2. අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා

206-214. ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවරහිතෙ එකන්තපහාතබ්බෙ’’ති කස්මා වුත්තං, නනු තණ්හායපි චක්ඛාදීනං විය තණ්හාවත්ථුතාවචනෙන පරිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා. යථාහ ‘‘රූපතණ්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’තිආදි (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133; විභ. 203). තප්පටිබද්ධසංකිලෙසප්පහානවසෙන සමතික්කමිතබ්බතා හි පරිඤ්ඤෙය්‍යතා. එකන්තපහාතබ්බතා ච න තණ්හාය එව, අථ ඛො අවසෙසානං සංකිලෙසධම්මානම්පි. තථා හි තෙසං සබ්බසො අච්චන්තප්පහායිකා දස්සනභාවනාති? සච්චමෙතං, තථාපි යථා ‘‘දුක්ඛං අරියසච්චං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 5.1099) තණ්හාවජ්ජෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවො නිරුළ්හො, න තථා තණ්හාය, තණ්හාය පන ‘‘යායං තණ්හා පොනොභවිකා’’තිආදිනා (විභ. 203; දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.91, 460; සං. නි. 5.1081; මහාව. 14; පටි. ම. 1.34) සමුදයභාවො විය සාතිසයං පහාතබ්බභාවො නිරුළ්හොති දස්සෙතුං ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවරහිතෙ එකන්තප්පහාතබ්බෙ’’ති වුත්තං. යස්ස අසඞ්ගහිතො පදෙසො අත්ථි, සො සප්පදෙසො, එකදෙසොති අත්ථො. තත්ථාති අරියසච්චසද්දෙ. සමුදයොති සමුදයත්ථො. ‘‘නිප්පදෙසතො සමුදයං දස්සෙතු’’න්ති සමුදයස්සෙවෙත්ථ ගහණෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘දුක්ඛනිරොධා පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දුක්ඛනිරොධාති දුක්ඛං, නිරොධො ච. අරියසච්චදෙසනායන්ති අරියසච්චදෙසනායම්පි සච්චදෙසනායං විය. ධම්මතොති දෙසෙතබ්බධම්මතො නිප්පදෙසා එව. ‘‘අවසෙසා ච කිලෙසා’’තිආදිනා දෙසනාභෙදො එව හි තත්ථ විසෙසො. තෙනාහ ‘‘න හි තතො අඤ්ඤො’’තිආදි. අපුබ්බො නත්ථීති ධම්මතො අපුබ්බො නත්ථීති අත්ථො. තස්සාති සමුදයස්ස. සබ්බත්ථ තීසුපි වාරෙසූති අට්ඨඞ්ගිකපඤ්චඞ්ගිකසබ්බසඞ්ගාහිකභෙදෙසු මහාවාරෙසු, තදන්තොගධෙසු ච පඤ්චසු කොට්ඨාසෙසු. අපුබ්බස්සාති ‘‘අවසෙසා ච කිලෙසා’’තිආදිනා තණ්හාය අපුබ්බස්ස. අවසිට්ඨකිලෙසාදීනඤ්හි සමුදයතාවචනං ඉධ අපුබ්බදස්සනං. තස්ස යදිපි දුතියතතියවාරෙසු විසෙසො නත්ථි, පඤ්චසු පන කොට්ඨාසෙසු උපරූපරි අපුබ්බං දස්සිතන්ති කත්වා එවං වුත්තං. තඤ්හි සමුදයවිසෙසදස්සනං, ඉතරං පන මග්ගවිසෙසදස්සනං. තස්ස ච ධම්මතො අපුබ්බාභාවො දස්සිතොයෙව. යදි එවං දුතියාදිකොට්ඨාසෙසු, පඨමකොට්ඨාසෙපි වා කස්මා තණ්හා ගහිතාති ආහ ‘‘අපුබ්බසමුදයදස්සනත්ථායපි හී’’තිආදි. කෙවලායාති තදඤ්ඤකිලෙසාදිනිරපෙක්ඛාය. දෙසනාවසෙන න වුත්තොති න ධම්මවසෙනාති අධිප්පායො. තස්මා දුක්ඛාදීනි තත්ථ අරියසච්චදෙසනායං සප්පදෙසානි දස්සිතානි හොන්ති පරියායෙනාති දට්ඨබ්බං. අභිධම්මදෙසනා පන නිප්පරියායකථාති කත්වා අට්ඨකථායං ‘‘නිප්පදෙසතො සමුදයං දස්සෙතුං’’ඉච්චෙව වුත්තං. පච්චයසඞ්ඛාතන්ති පච්චයාභිමතං පච්චයභූතං, පච්චයකොට්ඨාසං වා.

තෙසන්ති කුසලධම්මානං. පච්චයානං පහානවසෙනාති හෙතුනිරොධෙන ඵලනිරොධං දස්සෙති, තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානෙන වා කුසලානං පහානං වුත්තං. යථා ‘‘ධම්මාපි වො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා’’ති (ම. නි. 1.240). ඉති පරියායතො කුසලානං පහානං වුත්තං, න නිප්පරියායතො තදභාවතොති ආහ ‘‘න හි කුසලා පහාතබ්බා’’ති. යථා ච කුසලධම්මෙසු, අබ්‍යාකතධම්මෙසුපි එසෙව නයො. නිරොධන්ති අසඞ්ඛතධාතුං. අප්පවත්තිභාවොති යො නිරොධස්ස නිබ්බානස්ස තණ්හාදිඅප්පවත්තිහෙතුභාවො, තං පහානන්ති වුත්තන්ති අත්ථො.

කායකම්මාදිසුද්ධියාති පුබ්බභාගකායකම්මවචීකම්මආජීවසුද්ධියා දූරතරූපනිස්සයතං අරියමග්ගස්ස දස්සෙතීති සම්බන්ධො. පඤ්චඞ්ගිකං…පෙ… පවත්තතං දීපෙති, න පන අරියමග්ගස්ස පඤ්චඞ්ගිකත්තාති අධිප්පායො. ඤාපකනිදස්සනන්ති ඤාපකභාවනිදස්සනං, එතෙන ‘‘වචනතො’’ති ඉදං හෙතුඅත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති දස්සෙති. වචනතොති වා ඊදිසස්ස වචනස්ස සබ්භාවතො. පටිපදාය එකදෙසොපි පටිපදා එවාති අත්ථො. නිද්දිට්ඨො ධම්මසඞ්ගාහකෙහි සඞ්ගායනවසෙන.

ඣානෙහි දෙසනාපවෙසො ‘‘ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙතී’’ති (ධ. ස. 277) ඣානසීසෙන දෙසනාව. තථා භාවනාපවෙසො. පාළිගමනන්ති පාළිපවත්ති පාඨදෙසනා. යථාවිජ්ජමානධම්මවසෙනාති තස්මිං චිත්තුප්පාදෙ ලබ්භමානවිතක්කාදිධම්මවසෙන.

අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.