2. අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා

183. ආවෙණිකත්ථො අතිසයත්ථො ච විසෙසසද්දො හොතීති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘පුග්ගලන්තරාසාධාරණං, නීලාදිසබ්බරූපසාධාරණඤ්චා’’ති වුත්තං. අසාධාරණකාරණෙනාපි හි නිද්දෙසො හොති යථා ‘‘භෙරිසද්දො, යවඞ්කුරො’’ති. අතිසයකාරණෙනපි යථා ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො විපාකං යථාභූතං පජානාතී’’ති (කථා. 355; පටි. ම. 2.44). ධාතුඅත්ථො එවාති ‘‘ධාතු’’ඉති ඉමස්ස ධාතුසද්දස්සෙව අත්ථො. ධාතුවචනීයො හි අත්ථො උපසග්ගෙන ජොතීයති.

පුරිමෙන අසදිසො විධානධාරණත්ථානං පාකටො භෙදොති. විසභාගලක්ඛණා විසදිසසභාවා අවයවා භාගා, තෙසු.

යථාසම්භවන්ති කිරියාමනොධාතු උපනිස්සයකොටියා, විපාකමනොධාතු විපාකමනොවිඤ්ඤාණස්ස අනන්තරාදිනාපි, ඉතරස්ස සබ්බාපි උපනිස්සයකොටියාව. ධම්මධාතු පන වෙදනාදිකා සහජාතා සහජාතාදිනා, අසහජාතා අනන්තරාදිනා, උපනිස්සයෙන ආරම්මණාදිනා ච මනොවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයොති එවං මනොධාතුධම්මධාතූනං මනොවිඤ්ඤාණස්ස හෙතුභාවො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. ද්වාරභූතමනොපි සුත්තෙ ‘‘මනොධාතූ’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ද්වාරභූතමනොවසෙන වා’’ති. තස්සා මනොධාතුයා මනොවිඤ්ඤාණස්ස හෙතුභාවො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බොති සම්බන්ධො.

පුරිමනයෙනාති විසෙසනං දුතියනයස්ස හීනත්තිකවසෙනෙව විභත්තත්තා. නානාධාතූනඤ්ච චක්ඛුධාතුආදීනන්ති සම්බන්ධො.

න හි ද්වෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො සන්ති අට්ඨාරසධාතුවිභාගදස්සනෙති අධිප්පායො. ඛන්ධායතනධාතින්ද්‍රියානංයෙව වසෙන සඞ්ඛෙපාදිවිභාගදස්සනං තෙසං බහුලං පරිඤ්ඤෙය්‍යධම්මසඞ්ගණ්හනතො. සච්චදෙසනා පන අතිසංඛිත්තභාවතොයෙවෙත්ථ බහිකතා.

නිජ්ජීවස්සාතිආදි විසෙසතො සත්තසුඤ්ඤතාදීපනත්ථා ධාතුදෙසනාති කත්වා වුත්තං. පුරිමනයො අඤ්ඤෙසම්පි කමවුත්තීනං ධාතූනං සම්භවතීති අධිප්පායෙන වුත්තොති ‘‘මනොධාතුයෙව වා’’තිආදිනා දුතියනයො වුත්තො. තත්ථ අවිජ්ජමානෙපි පුරෙචරානුචරභාවෙති පුරෙචරානුචරාභිසන්ධියා අභාවෙපි කෙවලං අනන්තරපුබ්බකාලඅනන්තරාපරකාලතාය මනොධාතු පුරෙචරානුචරා විය දට්ඨබ්බාති වුත්තා.

‘‘අඤ්ඤං අග්ගහෙත්වා පවත්තිතුං අසමත්ථතායා’’ති එතෙන විඤ්ඤාණස්ස එකන්තසාරම්මණතාදස්සනෙන ‘‘ආරම්මණෙන විනා සයමෙව නීලාදිආභාසං චිත්තං පවත්තතී’’ති එවං පවත්තිතං විඤ්ඤාණවාදං පටිසෙධෙති.

184. එකනානාසන්තානගතානන්ති එකසන්තානගතානං අභින්නසන්තානගතානං ද්වාරානං, නානාසන්තානගතානං භින්නසන්තානගතානං ආරම්මණානන්ති යොජනා. එකනානාජාතිකත්තාති චක්ඛාදිඑකෙකජාතිකත්තා ද්වාරානං, නීලාදිඅනෙකජාතිකත්තා ආරම්මණානං.

