1. එකකමාතිකාදිවණ්ණනා

751. සම්පයුත්තානං නිස්සයපච්චයතාය, ආරම්මණස්ස පවත්තිට්ඨානතාය ඔකාසට්ඨො වෙදිතබ්බො. නහෙතාදීති ආදි-සද්දෙන ‘‘අහෙතුකා’’තිආදිකං සබ්බං එකවිධෙන ඤාණවත්ථුං සඞ්ගණ්හාති. එකං නහෙතූති නහෙතුතාය එකං පඤ්චවිඤ්ඤාණං නහෙතූති වුත්තා තෙසං නහෙතුතා. එකන්තාහෙතුභාවෙන හි තෙ එකප්පකාරාවාති. අඤ්ඤම්පීති අහෙතුකාදි. අවිතථසාමඤ්ඤයුත්තන්ති තෙනෙව අහෙතුකතාදිනා යථාභූතෙන සමානභාවෙන යුත්තං. ඤාණාරම්මණන්ති ඤාණස්ස ආරම්මණං යථාවුත්තපඤ්චවිඤ්ඤාණාදි. වත්ථුවිභාවනාති පඤ්චවිඤ්ඤාණාදිකස්ස ඤාණවත්ථුස්ස යථාවුත්තවිසෙසෙන විභාවනා පකාසනා පඤ්ඤා.

ඔසානදුකස්සාති ‘‘අත්ථජාපිකා පඤ්ඤා, ජාපිතත්ථා පඤ්ඤා’’ති ඉමස්ස දුකස්ස. දුකමාතිකා ධම්මසඞ්ගණියං වුත්තදුකමාතිකාති ආහ ‘‘දුකමාතිකං අනිස්සායා’’ති.

‘‘චින්තාමයා පඤ්ඤා’’තිආදිකා තිකමාතිකං අනිස්සාය වුත්තාති ආහ ‘‘එවං තිකානුරූපෙහීති එත්ථාපි දට්ඨබ්බ’’න්ති. යදිපි ජාප-සද්දො බ්‍යත්තවචනෙ, මානසෙ ච පවත්තති, ජනනත්ථෙපි පන දට්ඨබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දාන’’න්තිආදි. කුසලපඤ්ඤා විපාකසඞ්ඛාතස්ස, කිරියපඤ්ඤා පරිකම්මාදිභූතා අත්තනා නිබ්බත්තෙතබ්බඵලසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස නිබ්බත්තනතො අත්ථජාපිකාති වුත්තාති ආහ ‘‘අත්ථජාපිකා කාරණගතා පඤ්ඤා’’ති. විපාකපඤ්ඤා, කිරියපඤ්ඤා ච සහජාතාදිපච්චයවසෙන තංතංවිපාකාදිඅත්ථං ජාපෙති ජනෙතීති ආහ ‘‘ජාපිතො ජනිතො අත්ථො එතිස්සාති ජාපිතත්ථා’’ති. සතිපි සහජාතානං පච්චයභාවෙ විපාකකිරියපඤ්ඤා න කුසලා විය විපාකානං නිප්පරියායෙන කාරණවොහාරං ලභතීති ආහ ‘‘කාරණපඤ්ඤාසදිසී’’ති. විභාවනත්ථෙන පඤ්ඤා ආරම්මණං විය සම්පයුත්තෙපි පකාසෙතියෙවාති වුත්තං ‘‘ඵලප්පකාසනභූතා’’ති. යතො සා ආලොකොභාසපජ්ජොතපරියායෙහි විභාවිතා.