දිට්ඨිගතිකාධිට්ඨානවට්ටකථාවණ්ණනා

144. හෙට්ඨා තීසුපි වාරෙසු අධිකතත්තා, උපරි ච ‘‘පටිසංවෙදෙන්තී’’ති වක්ඛමානත්තා වෙදයිතමෙත්ථ පධානන්ති ආහ ‘‘සබ්බදිට්ඨිවෙදයිතානි සම්පිණ්ඩෙතී’’ති. සම්පිණ්ඩෙතීති ච ‘‘යෙපි තෙ’’ති තත්ථ තත්ථ ආගතස්ස පි-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. වෙදයිතස්ස ඵස්සෙ පක්ඛිපනං ඵස්සපච්චයතාදස්සනමෙව ‘‘ඡහි අජ්ඣත්තිකායතනෙහි ඡළාරම්මණපටිසංවෙදනං එකන්තතො ඡඵස්සහෙතුකමෙවා’’ති. සඤ්ජායන්ති එත්ථාති අධිකරණත්ථො සඤ්ජාති-සද්දොති ආහ ‘‘සඤ්ජාතිට්ඨානෙ’’ති. එවං සමොසරණසද්දොපි දට්ඨබ්බො. ආයතති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතාය, ආයභූතං වා අත්තනො ඵලං තනොති පවත්තෙතීති ආයතනං, කාරණං. රුක්ඛගච්ඡසමූහෙ අරඤ්ඤවොහාරො අරඤ්ඤමෙව අරඤ්ඤායතනන්ති ආහ ‘‘පණ්ණත්තිමත්තෙ’’ති. අත්ථත්තයෙපීති පි-සද්දෙන අවුත්තත්ථසම්පිණ්ඩනං දට්ඨබ්බං, තෙන ආකාරනිවාසාධිට්ඨානත්ථෙ සඞ්ගණ්හාති. හිරඤ්ඤායතනං සුවණ්ණායතනං, වාසුදෙවායතනං කම්මායතනන්ති ආදීසු ආකරනිවාසාධිට්ඨානෙසු ආයතනසද්දො. චක්ඛාදීසු ච ඵස්සාදයො ආකිණ්ණා, තානි ච නෙසං නිවාසො, අධිට්ඨානඤ්ච නිස්සයපච්චයභාවතොති. තිණ්ණම්පි විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණානං සඞ්ගතිභාවෙන ගහෙතබ්බො ඵස්සොති ‘‘සඞ්ගතී’’ති වුත්තො. තථා හි සො ‘‘සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො’’ති වුච්චති. ඉමිනා නයෙනාති විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු සම්පයුත්තධම්මෙසු යථා ‘‘චක්ඛුඤ්ච…පෙ… ඵස්සො’’ති (ම. නි. 1.204; ම. නි. 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-45; සං. නි. 4.60; කථා. 465) එතස්මිං සුත්තෙ වෙදනාය පධානකාරණභාවදස්සනත්ථං ඵස්සසීසෙන දෙසනා කතා, එවමිධාපි බ්‍රහ්මජාලෙ ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’තිආදිනා ඵස්සං ආදිං කත්වා අපරන්තපටිච්චසමුප්පාදදීපනෙන පච්චයපරම්පරං දස්සෙතුං ‘‘ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්සා’’ති ඵස්සමුඛෙන වුත්තං.

ඵස්සො අරූපධම්මොපි සමානො එකදෙසෙන ආරම්මණෙ අනල්ලීයමානොපි ඵුසනාකාරෙන පවත්තති ඵුසන්තො විය හොතීති ආහ ‘‘ඵස්සොව තං තං ආරම්මණං ඵුසතී’’ති, යෙන සො ‘‘ඵුසනලක්ඛණො, සඞ්ඝට්ටනරසො’’ති ච වුච්චති. ‘‘ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්සා’’ති අඵුසනකිච්චානිපි ආයතනානි ‘‘මඤ්චා ඝොසන්තී’’තිආදීසු විය නිස්සිතවොහාරෙන ඵුසනකිච්චානි කත්වා දස්සිතානීති ආහ ‘‘ඵස්සෙ උපනික්ඛිපිත්වා’’ති, ඵස්සගතිකානි කත්වා ඵස්සූපචාරං ආරොපෙත්වාති අත්ථො. උපචාරො හි නාම වොහාරමත්තං, න තෙන අත්ථසිද්ධි හොතීති ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

