4. මග්ගසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

205. තිත්ථියෙහි කප්පිතස්ස මග්ගස්ස පකතිපුරිසන්තරඤාණාදිකස්ස. අරියං ලභාපෙතීති අරියං සාමඤ්ඤඵලං ලභාපෙති.

තබ්බිපක්ඛවිරතිසභාවාති තස්සා සම්මාවාචාය විපක්ඛතො මිච්ඡාවාචාය විරතිසභාවා. භෙදකරමිච්ඡාවාචා පිසුණවාචා, සබ්බාපි වා මිච්ඡාවාචා විසංවාදනාදිවසෙන භෙදකරීති ආහ ‘‘භෙදකරමිච්ඡාවාචාපහානෙනා’’ති. විසංවාදනාදිකිච්චතාය හි ලූඛානං අපරිග්ගාහකානං මුසාවාදාදීනං පටිපක්ඛභූතා සිනිද්ධභාවෙන පරිග්ගාහකසභාවා සම්මාවාචා තප්පච්චයසුභාසිතසම්පටිග්ගාහකෙ ජනෙ, සම්පයුත්තධම්මෙ ච පරිග්ගණ්හන්තී පවත්තතීති පරිග්ගහලක්ඛණා. තෙනාහ ‘‘ජනෙ, සම්පයුත්තෙ ච පරිග්ගණ්හනකිච්චවතී’’ති. චීවරකම්මාදිකො තාදිසො පයොගො. කාතබ්බං චීවරරජනාදිකං. නිරවජ්ජසමුට්ඨාපනකිච්චවාති නිරවජ්ජස්ස කත්තබ්බස්ස, නිරවජ්ජාකාරෙන වා සමුට්ඨාපනකිච්චවා. සම්පයුත්තධම්මෙ ච සමුට්ඨාපෙන්තොති එත්ථ සමුට්ඨාපනං මිච්ඡාකම්මන්තපටිපක්ඛභූතස්ස අත්තනො කිච්චස්ස අනුගුණභාවෙන සම්පයුත්තානං පවත්තනමෙව, උක්ඛිපනං වා නෙසං කායිකකිරියාය භාරුක්ඛිපනං විය. සම්පයුත්තධම්මානං, ආජීවස්සෙව වා විසොධනං වොදාපනං.

දිට්ඨෙකට්ඨාති දිට්ඨියා සහජපහානෙකට්ඨා, පඨමමග්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙනෙව තං වෙදිතබ්බං. ‘‘දිට්ඨෙකට්ඨඅවිජ්ජාදයො’’තිපි පාඨො. එතස්මිං පක්ඛෙ චතුමග්ගසම්මාදිට්ඨියා සඞ්ගහො කතො හොති. උපරිමග්ගසම්මාදිට්ඨියා පන දිට්ඨිට්ඨානෙ තංතංමග්ගවජ්ඣො මානො ගහෙතබ්බො. සො හි ‘‘අහ’’න්ති පවත්තිආකාරතො දිට්ඨිට්ඨානියො. පකාසෙතීති කිච්චපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති. තෙනෙව හි අඞ්ගෙනාති තෙනෙව සම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන මග්ගඞ්ගෙන. තථාපවත්තිතෙන කරණභූතෙන, තෙන වා කාරණෙන. අඞ්ග-සද්දො හි කාරණත්ථොපි හොතීති. තත්ථාති මග්ගෙ, මග්ගචිත්තුප්පාදෙ වා.

