2. අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා
34. තං වත්වාති තං භූමිවසෙන ජානිතබ්බතං ‘‘සබ්බාපි චතුභූමිකවෙදනා’’තිආදිනා වත්වා. සම්පයුත්තතො දස්සිතතාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන හෙතුජාතිභූමිඉන්ද්‍රියවත්ථුසම්ඵස්සජභෙදතො දස්සිතතං අනවසෙසතො සඞ්ගණ්හාති.
යදිපි තං-සද්දො පුබ්බෙ වුත්තස්ස සාමඤ්ඤතො පටිනිද්දෙසො, තථාපි අනන්තරමෙව පච්චාමසිතුං යුත්තො ඉතරත්ථ අසම්භවතොති ආහ ‘‘අට්ඨ…පෙ… යොජනා’’ති. ‘‘අට්ඨවිධත්තාභාවතො’’ති ඉමිනා තං අසම්භවං දස්සෙති.
පූරණත්ථමෙව වුත්තො, අපුබ්බතාභාවතොති අත්ථො.
ගහණවඩ්ඪනවසෙනාති ගහණස්ස වඩ්ඪනවසෙන. ගහණන්ති චෙත්ථ කථනං දට්ඨබ්බං, තස්ස වඩ්ඪනං තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අවුත්තස්ස කථනං. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ ගහිතතො අඤ්ඤස්ස ගහණං වඩ්ඪන’’න්ති, තතො එව ච ‘‘පුරිමගහිතෙ අඤ්ඤුපචයවසෙනා’’ති වුත්තං. ‘‘වඩ්ඪනසද්දො ඡෙදනත්ථො’’ති ඉදං යථා අසිවා ‘‘සිවා’’ති, දිට්ඨඤ්ච ‘‘අදිට්ඨ’’න්ති වුච්චති, එවං දට්ඨබ්බං. නයනීහරණන්ති නීයතීති නයො, දෙසනා, තස්ස නීහරණං පවත්තනං. වඩ්ඪනකනයොති යථාවුත්තවඩ්ඪනකවසෙන පවත්තො දෙසනානයො. අඤ්ඤෙ භෙදාති එකවිධචතුබ්බිධාදයො භෙදා. යදි අවිසිට්ඨා, කස්මා වුත්තාති ආහ ‘‘තථාපී’’තිආදි. තත්ථ පඤ්ඤාප්පභෙදජනනත්ථන්ති ධම්මවිසයාය පභෙදගතාය පඤ්ඤාය විනෙය්‍යානං නිබ්බත්තනත්ථං, විජ්ජාට්ඨානාදිවසෙන විනෙය්‍යානං ධම්මපටිසම්භිදාය උප්පාදනත්ථන්ති අත්ථො. අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මවිභාගතාය සම්මසනවාරස්ස විසයභාවතො වුත්තං ‘‘එකෙකස්ස වාරස්ස ගහිතස්ස නිය්‍යානමුඛභාවතො’’ති. ඉතරෙපි භෙදා වුත්තාති දුවිධතිවිධභෙදානං යං නානත්තං, තස්ස වසෙන ඉතරෙ භෙදා අනානත්තාපි යථාවුත්තකාරණතො වුත්තා. ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිනා භෙදානං අඤ්ඤමඤ්ඤපෙක්ඛතං දස්සෙත්වා ‘‘තස්මා’’තිආදිනා තෙසං විසිට්ඨතං දස්සෙති.
යථා දුකමූලකාදීසු භෙදා ගණනානුපුබ්බියා පවත්තා පභෙදන්තරාපෙක්ඛා, න එවමෙතෙ. එතෙ පන සත්තවිධාදිභෙදා පභෙදන්තරනිරපෙක්ඛා කෙවලං බහුවිධභාවසාමඤ්ඤෙනෙව වුත්තාති දස්සෙති ‘‘අඤ්ඤප්පභෙදනිරපෙක්ඛා’’තිආදිනා. දුකතිකපදත්ථානං යථාරහං අපෙක්ඛිතබ්බාපෙක්ඛකභාවෙන වුත්තත්තා යථා දුකෙ ඨපෙත්වා වුත්තා තිකා තත්ථ පක්ඛිත්තා නාම ජාතා, එවං තිකදුකපදත්ථානං අපෙක්ඛිතබ්බාපෙක්ඛකභාවෙන වුත්තත්තා දුකෙ වත්වා වුත්තෙසුපි තිකෙසු තෙ පක්ඛිත්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘පරතො…පෙ… යොජිතත්තා’’ති.