චක්ඛාදි එකම්පි විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති, රූපාදි පන අනෙකමෙව සංහතන්ති ඉමස්ස වා අත්ථවිසෙසස්ස දස්සනත්ථං චක්ඛුරූපාදීසු වචනභෙදො කතො. කිං පන කාරණං චක්ඛාදි එකම්පි විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති, රූපාදි පන අනෙකමෙවාති? පච්චයභාවවිසෙසතො. චක්ඛු හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයෙහි පච්චයො හොන්තං අත්ථිභාවෙනෙව හොති තස්මිං සති තස්ස භාවතො, අසති අභාවතො, යතො තං අත්ථිඅවිගතපච්චයෙහිස්ස පච්චයො හොතීති වුච්චතීති. තංනිස්සයතා චස්ස න එකදෙසෙන අල්ලීයනවසෙන ඉච්ඡිතබ්බා අරූපභාවතො, අථ ඛො ගරුරාජාදීසු සිස්සරාජපුරිසාදීනං විය තප්පටිබද්ධවුත්තිතාය. ඉතරෙ ච පච්චයා තෙන තෙන විසෙසෙන වෙදිතබ්බා. ස්වායං පච්චයභාවො න එකස්මිං න සම්භවතීති එකම්පි චක්ඛු චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොතීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්චා’’ති එකවචනනිද්දෙසො කතො.

රූපං පන යදිපි චක්ඛු විය පුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොති පුරෙතරං උප්පන්නං හුත්වා විජ්ජමානක්ඛණෙයෙව උපකාරකත්තා, තථාපි අනෙකමෙව සංහතං හුත්වා පච්චයො හොති ආරම්මණභාවතො. යඤ්හි පච්චයධම්මං සභාවභූතං, පරිකප්පිතාකාරමත්තං වා විඤ්ඤාණං විභාවෙන්තං පවත්තති, තදඤ්ඤෙසඤ්ච සතිපි පච්චයභාවෙ සො තස්ස සාරම්මණසභාවතො යං කිඤ්චි අනාලම්බිත්වා පවත්තිතුං අසමත්ථස්ස ඔලුබ්භ පවත්තිකාරණතාය ආලම්බනීයතො ආරම්මණං නාම. තස්ස යස්මා යථා යථා සභාවූපලද්ධි විඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයලාභො, තස්මා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං රූපං ආරබ්භ පවත්තමානං තස්ස සභාවං විභාවෙන්තමෙව පවත්තති. සා චස්ස ඉන්ද්‍රියාධීනවුත්තිකස්ස ආරම්මණසභාවූපලද්ධි න එකද්විකලාපගතවණ්ණවසෙනෙව හොති, නාපි කතිපයකලාපවණ්ණවසෙන, අථ ඛො ආභොගානුරූපං ආපාථගතවණ්ණවසෙනාති අනෙකමෙව රූපං සංහච්චකාරිතාය විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොතීති දස්සෙන්තො භගවා ‘‘රූපෙ චා’’ති බහුවචනෙන නිද්දිසි.

යං පන ‘‘රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා, තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.1) වුත්තං, තං කථන්ති? තම්පි යාදිසං රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයො, තාදිසමෙව සන්ධාය වුත්තං. කීදිසං පන තන්ති? සමුදිතන්ති පාකටොයමත්ථො. එවඤ්ච කත්වා යදෙකෙ වදන්ති ‘‘ආයතනසල්ලක්ඛණවසෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො සල්ලක්ඛණාරම්මණා, න දබ්‍යසල්ලක්ඛණවසෙනා’’ති, තං යුත්තමෙව හොති. න චෙත්ථ සමුදායාරම්මණතා ආසඞ්කිතබ්බා සමුදායාභොගස්සෙව අභාවතො, සමුදිතා පන වණ්ණධම්මා ආරම්මණපච්චයා හොන්ති. කථං පන පච්චෙකං අසමත්ථා සමුදිතා ආරම්මණා හොන්ති, න හි පච්චෙකං දට්ඨුං අසක්කොන්තා අන්ධා සමුදිතා පස්සන්තීති? නයිදමෙකන්තිකං විසුං අසමත්ථානං සිවිකාවහනාදීසු සමත්ථතාය දස්සනතො. කෙසාදීනඤ්ච යස්මිං ඨානෙ ඨිතානං පච්චෙකං වණ්ණං ගහෙතුං න සක්කා, තස්මිංයෙව ඨානෙ සමුදිතානං තං ගහෙතුං සක්කාති භිය්‍යොපි තෙසං සංහච්චකාරිතා පරිබ්‍යත්තා. එතෙන කිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පරමාණුරූපං ආරම්මණං, උදාහු තංසමුදායොතිආදිකා චොදනා පටික්ඛිත්තා වෙදිතබ්බා. ‘‘සොතඤ්ච පටිච්ච සද්දෙ චා’’තිආදීසුපි අයමෙව නයො.

