විවට්ටකථාදිවණ්ණනා

145. ‘‘වෙදනානං සමුදය’’න්තිආදිපාළි වෙදනාකම්මට්ඨානන්ති දට්ඨබ්බා. තන්ති ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති වුත්තඵස්සට්ඨානං. ආහාරොති කබළීකාරො ආහාරො වෙදිතබ්බො. සො හි ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස 429) වචනතො කම්මසමුට්ඨානානම්පි උපත්ථම්භකපච්චයො හොතියෙව. යදිපි සොතාපන්නාදයො යථාභූතං පජානන්ති, උක්කංසගතිවිජානනවසෙන පන දෙසනා අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨාපිතා. එත්ථ ච ‘‘යතො ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු…පෙ… යථාභූතං පජානාතී’’ති එතෙන ධම්මස්ස නිය්‍යානිකභාවෙන සද්ධිං සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්තිං දස්සෙති. තෙනෙව හි අට්ඨකථායමෙත්ථ ‘‘කො එවං ජානාතීති? ඛීණාසවො ජානාති, යාව ආරද්ධවිපස්සකො ජානාතී’’ති පරිපුණ්ණං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝො දස්සිතො, තෙන යං වුත්තං ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝවසෙනපි දීපෙතුං වට්ටතී’’ති, (දී. නි. අට්ඨ. 1.8) තං යථාරුතවසෙනෙව දීපිතං හොතීති දට්ඨබ්බං.

146. අන්තො ජාලස්සාති අන්තොජාලං, අන්තොජාලෙ කතාති අන්තොජාලීකතා. අපායූපපත්තිවසෙන අධො ඔසීදනං, සම්පත්තිභවවසෙන උද්ධං උග්ගමනං. තථා පරිත්තභූමිමහග්ගතභූමිවසෙන, ඔලීනතා’තිධාවනවසෙන, පුබ්බන්තානුදිට්ඨිඅපරන්තානුදිට්ඨිවසෙන ච යථාක්කමං අධො ඔසීදනං උද්ධං උග්ගමනං යොජෙතබ්බං. ‘‘දසසහස්සිලොකධාතූ’’ති ජාතිඛෙත්තං සන්ධායාහ.

147. අපණ්ණත්තිකභාවන්ති ධරමානකපණ්ණත්තියා අපණ්ණත්තිකභාවං. අතීතභාවෙන පන තථා පණ්ණත්ති යාව සාසනන්තරධානා, තතො උද්ධම්පි අඤ්ඤබුද්ධුප්පාදෙසු වත්තති එව. තථා හි වක්ඛති ‘‘වොහාරමත්තමෙව භවිස්සතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.147). කායොති අත්තභාවො, යො රූපාරූපධම්මසමූහො. එවං හිස්ස අම්බරුක්ඛසදිසතා, තදවයවානඤ්ච රූපක්ඛන්ධචක්ඛාදීනං අම්බපක්කසදිසතා යුජ්ජතීති. එත්ථ ච වණ්ටච්ඡෙදෙ වණ්ටූපනිබන්ධානං අම්බපක්කානං අම්බරුක්ඛතො විච්ඡෙදො විය භවනෙත්තිඡෙදෙ තදුපනිබන්ධානං රූපක්ඛන්ධාදීනං සන්තානතො විච්ඡෙදොති එත්තාවතා ඔපම්මං දට්ඨබ්බං.

148. ධම්මපරියායෙති පාළියං. ඉධත්ථොති දිට්ඨධම්මහිතං. පරත්ථොති සම්පරායහිතං. සඞ්ගාමං විජිනාති එතෙනාති සඞ්ගාමවිජයො. අත්ථසම්පත්තියා අත්ථජාලං. බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා, සීලාදිඅනවජ්ජධම්මනිද්දෙසතො ච ධම්මජාලං. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතානං මග්ගඵලනිබ්බානානං විභත්තත්තා බ්‍රහ්මජාලං. දිට්ඨිවිවෙචනමුඛෙන සුඤ්ඤතාපකාසනෙන සම්මාදිට්ඨියා විභාවිතත්තා දිට්ඨිජාලං. තිත්ථියවාදනිම්මද්දනූපායත්තා අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොති එවම්පෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