සමානවීථියන්ති එකවීථියං. චක්ඛුසඞ්ඝට්ටනායාති චක්ඛුරූපපටිඝාතෙන. සොති චක්ඛුරූපපටිඝාතො. තදුප්පාදිකාති තස්ස චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස උප්පාදිකා. සාති ආවජ්ජනවෙදනා. නනු ච වෙදනාපච්චයො ඵස්සො වුත්තො, න ඵස්සපච්චයා වෙදනාති? න, වෙදනාසීසෙන චිත්තුප්පාදස්ස ගහිතත්තාති. තප්පයොජනත්තාති චක්ඛුසම්ඵස්සපයොජනත්තා. පයොජයතීති පයොජනං, ඵලං.
රූපාවචරාරූපාවචරානං විපාකානන්ති අධිප්පායො. තෙ හි ඉධ අග්ගහිතා. තෙනෙවාහ ‘‘තෙසං සයමෙව මනොද්වාරභූතත්තා’’තිආදි. තතොති භවඞ්ගතො. චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයාදිකුසලාදීනන්ති එත්ථ පුරිමෙන ආදි-සද්දෙන ‘‘සොතසම්ඵස්සපච්චයා’’ති එවමාදයො සඞ්ගහිතා, දුතියෙන අකුසලාදයො. ‘‘කාමාවචරඅට්ඨකුසලචිත්තවසෙනා’’තිආදිනා කුසලාබ්‍යාකතානම්පි කාමාවචරානංයෙව යොජිතත්තා වුත්තං ‘‘සමානවීථියං ලබ්භමානතා අට්ඨකථායං වුත්තා’’ති. වෙදනාපීතිසනිදස්සනත්තිකවජ්ජානං එකූනවීසතියා තිකානං වසෙන එකූනවීසතිචතුවීසතිකා. යදි අසමානවීථියම්පි කුසලාදීනං ලබ්භමානතා යොජෙතබ්බා, අථ කස්මා සමානවීථියංයෙව යොජිතාති ආහ ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි. තෙනෙවාති අසමානවීථියං අප්පටික්ඛිත්තත්තායෙව.
චිත්තසම්බන්ධොති චිත්තෙන සම්බන්ධො චිත්තසම්බන්ධං කත්වා චිත්තසීසෙන වෙදනාය කථනං. තිකභූමිවසෙනාති කුසලත්තිකාදිතිකවසෙන, කාමාවචරාදිභූමිවසෙන ච. ද්වාරතිකවසෙනාති චක්ඛාදිඋප්පත්තිද්වාරවසෙන, කුසලත්තිකාදිතිකවසෙන ච. යත්ථ කත්ථචීති දීපෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස විසෙසාභාවතො සත්තවිධභෙදාදීසු යත්ථ කත්ථචි. න ච ද්වාරං අනාමට්ඨන්ති යොජනා. තෙන සත්තවිධභෙදතො තිංසවිධභෙදෙ විසෙසං දස්සෙති. යදිපි උභයත්ථ භූමියො ආගතා, රූපාවචරාදිභූමිආමසනෙන පන අසමානවීථියං ලබ්භමානතා දස්සිතාති ආහ ‘‘අතිබ්‍යත්තා ච එත්ථ සමානාසමානවීථීසු ලබ්භමානතා’’ති. සුඛදීපනානි හොන්ති ද්වාරභූමිආමසනමුඛෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස විභත්තත්තා. න භූමියො අපෙක්ඛිත්වා ඨපිතාති කථෙතබ්බභාවෙන භූමියො අපෙක්ඛිත්වා න ඨපිතා, භූමිවිභාගෙන න කථිතාති අත්ථො. අපෙක්ඛිතබ්බරහිතාති ද්වාරභූමීනං අග්ගහිතත්තා ආකඞ්ඛිතබ්බද්වාරාදිවිසෙසරහිතා.
