මජ්ඣිමසීලවණ්ණනා

11. තත්ථ යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. වාති විකප්පනත්ථෙ. පනාති වචනාලඞ්කාරෙ. එකෙති අඤ්ඤෙ. භොන්තොති සාධූනං පියසමුදාහාරො. සාධවො හි පරෙ ‘‘භොන්තො’’ති වා, ‘‘දෙවානං පියා’’ති වා ‘‘ආයස්මන්තො’’ති වා සමාලපන්ති. යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා සමණා. ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණා. ඉදං වුත්තං හොති – උස්සාහං කත්වා මම වණ්ණං වදමානොපි පුථුජ්ජනො ‘‘පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො’’තිආදිනා පරානුද්දෙසිකනයෙන වා යථා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණභාවං පටිජානමානා, පරෙහි ච තථාසම්භාවියමානා තදනුරූපපටිපත්තිං අජානනතො, අසමත්ථතො ච න අභිසම්භුණන්ති, න එවමයං, අයං පන සමණො ගොතමො සබ්බථාපි සමණසාරුප්පපටිපදං පූරෙසියෙවාති එවං අඤ්ඤුද්දෙසිකනයෙන වා සබ්බථාපි ආචාරසීලමත්තමෙව වදෙය්‍යුං, න තදුත්තරින්ති.

බීජගාමභූතගාමසමාරම්භපදෙ සද්දක්කමෙන අප්පධානභූතොපි බීජගාමභූතගාමො නිද්දිසිතබ්බතාය පධානභාවං පටිලභති. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො අඤ්ඤො අත්ථක්කමොති ආහ ‘‘කතමො සො බීජගාමභූතගාමො’’ති. තස්මිඤ්හි විභත්තෙ තබ්බිසයතාය සමාරම්භොපි විභත්තොව හොතීති. තෙනෙවාහ භගවා ‘‘මූලබීජ’’න්තිආදි. මූලමෙව බීජං මූලබීජං, මූලං බීජං එතස්සාතිපි මූලබීජං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඵළුබීජන්ති පබ්බබීජං. පච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරුහණසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජ-සද්දො තදත්ථසංසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති මූලාදිතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති. ‘‘රූපරූපං, දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 4.327) ච යථා. කස්මා පනෙත්ථ බීජගාමභූතගාමං පුච්ඡිත්වා බීජගාමො එව විභත්තොති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. නනු අවොචුම්හ ‘‘මූලමෙව බීජං මූලබීජං, මූලං බීජං එතස්සාතිපි මූලබීජන්ති’’. තත්ථ පුරිමෙන බීජගාමො නිද්දිට්ඨො, දුතියෙන භූතගාමො, දුවිධොපෙස සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, මූලබීජඤ්ච මූලබීජඤ්ච මූලබීජන්ති එකසෙසනයෙන වා පාළියං නිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බඤ්හෙත’’න්තිආදි.

12. ‘‘සන්නිධිකතස්සා’’ති එතෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති එත්ථ කාර-සද්දස්ස කම්මත්ථතං දස්සෙති. යථා වා ‘‘ආචයංගමිනො’’ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘ආචයගාමිනො’’ති (ධ. ස. 10) නිද්දෙසො කතො, එවං ‘‘සන්නිධිකාරං පරිභොග’’න්ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති වුත්තං, සන්නිධිං කත්වා පරිභොගන්ති අත්ථො.

සම්මා කිලෙසෙ ලිඛතීති සල්ලෙඛො, සුත්තන්තනයෙන පටිපත්ති. පරියායති කප්පීයතීති පරියායො, කප්පියවාචානුසාරෙන පටිපත්ති. කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බතො ආමිසං, යං කිඤ්චි උපභොගාරහං වත්ථු. තෙනෙවාහ ‘‘ආමිසන්ති වුත්තාවසෙස’’න්ති. නයදස්සනඤ්හෙතං සන්නිධිවත්ථූනං. උදකකද්දමෙති උදකෙ ච කද්දමෙ ච. අච්ඡථාති නිසීදථ. ගීවායාමකන්ති ගීවං ආයමිත්වා, යථා ච භුත්තෙ අතිභුත්තතාය ගීවා ආයමිතබ්බාව හොති, එවන්ති අත්ථො. චතුභාගමත්තන්ති කුඩුබමත්තං. ‘‘කප්පියකුටිය’’න්තිආදි විනයවසෙන වුත්තං.

