4. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා

20. ‘‘හෙට්ඨිමකොටියාති එත්ථා’’ති ඉදං පඨමං ‘‘හෙට්ඨිමකොටියා’’ති වචනං සන්ධාය වුත්තං. තස්ස හි භුම්මවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘තත්ථ හි පධානං දස්සිත’’න්ති. හෙට්ඨිමකොටියාව පධානං දස්සිතන්ති ඉමමත්ථං ගහෙත්වා ‘‘යදි එව’’න්තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො ‘‘හෙට්ඨිමකොටියා පධානමෙව දස්සිත’’න්ති එවමෙත්ථ නියමො ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘උපරිමකොටිගතභාවෙනා’’තිආදිනා තං පරිහරති. පධානස්සෙව දස්සනං. පධානෙ හි දස්සිතෙ අප්පධානම්පි අත්ථතො දස්සිතමෙව හොතීති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘තංසම්පයුත්තසඞ්ඛාරා පන තාය ගහිතාය ගහිතාව හොන්තී’’ති. යං හෙට්ඨිමකොටියං ලබ්භති, තං උපරිමකොටියම්පි ලබ්භති එවාති ආහ ‘‘හෙට්ඨිමකොටි හි සබ්බබ්‍යාපිකා’’ති. දුතියෙ කරණනිද්දෙසතං දස්සෙතුං ‘‘ආගතාති සම්බන්ධො’’ති ආහ. ආගමනකිරියා හි හෙට්ඨිමකොටියා කරණභාවෙන තත්ථ වුත්තාති. යථා ච ආගමනකිරියාය, එවං වචනකිරියායපි හෙට්ඨිමකොටියා කරණභාවො සම්භවතීති දස්සෙතුං ‘‘පුරිමෙපි වා’’තිආදිමාහ. ‘‘එකූනපඤ්ඤාසප්පභෙදෙ’’ති ඉදං ලොකියචිත්තුප්පාදෙ පාළිආගතානං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මානං උපරිමකොටිං සන්ධාය වුත්තං. යෙවාපනකධම්මෙහි සද්ධිං උපරිමකොටියා ගය්හමානාය ‘‘තෙපඤ්ඤාසා’’ති වත්තබ්බං සියා, ලොකුත්තරචිත්තුප්පාදවසෙන පන ‘‘සත්තපඤ්ඤාසා’’ති.

සඞ්ඛාරක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

සමුග්ගම-පදස්ස තත්වතො පරියායතො ච අත්ථං දස්සෙති ‘‘සඤ්ජාතියං ආදිඋප්පත්තිය’’න්ති. භෙදතො පන සමායොගෙ උග්ගමනන්ති. තත්ථ කෙන සමායොගෙ, කුතො, කථඤ්ච උග්ගමනන්ති විචාරණායං ආහ ‘‘තංතංපච්චයසමායොගෙ’’තිආදි. තත්ථෙවාති පඤ්චවොකාරභවෙ එව. තත්ථ හි පඤ්චක්ඛන්ධා පරිපුණ්ණා සමුග්ගච්ඡන්ති. යථාධිගතානං අධිගතප්පකාරානං, පටිසන්ධිකානන්ති අත්ථො. ඔපපාතිකසමුග්ගමෙනෙව චෙත්ථ සංසෙදජසමුග්ගමොපි ගහිතොති දට්ඨබ්බො පඤ්චක්ඛන්ධපරියාපන්නානං තදා උප්පජ්ජනාරහානං උප්පජ්ජනතො. තත්ථ සංසෙදජා උප්පජ්ජිත්වා වඩ්ඪන්ති, ඉතරෙ න වඩ්ඪන්තීති ඉදමෙතෙසං නානාකරණං. සුඛුමජාතියලොමා එව කිර කෙචි එළකා හිමවන්තෙ විජ්ජන්ති, තෙසං ලොමං සන්ධාය ‘‘ජාතිමන්තඑළකලොම’’න්ති වුත්තං අතිසුඛුමත්තා තෙසං ලොමානං. කෙචි පන ‘‘අජපාකතිකෙළකාදීහි සඞ්කරරහිතානං තෙසං එළකවිසෙසානං නිබ්බත්තෙළකස්ස ලොමං ජාතිඋණ්ණා, තම්පි තඞ්ඛණනිබ්බත්තස්සා’’ති වදන්ති. ගබ්භං ඵාලෙත්වා ගහිතස්සාති අපරෙ. එවංසණ්ඨානන්ති ජාතිඋණ්ණංසුනො පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතතෙලබින්දුසණ්ඨානං. වණ්ණප්පටිභාගොති රූපපටිච්ඡන්නො සණ්ඨානපටිච්ඡන්නො ච.

