1. දුක්ඛසච්චනිද්දෙසො

ජාතිනිද්දෙසවණ්ණනා

190. ‘‘ජාතිආදිනිද්දෙසෙ’’ති ඉමිනා ‘‘තත්ථා’’ති පදස්ස අත්ථං වදති. දුක්ඛමාතිකාති දුක්ඛදුක්ඛාදීනං දුක්ඛවිසෙසානං උද්දෙසො. පදද්වයෙති ‘‘පරියායදුක්ඛං, නිප්පරියායදුක්ඛ’’න්ති එතස්මිං පදද්වයෙ.

දුක්ඛත්තායෙවාති නිප්පරියායදුක්ඛතං වදති. සභාවෙන නාමං විසෙසෙතීති අන්වත්ථසඤ්ඤතං දස්සෙති. පුරිමෙන සභාවදුක්ඛවාචකෙන දුක්ඛසද්දෙන. සො හි විසෙසනං අවච්ඡෙදකභාවතො පච්ඡිමං සඞ්ඛාරදුක්ඛට්ඨං විසෙසෙති. සො හි නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණත්තා අවච්ඡින්දිතබ්බො. තෙනාති විපරිණාමඅධිට්ඨානාදිපකාරවිසෙසෙන.

දෙසෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස සඞ්ඛිපනං ඉධ සඞ්ඛෙපො, සො ච තබ්බිභාගානං සාධාරණභාවොති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපො සාමඤ්ඤ’’න්ති. අන්තොකරිත්වාති අන්තොගධෙ කත්වා, සඞ්ගහෙත්වා වා. උභයථාපීති සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි. සාධාරණභාගානං විභජනං විභාගො, විත්ථාරොති ආහ ‘‘විත්ථාරො පන විසෙසො’’ති. විසෙසන්තරනිවත්තකොති විභාගන්තරාසඞ්ගාහකො.

191. අපරත්ථාති භුම්මවචනං සාමිඅත්ථෙ යථා ‘‘සබ්බත්ථ පාදක’’න්ති ආහ ‘‘සාමිඅත්ථෙපි හි අපරත්ථසද්දො සිජ්ඣතී’’ති. සිද්ධි පන ‘‘ඉතරාහිපි දිස්සතී’’ති ඉමිනා වෙදිතබ්බා. යස්මා ච එවං සද්දො සම්භවති, තස්මා පාළියං සාමිවසෙන වුත්තං අට්ඨකථායං භුම්මවසෙන දස්සිතන්ති දීපෙන්තො ‘‘තෙසං තෙසන්ති වා’’තිආදිමාහ. අපරස්සාති අපරස්ස සත්තස්ස. මනුස්සාදිභෙදො උපපත්තිභවො ගති, තබ්බිසෙසභූතා ඛත්තියාදිසාමඤ්ඤාධිට්ඨානා ඛන්ධා ජාතීති දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චගතිවසෙනා’’තිආදිමාහ.

තිණාකාරොති තිණවිකප්පො, තිණවිසෙසොති අත්ථො. එවන්ති නිදස්සනෙ. තෙන වුත්තප්පකාරං පඨමං විඤ්ඤාණපාතුභාවං පච්චාමසති. තදුපාදායාති තතො පට්ඨාය. අරියභාවකරණත්තාති අරියභාවකාරණත්තා. කරොතීති හි කරණං. අරියසදිසත්තා වා අරියසීලං. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකානම්පි හි චතුපාරිසුද්ධිසීලං අරියසීලසදිසං. ආකාරවිකාරාති උප්පජ්ජනාදිආකාරවිකතියො. සහුප්පාදකාති උප්පාදසහිතා උප්පාදාවත්ථා ඛන්ධා. ආයතනවසෙනාති පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණායතනවසෙන. යොනිවසෙනාති අණ්ඩජාදියොනිවසෙන. එකෙකෙනෙව පදෙනාති යථා දුතියනයෙ ජාතිආදිපදෙසු ද්වීහි ද්වීහි පදෙහි පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණායතනයොනිවිභාගෙන සබ්බසත්තෙ පරියාදියිත්වා ජාති දස්සිතා, න එවමිධ. ඉධ පනෙතෙසු එකෙකෙනෙව පදෙන අවිභාගතො සබ්බසත්තෙ පරියාදියිත්වා. උභයත්ථාති පුරිමපච්ඡිමනයෙසු භාවනිද්දෙසොව යුත්තො. අනභිහිතෙ විභත්තිවිධානං, නාභිහිතෙති. පාකටා නිබ්බත්තීති අභිබ්‍යත්තා නිබ්බත්ති.

