1. එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

843-4. අත්ථිපටිච්චං නාමාති අත්ථිතා පටිච්චත්ථො නාම, අසතිපි සහජාතපුරෙජාතාදිභාවෙ යස්මිං සති යං හොති, සො තස්ස පච්චයොති කත්වා යථා තථා අත්ථිතාමත්තං ඉධ පටිච්චත්ථොති අත්ථො. තං පන පටිච්චත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පාකටතරං කාතුං ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිස්සයාදිපච්චයභාවෙන පටිච්චාති වුත්තන්ති නිස්සයාදිපච්චයභාවතො පච්චයභූතං චක්ඛාදි ‘‘පටිච්චා’’ති වුත්තං. එකිස්සා සෙණියාති අට්ඨාරසසු සෙණීසු මයං අමුකාය සෙණියා ජාතාම්හ, න අඤ්ඤෙ විය අප්පඤ්ඤාතාති එවමෙත්ථ අත්ථං වදන්ති.

පුරතො කරණං පමුඛභාවකරණං. නිධානරාසීති නිදහිත්වා ඨපිතධනනිචයො. යසොති ඉස්සරියං. තං පන යෙසු වත්තති, තෙසු පට්ඨාපකආණාකරණෙහි පාකටො හොතීති ‘‘පට්ඨාපකමදො, ආණාකරණමදො’’ති ච වුත්තං.

845. වත්ථුනාති ජාතිආදිපවත්තිහෙතුනා.

846. පතිට්ඨාභාවොති කුසලකම්මෙසු පතිට්ඨානාභාවො, සො පන යස්මා කුසලකිරියාය ඨානං න හොති, තස්මා ‘‘කුසලකරණෙ අට්ඨාන’’න්ති ආහ. පමාදසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස එවමාදිකො පරියායොති යොජනා. ආදි-සද්දෙන ‘‘වචීදුච්චරිතෙ, මනොදුච්චරිතෙ චිත්තස්ස වොස්සග්ගො, මක්ඛො, පළාසො’’ති ච එවමාදිකස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘පමාදො පමජ්ජනාදී’’තිආදිකො තදත්ථප්පකාසකො, ‘‘චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පාදන’’න්තිආදිකො තප්පරියායප්පකාසකො බ්‍යඤ්ජනපරියායො ච අපරියන්තොති සම්බන්ධො. ‘‘චත්තාරො ඛන්ධෙ දස්සෙතී’’ති ඉමිනා සතිවොස්සග්ගාකාරප්පවත්තා චත්තාරො අකුසලක්ඛන්ධා පමාදොති වදති.

847. අනිවාතවුත්තිතාය හෙතුභූතො චිත්තසම්පග්ගහො මානවිසෙසො.

848. උත්තරභාවො උත්තරියං, කරණෙන උත්තරියං කරණුත්තරියං, සාරම්භෙන පරස්ස කිරියතො උත්තරිකිරියා.

849. නෙරුත්තිකවිධානෙනාති ඉ-කාරච්ච-කාරානඤ්ච ර-කාරතාපාදනෙන.

අත්තහිතං අත්තාති උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසමාහ යථා ‘‘රූපභවො රූපං, භීමසෙනො භීමො’’ති ච. ආදින්නො, පත්තො වා අත්ථො අත්තාති නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

මුද්දිතස්සාති අඞ්කිතස්ස.

850. ජානන්තස්සෙව මහාජනස්ස. උපාදානාදිපච්චයෙති ඉන්ධනුදකචීවරාදිකෙ පාරිපූරිහෙතුකෙ.

851. ගණ්ඨිකා සයං ගණ්ඨිකරණතො. පතිරූපවචනතො, අඤ්ඤෙසං ගණ්ඨිභෙදතො ච ගණ්ඨිභූතා.

852. අභෙජ්ජන්තරතාය සමාසෙවිතතාය සුට්ඨු ආසෙවිතතාය.

853. චිරකාලපරිභාවිතත්තෙන තෙමනකරණං අල්ලභාවකරණං, ලොභවසෙන අවස්සවනන්ති අත්ථො.

එවං සන්තෙ කථං ඛීයනන්ති නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ඛීයනන්ති චා’’තිආදි.

854. චීවරමණ්ඩනාදීනන්ති චීවරමණ්ඩනා පත්තමණ්ඩනා සෙනාසනමණ්ඩනාති ඉමෙසං. ඉදානි තං විසෙසනභාවං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘චීවරෙන හී’’තිආදි වුත්තං.

855. සභාගරහිතො, සභාගපටිපක්ඛො වා අසභාගො, අනනුකූලානං පටික්කූලතා වා. තෙනාහ ‘‘මානථද්ධතා, විරොධො වා’’ති.

856. සඞ්කම්පනා උක්කණ්ඨනාවසෙන අනවට්ඨානං, අනවධානං වා. තස්ස තස්ස ආරම්මණස්ස තණ්හායනා.

857. කායස්සාති නාමකායස්ස. තස්මිඤ්හි අවිප්ඵාරිකෙ රූපකායොපි අවිප්ඵාරිකො හොති.