එවම්පි අත්ථො ලබ්භතීති ‘‘මනොධාතුයාපී’’ති පි-සද්දෙන න කෙවලං ජවනපරියොසානා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයෙව සම්පිණ්ඩීයති, අථ ඛො තදාරම්මණභවඞ්ගසඞ්ඛාතාපි සම්පිණ්ඩීයතීති එවම්පි අත්ථො ලබ්භති, සම්භවතීති අත්ථො. එවං සතීති එවං අඤ්ඤමනොධාතුප්පවත්තියා ඔරං පවත්තචිත්තානං මනොවිඤ්ඤාණධාතුතාදස්සනෙ සති. සතිපි මනසො සම්භූතභාවෙ මනොධාතුයා මනොවිඤ්ඤාණධාතුභාවප්පසඞ්ගො න හොතියෙව තංසභාවස්සෙව මනොවිඤ්ඤාණධාතුභාවෙන නිද්දිට්ඨත්තා. ඉදානි තමෙවත්ථං ‘‘පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුමනොධාතූ’’තිආදිනා පාකටතරං කරොති. තබ්බිධුරසභාවෙනාති පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතූහි විසදිසසභාවෙන. උප්පත්තිට්ඨානෙන චාති මනොධාතුකිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතුආදීහි පරිච්ඡින්නෙන උප්පජ්ජනට්ඨානෙන ච. ඉදානි එකත්තග්ගහණං විනාපි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘අනුපනීතෙපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සාමඤ්ඤවසෙනාති සදිසතාවසෙන. තස්සාති භවඞ්ගානන්තරං උප්පන්නචිත්තස්ස. අමනොවිඤ්ඤාණධාතුභාවාසිද්ධිතොති මනොධාතුභාවාසිද්ධිතො. න හි ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතුයාපි උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසමනන්තරං උප්පජ්ජති චිත්තං…පෙ… තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’ති ඉදං වචනං භවඞ්ගානන්තරං උප්පන්නචිත්තස්ස මනොධාතුභාවං සාධෙති. සිද්ධෙ හි මනොධාතුභාවෙ තං තස්ස නිවත්තකං සියාති අධිප්පායො. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා පන උප්පන්නස්ස චිත්තස්ස මනොවිඤ්ඤාණධාතුභාවදීපකං වචනං තාදිසාය මනොධාතුයාපි මනොවිඤ්ඤාණධාතුභාවමෙව දීපෙය්‍යාති කථං තස්සා නිවත්තකං සියාති ආහ ‘‘න හි යං චොදීයති, තදෙව පරිහාරාය හොතී’’ති.

යදි එවං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනස්ස මනොවිඤ්ඤාණධාතුභාවාපත්ති එවාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘මනොධාතුයාපී’’තිආදි. පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි මනොධාතූහි ච විසිට්ඨො සභාවො පඤ්චවිඤ්ඤාණ…පෙ… සභාවො, තස්ස වසෙන. චුතිපටිසන්ධිභවඞ්ගානන්ති තදාරම්මණම්පි භවඞ්ගන්තොගධං කත්වා වුත්තං. ජවනාවසානානීති වා ජවනාරම්මණත්තා තදාරම්මණම්පි ගහිතං දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘ඡද්වාරිකචිත්තෙහි වා’’තිආදි.

විසුං කාතුං යුත්තන්ති ආවජ්ජනම්පි යදිපි රූපාදිවිසයං හොති, ජවනං විය ආරම්මණරසානුභවනං පන න හොතීති එදිසෙ ඨානෙ විසුං කාතබ්බමෙව. මනො චාති ච-සද්දො ‘‘මනඤ්ච පටිච්චා’’තිආදීසු විය න සම්පිණ්ඩනත්ථො, අථ ඛො බ්‍යතිරෙකත්ථො දට්ඨබ්බො.

අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.