතාය දුතියජ්ඣානභූමියං ඨිතානං හීනාය පඨමජ්ඣානභූමියා උපපත්ති හොතීති ආහ ‘‘අථ සත්තාන’’න්තිආදි. ඔතරන්තීති උපපජ්ජනවසෙන හෙට්ඨාභූමිං ගච්ඡන්ති.

අප්පායුකෙති යං උළාරං පුඤ්ඤකම්මං කතං, තස්ස උප්පජ්ජනාරහවිපාකපබන්ධතො අප්පපරිමාණායුකෙ. ආයුප්පමාණෙනෙවාති පරමායුප්පමාණෙනෙව. කිං පනෙතං පරමායු නාම, කථං වා තං පරිච්ඡින්නපමාණන්ති? වුච්චතෙ – යො තෙසං තෙසං සත්තානං තස්මිං තස්මිං භවවිසෙසෙ පුරිමසිද්ධභවපත්ථනූපනිස්සයවසෙන සරීරාවයවවණ්ණසණ්ඨානපමාණාදිවිසෙසා විය තංතංගතිනිකායාදීසු යෙභුය්‍යෙන නියතපරිච්ඡෙදො ගබ්භසෙය්‍යකකාමාවචරදෙවරූපාවචරසත්තානං සුක්කසොණිතඋතුභොජනාදි උතුආදිපච්චයුප්පන්නපච්චයූපත්ථම්භිතො විපාකපබන්ධස්ස ඨිතිකාලනියමො, සො යථාසකං ඛණමත්තාවට්ඨායීනම්පි අත්තනො සහජාතානං රූපාරූපධම්මානං ඨපනාකාරවුත්තිතාය පවත්තකානි රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානි යස්මා න කෙවලං නෙසං ඛණඨිතියා එව කාරණභාවෙන අනුපාලකානි, අථ ඛො යාව භවඞ්ගුපච්ඡෙදා අනුපබන්ධස්ස අවිච්ඡෙදහෙතුභාවෙනාපි, තස්මා ආයුහෙතුකත්තා කාරණූපචාරෙන ආයු, උක්කංසපරිච්ඡෙදවසෙන පරමායූති ච වුච්චති. තං පන දෙවානං නෙරයිකානං උත්තරකුරුකානඤ්ච නියතපරිච්ඡෙදං, උත්තරකුරුකානං පන එකන්තනියතපරිච්ඡෙදමෙව, අවසිට්ඨමනුස්සපෙතතිරච්ඡානානං පන චිරට්ඨිතිසංවත්තනිකකම්මබහුලෙ කාලෙ තංකම්මසහිතසන්තානජනිතසුක්කසොණිතප්පච්චයානං තංමූලකානඤ්ච චන්දසූරියසමවිසමපරිවත්තනාදිජනිතඋතුආහාරාදිසමවිසම පච්චයානං වසෙන චිරාචිරකාලතො අනියතපරිච්ඡෙදං, තස්ස ච යථා පුරිමසිද්ධභවපත්ථනාවසෙන තංතංගතිනිකායාදීසු වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසනියමො සිද්ධො දස්සනානුස්සවාදීහි, තථා ආදිතො ගහණසිද්ධියා. එවං තාසු තාසු උපපත්තීසු නිබ්බත්තසත්තානං යෙභුය්‍යෙන සමප්පමාණට්ඨිතිකාලං දස්සනානුස්සවෙහි ලභිත්වා තං පරමතං අජ්ඣොසාය පවත්තිතභවපත්ථනාවසෙන ආදිතො පරිච්ඡෙදනියමො වෙදිතබ්බො. යස්මා පන කම්මං තාසු තාසු උපපත්තීසු යථා තංතංඋපපත්තිනියතවණ්ණාදිනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං, එවං නියතායුපරිච්ඡෙදාසු උපපත්තීසු පරිච්ඡෙදාතික්කමෙන විපාකනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ආයුප්පමාණෙනෙව චවන්තී’’ති. යස්මා පන උපත්ථම්භකසහායෙහි අනුපාලකප්පච්චයෙහි උපාදින්නකක්ඛන්ධානං පවත්තෙතබ්බාකාරො අත්ථතො පරමායු, තස්ස යථාවුත්තපරිච්ඡෙදානතික්කමනතො සතිපි කම්මාවසෙසෙ ඨානං න සම්භවති, තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනො පුඤ්ඤබලෙනෙව ඨාතුං න සක්කොතී’’ති. කප්පං වාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං වා තස්ස උපඩ්ඪං වා උපඩ්ඪකප්පතො ඌනමධිකං වාති විකප්පනත්ථො වා-සද්දො.