ඉමස්සෙවාති අරියමග්ගපරියාපන්නස්සෙව. යදිපි විරමිතබ්බතො විරමන්තස්ස චෙතනාපි ලබ්භතෙව, විරතියා එව පන තදා පධානභාවොති ආහ ‘‘විරමණකාලෙ වා විරතියො’’ති. සුභාසිතාදීති අසම්ඵප්පලාපාදි. ආදි-සද්දෙන අපිසුණාදි සඞ්ගහිතා. භාසනාදීති එත්ථ පන කායසුචරිතාදි. අමග්ගඞ්ගත්තාති අමග්ගසභාවත්තා. තමෙව චෙතනාය අමග්ගසභාවතං දස්සෙතුං ‘‘එකස්ස ඤාණස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සම්මාවාචාදිකිච්චත්තයං නාම මිච්ඡාවාචාදීනං තිණ්ණං පාපධම්මානං සමුච්ඡින්දනං, මග්ගචෙතනා ච තංසභාවා න හොතීති න තස්සා මග්ගක්ඛණෙ සම්මාවාචාදිභාවසිද්ධි. තංසිද්ධියන්ති කිච්චත්තයසිද්ධියං. යථා පනස්සා පුබ්බභාගෙ සුභාසිතවාචාදිභාවො, එවං මග්ගක්ඛණෙපි සියා. එවං සන්තෙ යථා තත්ථ එකස්ස සම්මාසඞ්කප්පස්ස තිකිච්චතා, සම්මාදිට්ඨිආදීනඤ්ච එකෙකානං චතුකිච්චතා, එවං එකා මග්ගචෙතනා සම්මාවාචාදිකිච්චත්තයස්ස සාධිකා භවෙය්‍ය, තථා ච සති මග්ගෙ සම්මාවාචාදීනි තීණි අඞ්ගානි න භවෙය්‍යුං, ඡළඞ්ගිකො ච අරියමග්ගො සියාති තයිදමාහ ‘‘එකාය චෙතනායා’’තිආදිනා. යස්මා පනෙතං නත්ථි, තස්මා මග්ගපච්චයතාවචනතො ච න චෙතනාය මග්ගභාවොති මග්ගක්ඛණෙ විරතියොව සම්මාවාචාදයො.

බ්‍රූහනං සුඛං. සන්තසුඛං උපෙක්ඛා. සා හි ‘‘උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති (විසුද්ධි. 2.644; විභ. අට්ඨ. 232) වුත්තා. විතක්කාදීනන්ති තෙයෙව අභිනිරොපනාදයො පාකටපරියායෙන වුත්තා.

වචීසඞ්ඛාරභාවතො වචීභෙදස්ස උපකාරකො විතක්කො. ‘‘සාවජ්ජා…පෙ… උපකාරකො එවා’’ති ඉමිනා වචීභෙදතං සමුට්ඨාපකචෙතනානං විය විරතියාපි විසෙසපච්චයො විතක්කොති දස්සෙති. වචීභෙදනියාමිකා වාචාති වචීදුච්චරිතවිරතිමාහ. සා හි සම්මාවාචාභූතා මිච්ඡාවාචාසු සංයමිනී. තත්ථ යථා විසංවාදනාදිමිච්ඡාවාචතො අවිරතො මිච්ඡාකම්මන්තතොපි න විරමතෙව. යථාහ – ‘‘එකං ධම්මං…පෙ… අකාරිය’’න්ති (ධ. ප. 176). තථා අවිසංවාදනාදිනා සම්මාවාචාය ඨිතො සම්මාකම්මන්තම්පි පූරෙතියෙවාති ආහ ‘‘වචීභෙද…පෙ… උපකාරිකා’’ති. ධම්මානං පවත්තිනිට්ඨාභාවතො යථා ගතීති නිබ්බත්ති වුච්චති, එවං පවත්තිභාවතො රසලක්ඛණානිපීති ආහ ‘‘කිච්චාදිසභාවෙ වා’’ති.

අභිනන්දනන්ති තණ්හාදිවසෙන අභිනන්දනං.

වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො, අත්ථපරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡාති තදුභයං සවනාධීනන්ති ආහ ‘‘සවනඤාණෙ එව අවරොධං ගච්ඡන්තී’’ති. ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණං පරිග්ගණ්හනං.

තස්සාති පයොගස්ස.