‘‘උපනිස්සයකොටියා’’ති එත්ථ නිප්පරියායතො පරියායතො ච උපනිස්සයකොටිදස්සනමුඛෙන ඉධාධිප්පෙතඋපනිස්සයකොටිං දස්සෙතුං ‘‘සද්ධං උපනිස්සායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උපනිස්සයානන්ති වෙදනාය උපනිස්සයභූතානං. දස්සනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, දිස්වා වා ගහණං. උපනිස්සයන්තභාවෙනාති ලාමකූපනිස්සයභාවෙන. යදි ඝායනාදීනි උපනිස්සයො භවෙය්‍යුං, පකතූපනිස්සයානෙව සියුං. පකතූපනිස්සයො ච නානාවීථියංයෙවාති තදලාභවචනං ඉධ නානාවීථිජොතකන්ති දස්සෙති ‘‘ඝානාදිද්වාරෙසූ’’තිආදිනා. කසිණපරිකම්මාදීනන්ති කසිණපරිකම්මසමාපත්තිනිබ්බත්තනවිපස්සනාවඩ්ඪනාදීනං. තදලාභොති උපනිස්සයාලාභො, සො ච ඝායනාදීහි පරෙසං පටිපත්තියා ජානිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අන්තිමභවිකබොධිසත්තාදීනං සවනෙන විනා තංඵුසනං සියා මූලූපනිස්සයොති ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තං.
සම්පන්නජ්ඣාසයොති විවට්ටූපනිස්සයසම්පත්තියා සම්පන්නජ්ඣාසයො. තෙනාති ‘‘එවං චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති වචනෙන. තදුපනිස්සයන්ති තතො පරං උප්පන්නකසිණරූපදස්සනාදීනං උපනිස්සයභූතං.
ථාමගමනං නාම කාමරාගාදීනංයෙව ආවෙණිකො සභාවොති ආහ ‘‘අප්පහීනකාමරාගාදිකස්ස වා’’ති. ‘‘රාගො උප්පන්නො’’තිආදිනා ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණෙ රාගපටිඝානං උප්පත්තිවිචාරණාව වුත්තා, න නෙසං කිච්චවිසෙසොති කිච්චවිසෙසෙන වුත්තෙ දස්සෙන්තො ‘‘අසමපෙක්ඛනායා’’තිආදිමාහ. පවත්තා වෙදනාති අත්ථො. පකාරන්තරෙනාති චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පන්නකිලෙසානං සමතික්කමනසඞ්ඛාතෙන පකාරන්තරෙන. තථා භාවනාවසෙනාති එත්ථ තථා-සද්දෙන චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස චතුභූමිකවෙදනාය උපනිස්සයභාවො එව පකාරන්තරෙන කථිතොති ඉමමෙවත්ථං ආකඩ්ඪති. භාවනායෙවෙත්ථ පකාරන්තරං.
සබ්බං සම්මසනං භාවනාති වෙදිතබ්බා, න නීවරණප්පහානපරිඤ්ඤාව.
අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස චාති ඵොට්ඨබ්බමහාභූතෙසු ඉතරීතරස්ස, ආපොධාතුයා ච වසෙන.
තෙසන්ති ජාතිආදීනං, කම්මත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං. සහජාතස්ස මනොසම්ඵස්සස්ස බලවපච්චයභාවං දස්සෙතීති සම්බන්ධො. තස්ස වා දස්සනස්සාති තස්ස වා ජාතිආදිකෙ භයතො දස්සනවසෙන පවත්තස්ස කාමාවචරඤාණස්ස.
තදෙව අත්තනො ඵලස්සෙව ඵලභාවෙනාති ‘‘මනොසම්ඵස්සො’’ති ඵස්සස්ස කාරණභාවෙන යං වුත්තං, තදෙව විඤ්ඤාණං අත්තනො ඵලස්ස ඵලභාවෙන වුත්තස්ස ඵස්සස්ස ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජ’’න්තිආදිනා ඵලභාවෙන වත්තුං න යුත්තං. ‘‘මනොසම්ඵස්සො’’තිආදිනා ලබ්භමානොපි විඤ්ඤාණං පටිච්ච ඵස්සස්ස පච්චයභාවො හෙතුඵලසඞ්කරපරිහරණත්ථං න වුත්තොති වත්වා යදිපි ඵස්සො විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති, න පන ඵස්සස්ස විය විඤ්ඤාණං සො තස්ස විසෙසපච්චයො හොතීති විඤ්ඤාණස්ස චක්ඛුසම්ඵස්සජාදිතා න වුත්තාති දස්සෙතුං ‘‘යස්මා වා’’තිආදි වුත්තං.
අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.