41. අනභිරතීති එකවිහාරෙන අනභිරති. සා පන යස්මා අඤ්ඤෙහි සමාගමිච්ඡා හොති, තෙන වුත්තං ‘‘අපරස්සාපි සත්තස්ස ආගමනපත්ථනා’’ති. පියවත්ථුවිරහෙන පියවත්ථුඅලාභෙන වා චිත්තවිඝාතො උක්කණ්ඨිතා, සා අත්ථතො දොමනස්සචිත්තුප්පාදො යෙවාති ආහ ‘‘පටිඝසම්පයුත්තා’’ති. දීඝරත්තං ඣානරතියා රමමානස්ස වුත්තප්පකාරං අනභිරතිනිමිත්තං උප්පන්නා ‘‘මම’’න්ති ච ‘‘අහ’’න්ති ච ගහණස්ස කාරණභූතා තණ්හාදිට්ඨියො ඉධ පරිතස්සනා. තා පන චිත්තස්ස පුරිමාවත්ථාය චලනං කම්පනන්ති ආහ ‘‘උබ්බිජ්ජනා ඵන්දනා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘තණ්හාතස්සනාපි දිට්ඨිතස්සනාපි වට්ටතී’’ති. යං පන අත්ථුද්ධාරෙ ‘‘අහො වත අඤ්ඤෙපි සත්තා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡෙය්‍යුන්ති අයං තණ්හාතස්සනා නාමා’’ති වුත්තං, තං දිට්ඨිතස්සනාය විසුං උදාහරණං දස්සෙන්තෙන තණ්හාතස්සනංයෙව තතො නිද්ධාරෙත්වා වුත්තං, න පන තත්ථ දිට්ඨිතස්සනාය අභාවතොති දට්ඨබ්බං. තාසතස්සනා චිත්තුත්‍රාසො. භයානකන්ති භෙරවාරම්මණනිමිත්තං බලවභයං. තෙන සරීරස්ස ථද්ධභාවො ඡම්භිතත්තං භයං සංවෙගන්ති එත්ථ භයන්ති භඞ්ගානුපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ සබ්බසඞ්ඛාරතො භායනවසෙන උප්පන්නං භයඤාණං. සංවෙගන්ති සහොත්තප්පඤාණං, ඔත්තප්පමෙව වා. සන්තාසන්ති ආදීනවනිබ්බිදානුපස්සනාහි සඞ්ඛාරෙහි සන්තස්සනඤාණං. සහ බ්‍යායති පවත්තති, දොසං වා ඡාදෙතීති සහබ්‍යො, සහායො, තස්ස භාවං සහබ්‍යතං.

