1. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා

172. අභිධම්මෙ ච ආගතාති ඉමස්මිං ධාතුවිභඞ්ගෙ අභිධම්මභාජනීයපඤ්හපුච්ඡකෙසු, නික්ඛෙපකණ්ඩධම්මහදයවිභඞ්ගාදීසු ච දෙසනාරුළ්හා. යථා පන සුත්තන්තෙ අභිධම්මෙ ච ආගතා ඛන්ධාදයො සුත්තන්තෙ දෙසිතනියාමෙන ඛන්ධවිභඞ්ගාදීසු සුත්තන්තභාජනීයවසෙන විභත්තා, එවමිධාපි චක්ඛුධාතාදයො සුත්තන්තභාජනීයවසෙන විභජිතබ්බා සියුං. තත්ථ ඛන්ධාදීනං සබ්බසඞ්ගාහකො අභිධම්මදෙසනාවිසිට්ඨො සුත්තන්තෙ ආගතො අඤ්ඤො දෙසෙතබ්බාකාරො නත්ථීති තෙ රූපක්ඛන්ධාදිවසෙනෙව සුත්තන්තභාජනීයෙ දෙසිතා, ධාතූනං පන සො අත්ථීති තෙ තිණ්ණං ධාතුඡක්කානං වසෙන ඉධ දෙසිතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුත්තන්තෙස්වෙව…පෙ… විභත්තන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බා ධාතුයො ඡහි ඡහි ධාතූහි සඞ්ඛිපිත්වා’’ති.

කථං පන ඡසු ඡසු ධාතූසු අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සමවරොධොති? සභාවනිස්සයද්වාරාරම්මණසම්පයොගසාමඤ්ඤතො. තත්ථ පඨමඡක්කෙ තාව පථවීතෙජොවායොධාතුයො සභාවතො ඵොට්ඨබ්බධාතු. ආපොධාතුආකාසධාතුයො ධම්මධාතුඑකදෙසො. විඤ්ඤාණධාතු සත්තවිඤ්ඤාණධාතුයො. චතුධාතුග්ගහණෙන චෙත්ථ තදායත්තවුත්තිකා නිස්සයාපදෙසෙන, විඤ්ඤාණධාතුයා ද්වාරාරම්මණභාවෙන වා අවසිට්ඨා රූපධාතුයො සමවරුද්ධා, විඤ්ඤාණධාතුග්ගහණෙන තංසම්පයොගතො ධම්මධාතුඑකදෙසොති එවං සබ්බධාතුසමවරොධො දට්ඨබ්බො. දුතියෙ ඡපි ධාතුයො සභාවතො, ධම්මායතනෙකදෙසො, තංසම්පයොගතො සත්තවිඤ්ඤාණධාතුයො, යථාරහං තෙසං නිස්සයද්වාරාරම්මණභාවතො අවසිට්ඨධාතුයො සමවරුද්ධා. තතියඡක්කෙපි එසෙව නයො. එවමෙත්ථ ඡසු ඡසු ධාතූසු අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සමවරොධො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බා ධාතුයො ඡහි ඡහි ධාතූහි සඞ්ඛිපිත්වා’’ති.

සුඤ්ඤොති අත්තසුඤ්ඤො, තෙන සසභාවතාය ච ඉධ ධාතුවොහාරොති ආහ ‘‘සුඤ්ඤෙ සභාවමත්තෙ නිරුළ්හො ධාතුසද්දො’’ති. තංතංභූතවිවිත්තතා රූපපරියන්තොව ආකාසොති යෙහි විවිත්තො, යෙසඤ්ච පරිච්ඡෙදො, තෙහි අසම්ඵුට්ඨතා තෙසං බ්‍යාපකභාවෙ සති න හොතීති ආහ ‘‘චතූහි මහාභූතෙහි අබ්‍යාපිතභාවො’’ති. පරිච්ඡින්නවුත්තීනි හි භූතානීති.

173. අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නාම කොචි නත්ථීති පුරිමත්ථං අසම්භාවෙන්තො ‘‘ද්වෙ එව වා’’තිආදිනා සමුදායෙන විනා දුතියත්ථමාහ. පච්චත්තං අත්තනි ජාතතන්ති පාටිපුග්ගලිකතං.

පාටියෙක්කො කොට්ඨාසොති වා ලොමාදිඉතරකොට්ඨාසෙහි අසම්මිස්සො විසුං එකො පථවීකොට්ඨාසොති අත්ථො.

පයොගන්ති භාවනාපයොගං. වීරියන්ති භාවනානිප්ඵාදකං උස්සාහං. ආයූහනන්ති තාදිසං චෙතනං.