149. අත්තමනාති පීතියා ගහිතචිත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘බුද්ධගතායා’’තිආදි. යථා පන අනත්තමනා අත්තනො අනත්ථචරතාය පරමනා වෙරිමනා නාම හොන්ති. යථාහ ‘‘දිසො දිස’’න්ති (ධ. ප. 42; උදා. 33) ගාථා, න එවං අත්තමනා. ඉමෙ පන අත්තනො අත්ථචරතාය සකමනා හොන්තීති ආහ ‘‘අත්තමනාති සකමනා’’ති. අථ වා අත්තමනාති සමත්තමනා, ඉමාය දෙසනාය පරිපුණ්ණමනසඞ්කප්පාති අත්ථො. අභිනන්දතීති තණ්හායතීති අත්ථොති ආහ ‘‘තණ්හායම්පි ආගතො’’ති. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං අභිනන්දන්තීති උපගච්ඡන්ති සෙවන්තීති අත්ථොති ආහ ‘‘උපගමනෙපි ආගතො’’ති. තථා අභිනන්දන්තීති සම්පටිච්ඡන්තීති අත්ථොති ආහ ‘‘සම්පටිච්ඡනෙපි ආගතො’’ති. ‘‘අභිනන්දිත්වා’’ති ඉමිනා පදෙන වුත්තොයෙව අත්ථො ‘‘අනුමොදිත්වා’’ති ඉමිනා පකාසීයතීති අභිනන්දනසද්දො ඉධ අනුමොදනසද්දත්ථොති ආහ ‘‘අනුමොදනෙපි ආගතො’’ති. ‘‘කතමඤ්ච තං භික්ඛවෙ’’තිආදිනා (දී. නි. 1.7) තත්ථ තත්ථ පවත්තාය කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාය විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තත්තා ඉදං සුත්තං වෙය්‍යාකරණං හොති. යස්මා පන පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තම්පි සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං නාම හොති, නිග්ගාථකත්තමෙව පන අඞ්ගන්ති ගාථාරහිතං වෙය්‍යාකරණං, තස්මා වුත්තං ‘‘නිග්ගාථකත්තා හි ඉදං වෙය්‍යාකරණන්ති වුත්ත’’න්ති.

අපරෙසුපීති එත්ථ පිසද්දෙන පාරමිපරිචයම්පි සඞ්ගණ්හාති. වුත්තඤ්හි බුද්ධවංසෙ –

‘‘ඉමෙ ධම්මෙ සම්මසතො, සභාවසරසලක්ඛණෙ;

ධම්මතෙජෙන වසුධා, දසසහස්සී පකම්පථා’’ති. (බු. වං. 2.166);

වීරියබලෙනාති මහාභිනික්ඛමනෙ චක්කවත්තිසිරිපරිච්චාගහෙතුභූතවීරියප්පභාවෙන, බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙ ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච, අට්ඨි ච අවසිස්සතූ’’තිආදිනා (ම. නි. 2.184; සං. නි. 2.22; මහානි. 196) වුත්තචතුරඞ්ගසමන්නාගතවීරියානුභාවෙන. අච්ඡරියවෙගාභිහතාති විම්හයාවහකිරියානුභාවඝට්ටිතා. පංසුකූලධොවනෙ කෙචි ‘‘පුඤ්ඤතෙජෙනා’’ති වදන්ති, අච්ඡරියවෙගාභිහතාති යුත්තං විය දිස්සති, වෙස්සන්තරජාතකෙ පාරමිපරිපූරණපුඤ්ඤතෙජෙන අනෙකක්ඛත්තුං කම්පිතත්තා ‘‘අකාලකම්පනෙනා’’ති වුත්තං. සාධුකාරදානවසෙන අකම්පිත්ථ යථා තං ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30). සඞ්ගීතිකාලාදීසුපි සාධුකාරදානවසෙන අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බං. අයං තාවෙත්ථ අට්ඨකථාය ලීනත්ථවණ්ණනා.