42. අභිභවිත්වා ඨිතො ඉමෙ සත්තෙති අධිප්පායො. යස්මා පන සො පාසංසභාවෙන උත්තමභාවෙන ච ‘‘තෙ සත්තෙ අභිභවිත්වා ඨිතො’’ති අත්තානං මඤ්ඤති, තස්මා වුත්තං ‘‘ජෙට්ඨකොහමස්මී’’ති. අඤ්ඤදත්ථු දසොති දස්සනෙ අන්තරායාභාවවචනෙන, ඤෙය්‍යවිසෙසපරිග්ගාහිකභාවෙන ච අනාවරණදස්සාවිතං පටිජානාතීති ආහ ‘‘සබ්බං පස්සාමීති අත්ථො’’ති. භූතභබ්‍යානන්ති අහෙසුන්ති භූතා, භවන්ති භවිස්සන්තීති භබ්‍යා, අට්ඨකථායං පන වත්තමානකාලවසෙනෙව භබ්‍ය-සද්දස්ස අත්ථො දස්සිතො. පඨමචිත්තක්ඛණෙති පටිසන්ධිචිත්තක්ඛණෙ. කිඤ්චාපි සො බ්‍රහ්මා අනවට්ඨිතදස්සනත්තා පුථුජ්ජනස්ස පුරිමතරජාතිපරිචිතම්පි කම්මස්සකතඤ්ඤාණං විස්සජ්ජෙත්වා විකුබ්බනිද්ධිවසෙන චිත්තුප්පත්තිමත්තපටිබද්ධෙන සත්තනිම්මානෙන විපල්ලට්ඨො ‘‘අහං ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා’’තිආදිනා ඉස්සරකුත්තදස්සනං පක්ඛන්දමානො අභිනිවිසනවසෙනෙව පතිට්ඨිතො, න පතිට්ඨාපනවසෙන ‘‘තස්ස එවං හොතී’’ති වුත්තත්තා, පතිට්ඨාපනක්කමෙනෙව පන තස්ස සො අභිනිවෙසො ජාතොති දස්සනත්ථං ‘‘කාරණතො සාධෙතුකාමො’’ති, ‘‘පටිඤ්ඤං කත්වා’’ති ච වුත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’තිආදි. තත්ථ මනොපණිධීති මනසා එව පත්ථනා, තථා චිත්තප්පවත්තිමත්තමෙවාති අත්ථො, ඉත්ථභාවන්ති ඉදප්පකාරතං. යස්මා පන ඉත්ථන්ති බ්‍රහ්මත්තභාවො ඉධාධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘බ්‍රහ්මභාවන්ති අත්ථො’’ති වුත්තං. නනු ච දෙවානං උපපත්තිසමනන්තරං ‘‘ඉමිස්සා නාම ගතියා චවිත්වා ඉමිනා නාම කම්මුනා ඉධූපපන්නා’’ති පච්චවෙක්ඛණා හොතීති? සච්චං හොති, සා පන පුරිමජාතීසු කම්මස්සකතඤ්ඤාණෙ සම්මදෙව නිවිට්ඨජ්ඣාසයානං. ඉමෙ පන සත්තා පුරිමාසුපි ජාතීසු ඉස්සරකුත්තදස්සනවසෙන විනිබන්ධාභිනිවෙසා අහෙසුන්ති දට්ඨබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමිනා මය’’න්තිආදි.

43. ඊසතීති ඊසො, අභිභූති අත්ථො. මහා ඊසො මහෙසො, සුප්පතිට්ඨමහෙසතාය පන පරෙහි ‘‘මහෙසො’’ති අක්ඛාතබ්බතාය මහෙසක්ඛො, අතිසයෙන මහෙසක්ඛො මහෙසක්ඛතරොති වචනත්ථො දට්ඨබ්බො. යස්මා පන සො මහෙසක්ඛභාවො ආධිපතෙය්‍යපරිවාරසම්පත්තියා විඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘ඉස්සරියපරිවාරවසෙන මහායසතරො’’ති වුත්තං.

44. ඉධෙව ආගච්ඡතීති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ එව පටිසන්ධිවසෙන ආගච්ඡති. යං අඤ්ඤතරො සත්තොති එත්ථ යන්ති නිපාතමත්තං, කරණෙ වා පච්චත්තනිද්දෙසො, යෙන ඨානෙනාති අත්ථො, කිරියාපරාමසනං වා. ඉත්ථත්තං ආගච්ඡතීති එත්ථ යදෙතං ඉත්ථත්තස්ස ආගමනං, එතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො. එස නයො ‘‘පබ්බජති, චෙතොසමාධිං ඵුසති, පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරතී’’ති එතෙසුපි පදෙසු. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං භික්ඛවෙ විජ්ජති, යං අඤ්ඤතරො සත්තො’’ති ඉමඤ්හි පදං ‘‘පබ්බජතී’’තිආදීහි පදෙහි පච්චෙකං යොජෙතබ්බන්ති.