අත්තනො පච්චයභූතානං ඡන්නං ඵස්සානං වසෙන චක්ඛුසම්ඵස්සජා යාව මනොසම්ඵස්සජාති සඞ්ඛෙපතො ඡබ්බිධා වෙදනා, විත්ථාරතො පන අට්ඨසතපරියායෙන අට්ඨසතභෙදා. රූපතණ්හාදිභෙදායාති රූපතණ්හා යාව ධම්මතණ්හාති සඞ්ඛෙපතො ඡප්පභෙදාය, විත්ථාරතො අට්ඨසතභෙදාය. උපනිස්සයකොටියාති උපනිස්සයසීසෙන. කස්මා පනෙත්ථ උපනිස්සයපච්චයොව උද්ධටො, නනු සුඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ච තණ්හාය ආරම්මණමත්තආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයපකතූපනිස්සයවසෙන චතුධා පච්චයො, දුක්ඛා ච ආරම්මණමත්තපකතූපනිස්සයවසෙන ද්විධාති? සච්චමෙතං, උපනිස්සයෙ එව පන තං සබ්බං අන්තොගධං. යුත්තං තාව ආරම්මණූපනිස්සයස්ස උපනිස්සයසාමඤ්ඤතො උපනිස්සයෙන සඞ්ගහො, ආරම්මණමත්තආරම්මණාධිපතීනං පන කථන්ති? තෙසම්පි ආරම්මණසාමඤ්ඤතො ආරම්මණූපනිස්සයෙන සඞ්ගහොව කතො, න පකතූපනිස්සයෙනාති දට්ඨබ්බං. එතදත්ථමෙවෙත්ථ ‘‘උපනිස්සයකොටියා’’ති වුත්තං, න ‘‘උපනිස්සයෙනා’’ති.

චතුබ්බිධස්සාති කාමුපාදානං යාව අත්තවාදුපාදානන්ති චතුබ්බිධස්ස. නනු ච තණ්හාව කාමුපාදානන්ති? සච්චමෙතං. තත්ථ දුබ්බලා තණ්හා තණ්හාව, බලවතී තණ්හා කාමුපාදානං. අථ වා අප්පත්තවිසයපත්ථනා තණ්හා තමසි චොරානං කරපසාරණං විය. සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං, චොරානං කරප්පත්තධනග්ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා, සන්තොසපටිපක්ඛා උපාදානං. පරියෙසනදුක්ඛමූලං තණ්හා, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං උපාදානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. උපාදානස්සාති අසහජාතස්ස උපාදානස්ස උපනිස්සයකොටියා, ඉතරස්ස සහජාතකොටියාති දට්ඨබ්බං. තත්ථ අනන්තරස්ස අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනපච්චයෙහි, අනානන්තරස්ස උපනිස්සයෙන, ආරම්මණභූතා පන ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙහි, ආරම්මණමත්තෙනෙව වාති තං සබ්බං උපනිස්සයෙනෙව ගහෙත්වා ‘‘උපනිස්සයකොටියා’’ති වුත්තං. යස්මා ච තණ්හාය රූපාදීනි අස්සාදෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජති, තස්මා තණ්හා කාමුපාදානස්ස උපනිස්සයො. තථා රූපාදිභෙදෙව සම්මූළ්හො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.171; ම. නි. 1.445; ම. නි. 2.94, 95, 225; ම. නි. 3.91, 116, 136; සං. නි. 3.210; ධ. ස. 1221; විභ. 938) මිච්ඡාදස්සනං, සංසාරතො මුච්චිතුකාමො අසුද්ධිමග්ගෙ සුද්ධිමග්ගපරාමසනං, ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියගාහභූතං සක්කායදස්සනං ගණ්හාති, තස්මා ඉතරෙසම්පි තණ්හා උපනිස්සයොති දට්ඨබ්බං. සහජාතස්ස පන සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතහෙතුවසෙන තණ්හා පච්චයො හොති. තං සබ්බං සන්ධාය ‘‘සහජාතකොටියා’’ති වුත්තං.