ද්වින්නං ද්වින්නන්ති එකවොකාරභවෙ රූපායතනධම්මායතනවසෙන ද්වින්නං, චතුවොකාරභවෙ මනායතනධම්මායතනවසෙන ද්වින්නං. සෙසෙති පඤ්චවොකාරභවෙ. පඤ්චන්නන්ති චක්ඛුසොතමනොරූපධම්මායතනවසෙන පඤ්චන්නං. තානි හි රූපභවෙ පඤ්චවොකාරෙ උපපත්තික්ඛණෙ උප්පජ්ජන්ති. කාමධාතුයං පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානන්ති යොජනා. විකලාවිකලින්ද්‍රියානන්ති අපරිපුණ්ණපරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං. ඉන්ද්‍රියවසෙනෙව හි ආයතනානං වෙකල්ලං ඉච්ඡිතබ්බං. තත්ථ විකලින්ද්‍රියස්ස සත්තන්නං නවන්නං දසන්නං පුනපි දසන්නං, ඉතරස්ස එකාදසන්නං ආයතනානං වසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සත්තන්නන්ති කායමනොරූපගන්ධරසඵොට්ඨබ්බධම්මායතනවසෙන සත්තන්නං. ගබ්භසෙය්‍යකඤ්හි සන්ධායෙතං වුත්තං. නවන්නන්ති චක්ඛුසොතසද්දායතනවජ්ජානං නවන්නං. අන්ධබධිරවසෙන හිදං වුත්තං. දසන්නන්ති චක්ඛුසද්දවජ්ජානං. පුන දසන්නන්ති සොතසද්දවජ්ජානං. අන්ධවසෙන, බධිරවසෙන චෙතං ද්වයං වුත්තං. එකාදසන්නන්ති සද්දවජ්ජානං.

තංදුක්ඛභාවොති පරියායදුක්ඛභාවො. තත්ථ නිබ්බත්තිනිවාරණෙනාති උප්පලපදුමාදීසු උප්පත්තිපටික්ඛෙපෙන අභාවකථනෙන. දුක්ඛුප්පත්තිකාරණෙති දුක්ඛුප්පත්තියා හෙතුභූතෙ දුක්ඛුප්පත්තිට්ඨානෙ.

මරණනිද්දෙසවණ්ණනා

193. ඛන්ධභෙදස්සාති ඛන්ධවිනාසස්ස. සොති ඛන්ධභෙදො. පබන්ධසමුච්ඡෙදොති පබන්ධස්ස අච්චන්තසමුච්ඡෙදො. තබ්භාවතොති සම්මුතිමරණභාවතො. තදෙකදෙසභාවතොති තදවයවභාවතො. තස්සෙව නාමන්ති අසම්මොහත්ථං වුත්තං සබ්බස්සාපි එකකම්මනිබ්බත්තජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධවිච්ඡෙදභාවතො. සම්මුතිමරණමෙව හි ජාතික්ඛයමරණං, තං පන ජාතික්ඛයමරණං උපක්කමමරණං, සරසමරණන්ති දුවිධං. තත්ථ සරසමරණම්පි ආයුක්ඛයමරණං, පුඤ්ඤක්ඛයමරණන්ති දුවිධං. එවමෙතෙසං තදෙකදෙසතා වෙදිතබ්බා. යඤ්චෙත්ථ උපක්කමමරණං, තං අකාලමරණං. සරසමරණං කාලමරණං. මරණෙන සත්තා යථාලද්ධඅත්තභාවෙන වියුජ්ජන්තීති ආහ ‘‘සම්පත්තිභවක්ඛන්ධෙහි වියොජෙතී’’ති.

කාරණත්ථොති මූලත්ථො. මූලඤ්හි ‘‘ආදී’’ති වුච්චති ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං, දිට්ඨි ච උජුකා’’තිආදීසු (සං. නි. 5.369). තෙනාහ ‘‘සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදමූලකන්ති අත්ථො’’ති.