ධාතුපටික්කූලවණ්ණමනසිකාරානන්ති ධාතුමනසිකාරපටික්කූලමනසිකාරවණ්ණමනසිකාරානං. අබ්‍යාපාරතායාති ‘‘අහමෙතං නිප්ඵාදෙමි, මම එසා නිප්ඵාදනා’’ති චෙතනාරහිතතාය. කරොන්තීති ආභොගපච්චවෙක්ඛණානි උප්පාදෙන්ති.

ලක්ඛණවසෙනාති සභාවවසෙන. සො පන යස්මා පථවීධාතුයා කක්ඛළඛරතා හොතීති ආහ ‘‘කක්ඛළං ඛරිගතන්තිආදිවචනං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති.

වෙකන්තකං නාම සබ්බලොහච්ඡෙදනසමත්ථං ලොහං. තථා හි තං විකන්තති ඡින්දතීති විකන්තං, විකන්තමෙව වෙකන්තකන්ති වුච්චති. ලොහසදිසන්ති ලොහාකාරං ලොහමලං විය ඝනසහිතං හුත්වා තිට්ඨති. තාපෙත්වා තාළිතං පන ඡින්නං ඡින්නං හුත්වා විසරති, මුදු මට්ඨං කම්මනියං වා න හොති, තෙන ‘‘ලොහවිජාතී’’ති වුච්චතීති. තිපුතම්බාදීහීති තිපුතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං කංසලොහං, සීසතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං වට්ටලොහං, ජසදතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං ආරකූටං. යං පන කෙවලං ජසදධාතුවිනිග්ගතං, යං ‘‘පිත්තල’’න්තිපි වදන්ති, තං ඉධ නාධිප්පෙතං, යථාවුත්තමිස්සකමෙව පන ගහෙත්වා ‘‘කිත්තිම’’න්ති වුත්තං.

නිදස්සනමත්තන්ති මුත්තානං ජාතිතො අනෙකභෙදත්තා වුත්තං. තථා හි හත්ථිකුම්භං වරාහදාඨං භුජඞ්ගසීසං වලාහකූටං වෙණුපබ්බං මච්ඡසිරො සඞ්ඛො සිප්පීති අට්ඨ මුත්තායොනියො. තත්ථ හත්ථිකුම්භජා පීතවණ්ණා පභාහීනා. වරාහදාඨජා වරාහදාඨවණ්ණාව. භුජඞ්ගසීසජා නීලාදිවණ්ණා සුවිසුද්ධා, වට්ටලා ච. වලාහකජා භාසුරා දුබ්බිභාගරූපා රත්තිභාගෙ අන්ධකාරං විධමන්තා තිට්ඨන්ති, දෙවූපභොගා එව හොන්ති. වෙණුපබ්බජා කාරඵලසමානවණ්ණා, න භාසුරා, තෙ ච වෙළවො අමනුස්සගොචරෙ එව පදෙසෙ ජායන්ති. මච්ඡසීසජා පාඨීනපිට්ඨිසමානවණ්ණා, වට්ටලා, ලඝවො ච හොන්ති පභාවිහීනා, තෙ ච මච්ඡා සමුද්දමජ්ඣෙයෙව ජායන්ති. සඞ්ඛජා සඞ්ඛොරච්ඡවිවණ්ණා, කොලප්පමාණාපි හොන්ති පභාවිහීනාව. සිප්පිජා පන පභාවිසෙසයුත්තාව හොන්ති නානාසණ්ඨානා. එවං ජාතිතො අට්ඨවිධාසු මුත්තාසු යා මච්ඡසඞ්ඛසිප්පිජා, තා සාමුද්දිකා. භුජඞ්ගජාපි කාචි සාමුද්දිකාති වදන්ති, ඉතරා අසාමුද්දිකා. තෙන වුත්තං ‘‘සාමුද්දිකමුත්තාති නිදස්සනමත්තමෙතං, සබ්බාපි පන මුත්තා මුත්තා එවා’’ති. බහුලතො වා අට්ඨකථායං එතං වුත්තං ‘‘මුත්තාති සාමුද්දිකමුත්තා’’ති. බහුලඤ්හි ලොකෙ සාමුද්දිකාව මුත්තා දිස්සන්ති. තත්ථාපි සිප්පිජාව, ඉතරා කදාචි කාචීති.

174. ඉධ නත්ථි නියමො කෙවලං ද්‍රවභාවස්සෙව අධිප්පෙතත්තා.

175. නිසිතභාවෙනාති සන්තාපනාදිවසප්පවත්තෙන තිඛිණභාවෙන. උස්මාකාරඤ්හි නිසානං ඉධ නිසිතභාවො. පාකතිකොති සාභාවිකො කායුස්මාති අධිප්පෙතො. සදාති සබ්බකාලං යාව ජීවිතින්ද්‍රියං පවත්තති. පෙතග්ගි නිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතග්ගි. ඉධාති බාහිරතෙජොධාතුකථායං.