තථාති උපනිස්සයකොටියා චෙව සහජාතකොටියා චාති අත්ථො. භවස්සාති කම්මභවස්ස චෙව උපපත්තිභවස්ස ච. තත්ථ චෙතනාදිසඞ්ඛා තං සබ්බං භවගාමිකම්මං කම්මභවො, කාමභවාදිකො නවවිධො උපපත්තිභවො, තෙසං උපපත්තිභවස්ස චතුබ්බිධම්පි උපාදානං උපපත්තිභවකාරණකම්මභවකාරණභාවතො, තස්ස ච සහායභාවූපගමනතො පකතූපනිස්සයවසෙන පච්චයො හොති. කම්මාරම්මණකරණකාලෙ පන කම්මසහජාතකාමුපාදානං උපපත්තිභවස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො හොති. කම්මභවස්ස පන සහජාතස්ස සහජාතං උපාදානං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන චෙව හෙතුමග්ගවසෙන ච අනෙකධා පච්චයො හොති, අසහජාතස්ස අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනවසෙන, ඉතරස්ස පකතූපනිස්සයවසෙන, සම්මසනාදිකාලෙසු ආරම්මණවසෙන ච පච්චයො හොති. තත්ථ අනන්තරාදිකෙ උපනිස්සයපච්චයෙ, සහජාතාදිකෙ සහජාතපච්චයෙ පක්ඛිපිත්වා වුත්තං ‘‘උපනිස්සයකොටියා චෙව සහජාතකොටියා චා’’ති.

භවො ජාතියාති එත්ථ භවොති කම්මභවො අධිප්පෙතො. සො හි ජාතියා පච්චයො, න උපපත්තිභවො. උපපත්තිභවො හි පඨමාභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා ජාතියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘ජාතීති පනෙත්ථ සවිකාරා පඤ්චක්ඛන්ධා දට්ඨබ්බා’’ති. සවිකාරාති ච නිබ්බත්තිවිකාරෙන සවිකාරා, තෙ ච අත්ථතො උපපත්තිභවොයෙව. න හි තදෙව තස්ස කාරණං භවිතුං යුත්තන්ති. කම්මභවො ච උපපත්තිභවස්ස කම්මපච්චයෙන චෙව උපනිස්සයපච්චයෙන ච පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘භවො ජාතියා උපනිස්සයකොටියා පච්චයො’’ති.

යස්මා ච සති ජාතියා ජරාමරණං, ජරාමරණාදිනා ඵුට්ඨස්ස බාලස්ස සොකාදයො ච සම්භවන්ති, නාසති, තස්මා ‘‘ජාති…පෙ… පච්චයො හොතී’’ති වුත්තං. සහජාතූපනිස්සයසීසෙන පච්චයවිචාරණාය දස්සිතත්තා, අඞ්ගවිචාරණාය ච අනාමට්ඨත්තා ආහ ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’ති. මහාවිසයත්තා පටිච්චසමුප්පාදවිචාරණාය සා නිරවසෙසා කුතො ලද්ධබ්බාති ආහ ‘‘විත්ථාරතො’’තිආදි. එකදෙසෙන චෙත්ථ කථිතස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස තථා කථනෙ සද්ධිං උදාහරණෙන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘භගවා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ කොටි න පඤ්ඤායතීති අසුකස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස, චක්කවත්තිනො වා කාලෙ අවිජ්ජා උප්පන්නා, න තතො පුබ්බෙති අවිජ්ජාය ආදිමරියාදා අප්පටිහතස්ස මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සාපි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජමානත්තායෙවාති අත්ථො. අයං පච්චයො ඉදප්පච්චයො, තස්මා ඉදප්පච්චයා, ඉමස්මා කාරණා ආසවපච්චයාති අත්ථො. භවතණ්හායාති භවසංයොජනභූතාය තණ්හාය. භවදිට්ඨියාති සස්සතදිට්ඨියා. ‘‘ඉතො එත්ථ එත්තො ඉධා’’ති අපරියන්තං අපරාපරුප්පත්තිං දස්සෙති.