45. ඛිඩ්ඩාය පදුස්සන්තීති ඛිඩ්ඩාපදොසිනො, ඛිඩ්ඩාපදොසිනො එව ඛිඩ්ඩාපදොසිකා, ඛිඩ්ඩාපදොසො වා එතෙසං අත්ථීති ඛිඩ්ඩාපදොසිකා. අතික්කන්තවෙලං අතිවෙලං, ආහාරූපභොගකාලං අතික්කමිත්වාති අත්ථො. මෙථුනසම්පයොගෙන උප්පජ්ජනකසුඛං කෙළිහස්සසුඛං රතිධම්මො රතිසභාවො. ආහාරන්ති එත්ථ කො දෙවානං ආහාරො, කා ආහාරවෙලාති? සබ්බෙසම්පි කාමාවචරදෙවානං සුධා ආහාරො, සා හෙට්ඨිමෙහි උපරිමානං පණීතතමා හොති, තං යථාසකං දිවසවසෙන දිවසෙ දිවසෙ භුඤ්ජන්ති. කෙචි පන ‘‘බිළාරපදප්පමාණං සුධාහාරං භුඤ්ජන්ති, සො ජිව්හාය ඨපිතමත්තො යාව කෙසග්ගනඛග්ගා කායං ඵරති, තෙසංයෙව දිවසවසෙන සත්තදිවසෙ යාපනසමත්ථො ච හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘නිරන්තරං ඛාදන්තා පිවන්තා’’ති ඉදං පරිකප්පනවසෙන වුත්තං. කම්මජතෙජස්ස බලවභාවො උළාරපුඤ්ඤනිබ්බත්තත්තා, උළාරගරුසිනිද්ධසුධාහාරජීරණතො ච. කරජකායස්ස මන්දභාවො මුදුසුඛුමාලභාවතො. තෙනෙව හි භගවා ඉන්දසාලගුහායං පකතිපථවියං සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තං සක්කං දෙවරාජානං ‘‘ඔළාරිකං කායං අධිට්ඨෙහී’’ති ආහ. තෙසන්ති මනුස්සානං. වත්ථුන්ති කරජකායං. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො.

47. මනෙනාති ඉස්සාපකතත්තා පදුට්ඨෙන මනසා. උසූයාවසෙන මනසොව පදොසො මනොපදොසො, සො එතෙසං අත්ථි විනාසහෙතුභූතොති මනොපදොසිකාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අකුද්ධො රක්ඛතීති කුද්ධස්ස සො කොධො ඉතරස්මිං අකුජ්ඣන්තෙ අනුපාදානො එකවාරමෙව උප්පත්තියා අනාසෙවනො චාවෙතුං න සක්කොති උදකන්තං පත්වා අග්ගි විය නිබ්බායති, තස්මා අකුද්ධො තං චවනතො රක්ඛති, උභොසු පන කුද්ධෙසු භිය්‍යො භිය්‍යො අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි පරිවඩ්ඪනවසෙන තිඛිණසමුදාචාරො නිස්සයදහනරසො කොධො උප්පජ්ජමානො හදයවත්ථුං නිදහන්තො අච්චන්තසුඛුමාලකරජකායං විනාසෙති, තතො සකලොපි අත්තභාවො අන්තරධායති. තෙනාහ ‘‘උභොසු පනා’’තිආදි. තථා චාහ භගවා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං පදුට්ඨචිත්තා කිලන්තකායා…පෙ… චවන්තී’’ති. ධම්මතාති ධම්මනියාමො. සො ච තෙසං කරජකායස්ස මන්දතාය, තථාඋප්පජ්ජනකකොධස්ස ච බලවතාය ඨානසො චවනං, තෙසං රූපාරූපධම්මානං සභාවොති අධිප්පායො.

49. චක්ඛාදීනං භෙදං පස්සතීති විරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විකාරාපත්තිදස්සනතො, අන්තෙ ච අදස්සනූපගමනතො විනාසං පස්සති ඔළාරිකත්තා රූපධම්මභෙදස්ස. පච්චයං දත්වාති අනන්තරපච්චයාදිවසෙන පච්චයො හුත්වා. ‘‘බලවතර’’න්ති චිත්තස්ස ලහුතරං භෙදං සන්ධාය වුත්තං. තථා හි එකස්මිං රූපෙ ධරන්තෙයෙව සොළස චිත්තානි භිජ්ජන්ති. භෙදං න පස්සතීති ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජන්තම්පි චිත්තං පරස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව භිජ්ජතීති පුරිමචිත්තස්ස අභාවං පටිච්ඡාදෙත්වා විය පච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පත්තිතො භාවපක්ඛො බලවතරො පාකටො ච හොති, න අභාවපක්ඛොති චිත්තස්ස විනාසං න පස්සති, අයඤ්ච අත්ථො අලාතචක්කදස්සනෙන සුපාකටො විඤ්ඤායති. යස්මා පන තක්කීවාදී නානත්තනයස්ස දූරතරතාය එකත්තනයස්සපි මිච්ඡාගහිතත්තා ‘‘යදෙවිදං විඤ්ඤාණං සබ්බදාපි එකරූපෙන පවත්තති, අයමෙව අත්තා නිච්චො’’තිආදිනා අභිනිවෙසං ජනෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘සො තං අපස්සන්තො’’තිආදි.