සොති කාමවිතක්කප්පවත්තියා කාරණභූතො සුභනිමිත්තෙ අයොනිසොමනසිකාරො. තස්සාති කාමවිතක්කස්ස. ගතං ගමනං පවත්ති, තස්ස උපායොති ගතමග්ගො.

පහාතබ්බඑකත්තන්ති පහාතබ්බතාසාමඤ්ඤං.

මග්ගභාවෙන චතුබ්බිධම්පි එකත්තෙනාති සොතාපත්තිමග්ගාදිවසෙන චතුබ්බිධම්පි මග්ගභාවෙන එකත්තෙන සාමඤ්ඤතො ගහෙත්වා ‘‘අස්සා’’ති එකවචනෙන වුත්තන්ති අත්ථො. සබ්බස්ස මග්ගස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසතා, තථා අසදිසතා ච එකච්චසදිසතා ච ඣානඞ්ගවසෙන සබ්බසදිසසබ්බාසදිසඑකච්චසදිසතා, සො එව විසෙසොති යොජෙතබ්බං. විපස්සනානියාමං ධුරං කත්වා ආහාති සම්බන්ධො. ඉධ පනාති ඉමිස්සා සම්මොහවිනොදනියං. සම්මසි…පෙ… නිවත්තනතොති පඨමත්ථෙරවාදං වදන්තො තදජ්ඣාසයං පුරක්ඛත්වා වදතීති අධිප්පායෙන වුත්තං. ඉතරථා ඉතරවාදාපෙත්ථ දස්සිතා එවාති. පාදකජ්ඣානනියාමන්ති පාදකජ්ඣානනියාමං ධුරං කත්වා ආහාති යොජනා. ‘‘විපස්සනා …පෙ… දට්ඨබ්බො’’ති කස්මා වුත්තං. න හි තස්සා ඉධ පටික්ඛෙපතා අත්ථි. තථා හි වුත්තං ‘‘කෙචි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා නියාමෙතීති වදන්තී’’ති? නයිදමෙවං. ඉධාපීති ඉධ පාදකජ්ඣානනියාමෙපි විපස්සනානියාමො න පටික්ඛිත්තොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සාධාරණත්තා’’ති. ‘‘ඉධ පනා’’ති ඉමිනාපි පඨමත්ථෙරවාදො සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො. යදි එවං කස්මා විපස්සනානියාමො විසුං ගහිතොති? වාදත්තයාවිධුරතාදස්සනත්ථං. අඤ්ඤෙ චාචරියවාදාති සම්මසිතජ්ඣානපුග්ගලජ්ඣාසයවාදා.