13. එත්තකම්පීති විනිච්ඡයවිචාරණාවත්ථුකිත්තනම්පි. පයොජනමත්තමෙවාති පදත්ථයොජනමත්තමෙව. යස්ස පන පදස්ස විත්ථාරකථං විනා න සක්කා අත්ථො විඤ්ඤාතුං, තත්ථ විත්ථාරකථාපි පදත්ථසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. කුතූහලවසෙන පෙක්ඛිතබ්බතො පෙක්ඛා, නටසත්ථවිධිනා නටානඤ්ච පයොගො. නටසමූහෙන පන ජනසමූහෙ කරණවසෙන ‘‘නටසමජ්ජ’’න්ති වුත්තං, සාරසමාසෙ ‘‘පෙක්ඛා මහ’’න්ති වුත්තං. ඝනතාළං නාම දණ්ඩමයතාළං, සිලාසලාකතාළං වා. එකෙති සාරසමාසාචරියා, උත්තරවිහාරවාසිනො ච. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසුපි ‘‘එකෙ’’ති ආගතට්ඨානෙසු. චතුරස්සඅම්බණකතාළං නාම රුක්ඛසාරදණ්ඩාදීසු යෙන කෙනචි චතුරස්සඅම්බණකං කත්වා චතූසු පස්සෙසු චම්මෙන ඔනන්ධිත්වා කතවාදිතං. අබ්භොක්කිරණං රඞ්ගබලීකරණං, යා ‘‘නන්දී’’ති වුච්චති. සොභනකරන්ති සොභනකරණං, ‘‘සොභනඝරක’’න්ති සාරසමාසෙ වුත්තං. චණ්ඩාලානමිදන්ති චණ්ඩාලං. සාණෙ උදකෙන තෙමෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආකොටනකීළා සාණධොවනං. ඉන්දජාලෙනාති අට්ඨිධොවනමන්තං පරිජප්පිත්වා යථා පරෙ අට්ඨීනියෙව පස්සන්ති, එවං තචාදීනං අන්තරධාපනමායාය. සකටබ්‍යූහාදීති ආදි-සද්දෙන චක්කපදුමකළීරබ්‍යූහාදිං සඞ්ගණ්හාති.

14. පදානීති සාරීනං පතිට්ඨානට්ඨානානි. දසපදං නාම ද්වීහි පන්තීහි වීසතියා පදෙහි කීළනජූතං. පාසකං වුච්චති ඡසු පස්සෙසු එකෙකං යාව ඡක්කං දස්සෙත්වා කතකීළනකං, තං වඩ්ඪෙත්වා යථාලද්ධං එකකාදිවසෙන සාරියො අපනෙන්තා උපනෙන්තා ච කීළන්ති. ඝටෙන කීළා ඝටිකාති එකෙ. බහූසු සලාකාසු විසෙසරහිතං එකං සලාකං ගහෙත්වා තාසු පක්ඛිපිත්වා පුන තස්සෙව උද්ධරණං සලාකහත්ථන්ති එකෙ. පණ්ණෙන වංසාකාරෙන කතා නාළිකා. තෙනෙවාහ ‘‘තං ධමන්තා’’ති. ‘‘පුච්ඡන්තස්ස මුඛාගතං අක්ඛරං ගහෙත්වා නට්ඨමුත්ති ලාභාලාභාදිජානනකීළා අක්ඛරිකා’’තිපි වදන්ති. ‘‘වාදිතානුරූපං නච්චනං ගායනං වා යථාවජ්ජං’’ තිපි වදන්ති. ‘‘එවං කතෙ ජයො භවිස්සති, අඤ්ඤථා පරාජයො’’ති ජයපරාජයෙ පුරක්ඛත්වා පයොගකරණවසෙන පරිහාරපථාදීනම්පි ජූතපමාදට්ඨානභාවො වෙදිතබ්බො. පඞ්ගචීරාදීහිපි වංසාදීහි කාතබ්බකිච්චසිද්ධිඅසිද්ධිජයපරාජයාවහො පයොගො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. ‘‘යථාවජ්ජ’’න්ති ච කාණාදීහි සදිසතාකාරදස්සනෙහි ජයපරාජයවසෙන ජූතකීළිතභාවෙන වුත්තං.