860. රාගාදීනන්ති රාගමොහඅහිරිකානොත්තප්පවිචිකිච්ඡාදීනං.

861. තිවිධම්පි කුහනවත්ථුං දස්සෙතුන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති මහානිද්දෙසෙ. ‘‘තත්ථ කතමා කුහනා ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්සා’’තිආදිනා (විභ. 861) ඉධ ඛුද්දකවිභඞ්ගෙ ආගතං දෙසනානයං නිස්සාය මහානිද්දෙසදෙසනා පවත්තාති ආහ ‘‘නිස්සයභූතාය ඉමාය පාළියා’’ති.

අන්තරහිතානීති අන්තවිකලානි ඡින්දන්තානි.

ලාභසක්කාරසිලොකහෙතු සම්භාවනාධිප්පායෙන සංයතාකාරදස්සනං කොහඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘පාපිච්ඡතාය නිරත්ථකකායවචීවිප්ඵන්දනිග්ගහණං කොරජ’’න්ති. යො සංවෙගබහුලො කුක්කුච්චකො පුබ්බෙනාපරං අත්තනොපි කිරියං පරිසඞ්කන්තො පච්චවෙක්ඛමානො තිට්ඨති, තාදිසං විය අත්තානං දස්සෙන්තො ‘‘අතිපරිසඞ්කිතො’’ති වුත්තො.

864. පසංසාමුඛෙන නින්දනන්ති පසංසාවත්ථුතො ඛිපනං බහි ඡඩ්ඩනං යථා ‘‘අදායකං අහො දානපතී’’ති.

865. ගවෙසනකම්මන්ති අප්පකෙන ලාභෙන මහන්තස්ස පරියෙසනකබ්‍යාපාරො.

866. පොක්ඛරං වුච්චති සුන්දරං, වණ්ණස්ස සුන්දරභාවො වණ්ණපාරිපූරී හොතීති ආහ ‘‘වණ්ණපාරිපූරී වා වණ්ණපොක්ඛරතා’’ති.

879. සෙය්‍යමානාදිනිද්දෙසෙසූති ‘‘තත්ථ කතමො සෙය්‍යස්ස ‘සෙය්‍යොහමස්මී’ති මානො’’තිආදිනා (විභ. 869) නිද්දිට්ඨෙසු නවසු මානනිද්දෙසෙසු. ‘‘සෙය්‍යාදිපුග්ගලො’’ති ඉදං තත්ථ පාළියං සෙය්‍යාදීනං නවන්නං පුග්ගලානං ආමට්ඨත්තා වුත්තං. ඉධ පන පුග්ගලාමසනෙ සති සෙය්‍යපුග්ගලො ච ආමසිතබ්බො සියා. තෙනෙවාහ ‘‘සෙය්‍යමානභාවෙපී’’ති. සෙය්‍යමානභාවෙපීති පි-සද්දො ආකඩ්ඪකො අසෙය්‍යමානනිද්දෙසෙපි පුග්ගලාමසනස්ස කතත්තා. යස්ස කස්සචීති සෙය්‍යාදීසු යස්ස කස්සචි පුග්ගලස්ස.

880. පුරිමමානස්සාති පුබ්බෙ පවත්තස්ස සදිසමානස්ස, හීනමානස්ස වා, සදිසමානවසෙනෙව පන පාළි ආගතා.

881. ‘‘මිගානං කොත්ථුකො අන්තො, පක්ඛීනං පන වායසො’’ති (ජා. 1.3.135) වචනතො ආහ ‘‘පක්ඛිජාතීසු වායසො අන්තො ලාමකො’’ති.

882. විරාගන්ති අරහත්තං.

883. මානසම්පයුත්තච්ඡන්දො තණ්හාඡන්දො. මානසභාවං අනුගතො සෙය්‍යාදිතො සම්පග්ගණ්හනවසෙන පවත්තො මානසම්පයුත්තකත්තුකම්‍යතාඡන්දො වා මානච්ඡන්දො.

884. තත්ථාති තස්මිං විලම්බනෙ නිප්ඵාදෙතබ්බෙ. යුත්තං අනුච්ඡවිකං. මුත්තං විස්සට්ඨං. සිලිට්ඨං සහිතං, අත්ථද්වයවිභාවකං වා.

888. අනුද්දයස්සෙවාති මෙත්තායන්තස්ස විය අනුකම්පන්තස්ස විය විකප්පනාති ආහ ‘‘සහනන්දිතාදිකස්සා’’ති, මෙත්තාදිපතිරූපෙන පවත්තගෙහසිතසිනෙහස්සාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තාදිසො රාගො’’ති. අත්ථො යුජ්ජතීති එවම්පි ‘‘තත්ථා’’ති පාළිපදස්ස අත්ථො යුජ්ජති. පරානුද්දයතාහෙතුකො හි පරානුද්දයතාසහිතො සො විතක්කොති.

890. කාමගුණපාරිපූරියා යෙභුය්‍යෙන ලොකො සම්භාවෙතීති ආහ ‘‘අනවඤ්ඤත්තත්ථමෙව කාමගුණෙ ච පත්ථෙතී’’ති.

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.