ඵලකිරියාගබ්භා ඊදිසී හෙතුකිරියාති කත්වා වුත්තං ‘‘අන්තොගධා’’ති. බ්‍යසනස්ස හි ආපාදකෙහි ආපාදනං ආපාදෙතබ්බආපත්තියා සහෙව සිජ්ඣතීති.

සොකනිද්දෙසවණ්ණනා

194. සුඛං හිනොති පවත්තති එතෙනාති සුඛකාරණං හිතං. භොගබ්‍යසනාදිපදත්ථවිසෙසන්ති භොගබ්‍යසනං, සීලබ්‍යසනන්ති එවං භොගසීලපදානං වසෙන අත්ථවිසෙසං. සමාසවිසෙසන්ති ‘‘රොගොයෙව බ්‍යසනං, දිට්ඨි එව බ්‍යසන’’න්ති සමානාධිකරණවසෙන සමාසවිසෙසං. අන්නපානවත්ථයානාදි පරිභුඤ්ජිතබ්බතො භොගොති අධිප්පෙතො, සො ච ධම්මසමූහභාවෙන. තබ්බිනාසාති ඤාතිභොගබ්‍යසනානි වුත්තානීති තෙ විකාරභාවෙන පඤ්ඤාපෙතබ්බත්තා පණ්ණත්තිමත්තා. පරිනිප්ඵන්නං නාම ඛන්ධපඤ්චකං. අතංසභාවත්තා පණ්ණත්ති අපරිනිප්ඵන්නා, අනිප්ඵන්නා ච හොතීති වුත්තං ‘‘අපරිනිප්ඵන්නතං සන්ධාය අනිප්ඵන්නානීති ආහා’’ති. න හි පණ්ණත්ති කෙනචි නිප්ඵාදීයති. අඤ්ඤත්ථාපි අපරිනිප්ඵන්නෙ අනිප්ඵන්නවොහාරො ආගතොති දස්සෙතුං ‘‘අපරිනිප්ඵන්නතංයෙවා’’තිආදිමාහ. කාමඤ්චෙත්ථ අපරිනිප්ඵන්නං ‘‘අනිප්ඵන්න’’න්ති වුත්තං, ‘‘නිප්ඵන්න’’න්ති පන න පරිනිප්ඵන්නමෙව වුච්චති, නාපි සබ්බො සභාවධම්මොති දස්සෙන්තො ‘‘ඛන්ධවිභඞ්ගෙ චා’’තිආදිමාහ. නිප්ඵන්නතා වුත්තාති සම්බන්ධො. අනිප්ඵන්නතා සභාවධම්මත්තෙපි කෙනචි න නිප්ඵාදීයතීති කත්වා.

සඞ්කුචිතං චින්තනන්ති පීතිසොමනස්සපටිපක්ඛතො, දොසසම්පයොගතො ච ආරම්මණෙ අනභිරතිප්පවත්තිමාහ. අන්තො අත්තනො නිස්සයස්ස නිද්දහනවසෙන වා ඣානං චින්තනං අන්තොනිජ්ඣානං. සතිපි අනුසොචනභාවෙ අත්තනො කතාකතකුසලාකුසලවිසයො මනොවිලෙඛභූතො විප්පටිසාරො කුක්කුච්චං, යථාවුත්තඅන්තොනිජ්ඣානං සොකොති උභින්නං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

‘‘මනොද්වාරජවනක්ඛණෙ’’ති පරිබ්‍යත්තමන්තොනිජ්ඣානං සන්ධායාහ, ඉතරං පන පඤ්චද්වාරජවනෙසුපි ලබ්භතෙව. තෙනාහ ‘‘කායවිඤ්ඤාණාදී’’තිආදි. දොමනස්සස්සාති අසොචනාකාරස්ස දොමනස්සස්ස, සොචනාකාරස්සාපි වා නානාවීථිකස්ස. තම්පි හි දුක්ඛමෙවාති. අඤ්ඤථාති මනොද්වාරජවනෙ එව ගහිතෙ. තත්ථාති කායවත්ථුකමනොද්වාරිකෙසු.