176. වායනං බීජනං, තං පන ථාමසා පවත්තීති ආහ ‘‘සවෙගගමනවසෙනා’’ති. සමුදීරණං අල්ලපරිසොසනං, භූතසඞ්ඝාතස්ස දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවො වා.

177. භිත්තිච්ඡිද්දාදිවසෙන ලබ්භමානං අජටාකාසං නිස්සායෙව පරිච්ඡෙදාකාසස්ස පරිකම්මකරණන්ති ආහ ‘‘අජටාකාසස්ස ච කථිතත’’න්ති.

179. සුඛදුක්ඛඵොට්ඨබ්බසමුට්ඨාපනපච්චයභාවෙනාති ඉට්ඨානිට්ඨඵොට්ඨබ්බානං නිබ්බත්තකභූතෙන පච්චයභාවෙන. කස්ස පන සො පච්චයභාවොති ආහ ‘‘සරීරට්ඨකඋතුස්සා’’ති. පච්චයභාවෙනාති ච හෙතුම්හි කරණවචනං. තෙන හි කාරණභූතෙන සුඛදුක්ඛඵොට්ඨබ්බානං යථාවුත්තසමත්ථතා හොතීති. ‘‘තථෙවා’’ති ඉමිනා ‘‘යථාබලං සරීරෙකදෙසසකලසරීර’’න්ති ඉදං අනුකඩ්ඪති. එවන්ති අත්තනො ඵලූපචාරසිද්ධෙන ඵරණප්පකාරෙන. එතෙසන්ති සුඛාදීනං. ‘‘ඔළාරිකප්පවත්ති එව වා ඵරණ’’න්ති ඉමිනා නිරුපචාරං එතෙසං ඵරණට්ඨං දස්සෙති. උභයවතොති සුඛදුක්ඛවතො, සොමනස්සදොමනස්සවතො ච, ඵරණාඵරණට්ඨානවතො වා.

181. එත්ථ වුත්තං සඞ්කප්පන්ති එතස්මිං ‘‘සඞ්කප්පො කාමො’’තිආදිකෙ (මහානි. 1; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 8) නිද්දෙසපදෙසෙ වුත්තං සඞ්කප්පං. තත්ථ හි කිලෙසකාමොව ‘‘සඞ්කප්පරාගො පුරිසස්ස කාමො’’තිආදීසු (අ. නි. 6.63; කථා. 513) විය. වත්ථුකාමස්ස තථා තථා සඞ්කප්පනතො පරිකප්පනතො ‘‘සඞ්කප්පො’’ති වුත්තො, න විතක්කොති අයමෙත්ථ අත්ථො වුත්තො. ටීකායං පන විතක්කවසෙන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සොපි හී’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රාපි පුරිමො එවත්ථො අධිප්පෙතොති චෙ, සම්පිණ්ඩනත්ථො පි-සද්දො නිරත්ථකො සියා, ‘‘කිලෙසසන්ථවසම්භවතො’’ති ච න වත්තබ්බං සියා, පරතො ච ‘‘බ්‍යාපාදවචනෙන බ්‍යාපාදවිතක්කං දස්සෙතී’’ති වක්ඛති. කිලෙසකාමො විභත්තො කිලෙසසම්පයුත්තත්තාති අධිප්පායො. කාමපටිබද්ධාති එත්ථ කාම-සද්දෙන වත්ථුකාමාපි සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

182. උභයත්ථ උප්පන්නොති සත්තෙසු, සඞ්ඛාරෙසූති උභයත්ථ උප්පන්නො, සත්තාකාරො, සඞ්ඛාරාකාරොති වා ආරම්මණස්ස උභයාකාරග්ගහණවසෙන උප්පන්නො. කම්මපථවිසෙසො, කම්මපථවිනාසකො ච කම්මපථභෙදොති දස්සෙතුං ‘‘අභිජ්ඣාසංයොගෙනා’’තිආදි වුත්තං. තථා විහිංසාය විහිංසාවිතක්කං දස්සෙතීති යොජනා. විහිංසායාති ච විහිංසාවචනෙනාති අත්ථො. යථාසම්භවං පාණාතිපාතාදිවසෙනාති ආදි-සද්දෙන අදින්නාදානමුසාවාදපෙසුඤ්ඤඵරුසවාචාසම්ඵප්පලාපෙ සඞ්ගණ්හාති. සබ්බ…පෙ… සඞ්ගාහකෙහි කාමනෙක්ඛම්මධාතූහි. ද්වෙ ද්වෙති බ්‍යාපාදවිහිංසාධාතුයො, අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාධාතුයො ච. ‘‘එත්ථාති පනා’’තිආදිනා සංකිලෙසවොදානානං සඞ්කරභාවස්ස අනිට්ඨාපජ්ජනස්ස ච දස්සනෙන පුරිමංයෙව අත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන සම්පාදෙති.

සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.