15. වාළරූපානීති ආහරිමානි වාළරූපානි. ‘‘අකප්පියමඤ්චොව පල්ලඞ්කො’’ති සාරසමාසෙ. වානවිචිත්තන්ති භිත්තිච්ඡදාදිවසෙන වානෙන විචිත්‍රං. රුක්ඛතූලලතාතූලපොටකීතූලානං වසෙන තිණ්ණං තූලානං. උද්දලොමියං කෙචීති සාරසමාසාචරියා, උත්තරවිහාරවාසිනො ච. තථා එකන්තලොමියං. කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයන්ති කොසෙය්‍යකස්සටමයං. සුද්ධකොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බනරහිතං. ‘‘ඨපෙත්වා තූලික’’න්ති එතෙන රතනපරිසිබ්බනරහිතාපි තූලිකා න වට්ටතීති දීපෙති. ‘‘රතනපරිසිබ්බිතානී’’ති ඉමිනා යානි රතනපරිසිබ්බිතානි, තානි භූමත්ථරණවසෙන, යථානුරූපං මඤ්චපීඨාදීසු ච උපනෙතුං වට්ටතීති දීපිතං හොති. අජිනචම්මෙහීති අජිනමිගචම්මෙහි. තානි කිර චම්මානි සුඛුමානි, තස්මා දුපට්ටතිපට්ටානි කත්වා සිබ්බන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අජිනප්පවෙණී’’ති. වුත්තනයෙනාති විනයෙ වුත්තනයෙන.

16. අලඞ්කාරඤ්ජනමෙව න භෙසජ්ජං මණ්ඩනානුයොගස්ස අධිප්පෙතත්තා. මාලා-සද්දො සාසනෙ සුද්ධපුප්ඵෙසුපි නිරුළ්හොති ආහ ‘‘බද්ධමාලා වා’’ති. මත්තිකකක්කන්ති ඔසධෙහි අභිසඞ්ඛතං යොගමත්තිකකක්කං. චලිතෙති කුපිතෙ. ලොහිතෙ සන්නිසින්නෙති දුට්ඨලොහිතෙ ඛීණෙ.

17. දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො මොක්ඛමග්ගො ච. තං නිය්‍යානං අරහති, නිය්‍යානෙ වා නියුත්තා, නිය්‍යානං වා ඵලභූතං එතිස්සා අත්ථීති නිය්‍යානිකා, වචීදුච්චරිතසංකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං, ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා නිය්‍යානිකා, චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා. තිරච්ඡානභූතාති තිරොකරණභූතා. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතපටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො, විසිඛාගහණෙන ච තන්නිවාසිනො ගහිතා ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය. තෙනෙවාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති, ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති ච. කුම්භට්ඨානාපදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ ‘‘කුම්භදාසීකථා වා’’ති. උප්පත්තිඨිතිසම්භාරාදිවසෙන ලොකං අක්ඛායතීති ලොකක්ඛායිකා.

18. සහිතන්ති පුබ්බාපරාවිරුද්ධං.

19. දූතස්ස කම්මං දූතෙය්‍යං, තස්ස කථා දූතෙය්‍යකථා.

20. තිවිධෙනාති සාමන්තජප්පනඉරියාපථසන්නිස්සිතපච්චයපටිසෙවනභෙදතො තිප්පකාරෙන. විම්හාපයන්තීති ‘‘අහො අච්ඡරියපුරිසො’’ති අත්තනි පරෙසං විම්හයං උප්පාදෙන්ති. ලපන්තීති අත්තානං, දායකං වා උක්ඛිපිත්වා යථා සො කිඤ්චි දදාති, එවං උක්කාචෙත්වා කථෙන්ති. නිමිත්තෙන චරන්ති, නිමිත්තං වා කරොන්තීති නෙමිත්තිකා නිමිත්තන්ති ච පරෙසං පච්චය දානසඤ්ඤුප්පාදකං කායවචීකම්මං වුච්චති. නිප්පිංසන්තීති නිප්පෙසා, නිප්පෙසායෙව නිප්පෙසිකා, නිප්පෙසොති ච සඨපුරිසො විය ලාභසක්කාරත්ථං අක්කොසඛුංසනුප්පණ්ඩනපරපිට්ඨිමංසිකතාදි.

මජ්ඣිමසීලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.