පරිදෙවනිද්දෙසවණ්ණනා

195. ආදෙවනසද්දං කත්වාති ආදෙවිත්වා, විලපිත්වාති අත්ථො. පුග්ගලස්ස සම්භමභාවොති යස්ස සත්තස්ස උප්පජ්ජති, තස්ස අනවට්ඨානභාවො. සම්භමං වා අබ්භන්තරගතං තස්ස පච්චුපට්ඨාපෙති පාකටභාවකරණෙනාති සම්භමපච්චුපට්ඨානො.

මුට්ඨීහි පොථනාදීනි මුට්ඨිපොථනාදීනි.

යෙන දොමනස්සෙන. පුබ්බෙ වුත්තදුක්ඛතොති ‘‘අත්තනො ඛන්ධං මුට්ඨීහි පොථෙතී’’තිආදිනා වුත්තදුක්ඛතො. තංනිදානන්ති පරිදෙවනිදානං.

දුක්ඛදොමනස්සනිද්දෙසවණ්ණනා

196-7. කායදුක්ඛාභිභූතස්ස පතිකාරාභිලාසාය තාදිසදුක්ඛාවහපයොගකාලාදීසු කායිකදුක්ඛස්ස තදුපනිස්සයතා වෙදිතබ්බා. එතෙන දුක්ඛෙනාති අනාථතාහත්ථපාදච්ඡෙදනාදිදුක්ඛෙන.

උපායාසනිද්දෙසවණ්ණනා

198. දුක්ඛට්ඨානනිසජ්ජාදීනි දුක්ඛට්ඨානාදීනි. දොමනස්සස්ස වත්ථු හොති උපායාසොති සම්බන්ධො.

අප්පියසම්පයොගනිද්දෙසවණ්ණනා

199. අඤ්ඤසාපෙක්ඛසද්දො අසමත්ථසමාසොති තං දස්සෙති ‘‘යෙන සමාසො, න තස්සායං පටිසෙධකො අ-කාරො’’ති.

පච්ඡිමද්වයන්ති ‘‘සමොධානං මිස්සීභාවො’’ති ඉදං පදද්වයං. තදත්ථවසෙනාති සමොධානත්ථස්ස, මිස්සීභාවත්ථස්ස ච වසෙන සඞ්ඛාරෙසු ලබ්භති. ආගතෙහි ච තෙහි සඞ්ඛාරෙහි පුග්ගලස්ස සංයොගො හොතීති යොජනා.

තංගහණමත්තන්ති ආපාථගතාරම්මණග්ගහණමත්තං.

ඉච්ඡානිද්දෙසවණ්ණනා

201. තං කාලන්ති චුතිචිත්තනිරොධතො උද්ධං කාලං. ‘‘යම්පී’’ති යං-සද්දො කරණත්ථෙ පච්චත්තන්ති යෙනපීති අත්ථො වුත්තො. ‘‘යං ඉච්ඡ’’න්ති යං-සද්දො යදා ඉච්ඡාපෙක්ඛො, තදා ‘‘න ලභතී’’ති එත්ථ අලාභපධානාභාවතො ඉච්ඡා විසෙසීයතීති ආහ ‘‘අලාභවිසිට්ඨා ඉච්ඡා වුත්තා හොතී’’ති. ‘‘ඉච්ඡං න ලභති ය’’න්ති එවං කිරියාපරාමසනභූතො යං-සද්දො යදා ‘‘න ලභතී’’ති එතං අපෙක්ඛති, තත්ථ ගුණභූතා ඉච්ඡා, පධානභූතො අලාභොති ආහ ‘‘තදා ඉච්ඡාවිසිට්ඨො අලාභො වුත්තො හොතී’’ති.

හිරොත්තප්පරහිතා ඡින්නිකා, ධුත්තිකාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘ඡින්නභින්නගණෙනාති නිල්ලජ්ජෙන ධුත්තගණෙනා’’ති. කප්පටිකා සිබ්බිතපිලොතිකධාරිනො.

අලබ්භනෙය්‍යඉච්ඡන්ති අලබ්භනෙය්‍යවත්ථුස්මිං ඉච්ඡං.

උපාදානක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා

202. තාදිසස්ස වත්ථුනො සබ්භාවාති සාමඤ්ඤතො අනවසෙසග්ගහණං සන්ධායාහ.

අතිපාකටෙන අති විය පකාසෙන දුක්ඛෙනාති අත්ථො.

දුක්ඛසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.