2. සමුදයසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

203. මනො වියාති මනො-සද්දස්ස විය. ඉක-සද්දෙනාති ‘‘පොනොභවිකා’’ති එත්ථ ඉක-සද්දෙන. ගමියත්ථත්තාති ඤාපිතත්ථත්තා. කරණසීලතා හි ඉධ සීලත්ථො, සො ච ඉක-සද්දෙන වුච්චතීති කිරියාවාචකස්ස කරණසද්දස්ස අදස්සනං අප්පයොගො. වුත්තත්ථානඤ්හි අප්පයොගො. සති පච්චයන්තරසමවායෙ පුනබ්භවස්ස දායිකා, තදභාවෙ අදායිකාති වුත්තාති ආහ ‘‘අදායිකාපි පුනබ්භවං දෙතිච්චෙවා’’ති තංසභාවානතිවත්තනතො. තෙනෙවාහ ‘‘සමානසභාවත්තා, තදානුභාවත්තා චා’’ති. තත්ථ සභාවො තණ්හායනං. ආනුභාවො පච්චයසමවායෙ ඵලනිප්ඵාදනසමත්ථතා. ඉතරෙසූති අවසිට්ඨකිලෙසාදීසු. පවත්තිවිපාකදායිනො කම්මස්ස සහායභූතා තණ්හා ‘‘උපධිවෙපක්කා’’ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘උපධිම්හි යථානිබ්බත්තෙ’’තිආදි. යථානිබ්බත්තෙති අත්තනො පච්චයෙහි නිබ්බත්තප්පකාරෙ. නන්දනං සංඋප්පිලාවනං අභිතස්සනං. රඤ්ජනං වත්ථස්ස විය රඞ්ගජාතෙන චිත්තස්ස විපරිණාමනං, රමාපනං වා. රාගසම්බන්ධෙනාති රාගපදසම්බන්ධෙන ‘‘උප්පන්නස්සා’’ති පුල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. රූපාරූපභවරාගො විසුං වක්ඛතීති එත්ථ වක්ඛති-කිරියාපදං කම්මත්ථෙ වෙදිතබ්බං.

‘‘සවත්ථුකං චක්ඛු’’න්ති ඉමිනා සකලං චක්ඛුදසකමාහ, දුතියෙන සසම්භාරචක්ඛුං. ඡිද්දන්ති කණ්ණස්ස ඡිද්දපදෙසං. කණ්ණබද්ධන්ති කණ්ණපාළි. වණ්ණසණ්ඨානතො රත්තකම්බලපටලං විය, කිච්චතො මුදුසිනිද්ධමධුරරසදං මඤ්ඤන්ති. සාමඤ්ඤෙන ගහිතාති විසයෙන අවිසෙසෙත්වා ගහිතා. විසයවිසිට්ඨාති චක්ඛාදිවිසයවිසිට්ඨා. එත්ථ උප්පජ්ජතීති සමුදායාවයවෙහි විය සාමඤ්ඤවිසෙසෙහි න නානත්තවොහාරො න හොති යථා ‘‘රුක්ඛො සිංසපා’’ති. න හි සබ්බො රුක්ඛො සිංසපා. තස්මා කිරියාභෙදසබ්භාවතො ‘‘සයානා භුඤ්ජන්ති සධනා’’තිආදීසු විය ‘‘උප්පජ්ජමානා’’ති එත්ථ කිරියාය ලක්ඛණතා, ඉතරත්ථ ලක්ඛිතබ්බතා ච වුත්තා. යදි උප්පජ්ජමානා හොතීති අනිච්ඡිතත්තා සාසඞ්කං උප්පාදකිරියාය අත්ථිභාවමාහ. තෙන උප්පාදෙ සතීති අයමෙතස්ස අත්ථොති ‘‘උප්පජ්ජමානා’’ති එත්ථ උප්පාදො හෙතුභාවෙන වුත්තො, ඉතරො ච තස්ස ඵලභාවෙනාති ආහ ‘‘සො හි තෙන උපයොජිතො විය හොතී’’ති. උප්පජ්ජමානාති වා තණ්හාය තත්ථ උප්පජ්ජනසීලතා උප්පජ්ජනසභාවො, උප්පජ්ජනසමත්ථතා වා වුත්තා. තත්ථෙව චස්සා උප්පජ්ජනසීලතා සක්කායතො අඤ්ඤස්මිං විසයෙ පවත්තියා අභාවතො, සමත්ථතා පච්චයසමවායෙන, අඤ්ඤථා අසමත්ථතා, යතො කදාචි න උප්පජ්ජති. නිවිසමානා නිවිසතීති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

සමුදයසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.