‘‘ආරුප්පෙ තිකචතුක්කජ්ඣානං…පෙ… න ලොකිය’’න්ති ඉදං ථෙරවාදෙ ආගතං පොරාණට්ඨකථායං තන්තිං කත්වා ඨපිතන්ති අට්ඨසාලිනියං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තන්ති ආහ ‘‘වුත්තං අට්ඨසාලිනියන්ති අධිප්පායො’’ති. යෙසූති පච්ඡිමජ්ඣානවජ්ජානි සන්ධාය වදති. තත්ථ හි අරූපුප්පත්තියං සංසයො, න ඉතරස්මිං. ‘‘චතුක්කපඤ්චකජ්ඣාන’’න්ති වුත්තෙ අවිසෙසතො සාසවානාසවං අපෙක්ඛීයති, නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනෙනෙත්ථ සාසවතො අවච්ඡින්දනත්ථං ‘‘තඤ්ච ලොකුත්තර’’න්ති වත්වා නිවත්තිතධම්මදස්සනත්ථං ‘‘න ලොකිය’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමුදායඤ්ච…පෙ… ආහා’’ති. ඉතරථා බ්‍යභිචාරාභාවතො ‘‘ලොකුත්තර’’න්ති විසෙසනං නිරත්ථකං සියා. තයො මග්ගාති දුතියමග්ගාදයො. තජ්ඣානිකන්ති තිකචතුක්කජ්ඣානිකං සොතාපත්තිඵලාදිං. අඤ්ඤඣානිකාපීති තිකචතුක්කජ්ඣානතො අඤ්ඤඣානිකාපි චතුක්කජ්ඣානිකාපි මග්ගා උප්පජ්ජන්ති. පි-සද්දෙන තජ්ඣානිකාපි තිකචතුක්කජ්ඣානිකාති අත්ථො. යදි එවං චතුවොකාරභවෙපි පඤ්චවොකාරභවෙ විය මග්ගස්ස තිකචතුක්කජ්ඣානිකභාවෙ කෙනස්ස ඣානඞ්ගාදිනියාමොති ආහ ‘‘ඣානඞ්ගාදිනියාමිකා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරසමාපත්තී’’ති. පුබ්බාභිසඞ්ඛාරසමාපත්තීති ච පාදකභූතා අත්තනා අතික්කන්තධම්මවිරාගභාවෙන විපස්සනාය පුබ්බාභිසඞ්ඛාරකාරී අරූපසමාපත්ති, ඵලසමාපත්ති වා. තෙනාහ ‘‘පාදක’’න්ති. න සම්මසිතබ්බාති න සම්මසිතබ්බා සමාපත්ති ඣානඞ්ගාදිනියාමිකා සම්මසිතබ්බානං තිකචතුක්කජ්ඣානානං තත්ථ අනුප්පජ්ජනතො, ඉතරත්ථ ච විසෙසාභාවතො. ඵලස්සපීති චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානිකඵලස්සපි.

දුක්ඛඤාණාදීනන්ති දුක්ඛසමුදයඤාණානං. තංතංකුසලාරම්මණාරම්මණත්තාති කාමාවචරාදීසු යෙන යෙන කුසලෙන සද්ධිං නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො උප්පජ්ජන්ති, තස්ස තස්ස කුසලස්ස ආරම්මණං ආරම්මණං එතෙසන්ති තංතංකුසලාරම්මණාරම්මණා, තබ්භාවතො. තංතංවිරමිතබ්බාදිආරම්මණත්තාති විසංවාදනවත්ථුආදිආරම්මණත්තා. වීතික්කමිතබ්බතො එව හි විරතීති. ‘‘අඞ්ගාන’’න්ති ඉදං ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදීන’’න්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බං අවයවෙන විනා සමුදායාභාවතො. විසෙසපච්චයොති භින්නසීලස්ස, අපරිසුද්ධසීලස්ස වා සම්මප්පධානාසම්භවතො සමාධානස්ස විය වායාමස්ස සීලං විසෙසපච්චයො. අයඤ්ච අත්ථො යදිපි පුරිමසිද්ධසීලවසෙන යුත්තො, සහජාතවසෙනාපි පන ලබ්භතෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘සම්පයුත්තස්සාපී’’ති ආහ. සහජමෙව චෙත්ථ අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘සම්පයුත්තස්සෙව චා’’තිආදි. සම්මොසො පමාදො, තප්පටිපක්ඛො අසම්මොසො අප්පමාදො, සො චිත්තස්ස ආරක්ඛාති ආහ ‘‘චෙතසො රක්ඛිතතා’’ති.

සීලක්ඛන්ධො චාති ච-සද්දෙන සමාධික්ඛන්ධො ච. ඛන්තිප්පධානත්තා සීලස්ස අදොසසාධනතා, නීවරණජෙට්ඨකස්ස කාමච්ඡන්දස්ස උජුවිපච්චනීකභාවතො සමාධිස්ස අලොභසාධනතා දට්ඨබ්බා. සාසනන්ති පටිවෙධසාසනං, ‘‘සාසනබ්‍රහ්මචරිය’’න්ති ච වදන්ති.

මග්ගසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.