සන්තතිමූලානීති තස්මිං භවෙ රූපසන්තතියා මූලභූතානි. අනෙකින්ද්‍රියසමාහාරභාවතොති යථාරහං චක්ඛාදිඅනෙකින්ද්‍රියසඞ්ඝාතභාවතො. පධානඞ්ගන්ති උත්තමඞ්ගං සිරො.

න තස්ස තස්ස ඛන්ධස්ස පරිපුණ්ණතං, තංතංඛන්ධෙකදෙසස්සෙව වුත්තත්තාති අධිප්පායො. කාමාවචරානන්ති කාමාවචරසත්තානං. පරිහීනායතනස්සාති පරිහීනස්ස චක්ඛාදිආයතනස්ස වසෙන. තත්ථ දුග්ගතියං අන්ධස්ස චක්ඛුදසකවසෙන, බධිරස්ස සොතදසකවසෙන, අන්ධබධිරස්ස උභයවසෙන සන්තතිසීසහානි වෙදිතබ්බා. නපුංසකස්ස පන භාවහානි වුත්තා එව. තථා අන්ධබධිරාඝානකස්ස චක්ඛුසොතඝානවසෙන. තං පන ධම්මහදයවිභඞ්ගපාළියා විරුජ්ඣති. තං පරතො ආවි භවිස්සති. රූපාවචරානං පන චක්ඛුසොතවත්ථුජීවිතවසෙන චත්තාරි සන්තතිසීසානීති ඉතරෙසං වසෙන සන්තතිසීසහානි වෙදිතබ්බා.

තෙසන්ති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං. වත්ථුභාවෙනාති විචාරණාය අධිට්ඨානභාවෙන. පටිසන්ධියං උප්පන්නා පවත්තා පඤ්චක්ඛන්ධාති පටිසන්ධික්ඛණෙ පවත්තික්ඛණෙ ච පඤ්චක්ඛන්ධෙ දස්සෙති. භුම්මනිද්දෙසොති ‘‘පඤ්චසු ඛන්ධෙසූ’’ති අයං භුම්මනිද්දෙසො. අඤ්ඤථාති නිද්ධාරණෙ අනධිප්පෙතෙ. ‘‘භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථෙ’’ති ඉදං විසයාදිඅත්ථානං ඉධාසම්භවතො වුත්තං. උභයන්ති රූපාරූපං. රූපාරූපසන්තතින්ති රූපසමුට්ඨාපකං රූපසන්තතිං අරූපසන්තතිඤ්ච. ‘‘වත්ථු උප්පාදක්ඛණෙ දුබ්බලං හොතී’’ති ඉදං න පටිසන්ධික්ඛණං එව, නාපි වත්ථුරූපං එව සන්ධාය වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බරූපානං උප්පාදක්ඛණෙ දුබ්බලතං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. ‘‘තදා හී’’තිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස කාරණවචනං. තත්ථ තන්ති රූපං. ‘‘කම්මක්ඛිත්තත්තා’’ති ඉදං න කම්මජතාමත්තං සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො කම්මජස්ස පඨමුප්පත්තියං අපතිට්ඨිතතං සන්ධායාති දස්සෙන්තො ‘‘සතිපී’’තිආදිමාහ. තතො පරන්ති තතො පටිසන්ධිතො පරං. සදිසසන්තානෙ යථා පතිට්ඨිතං, න තථා විසදිසසන්තානෙති ආහ ‘‘සමානසන්තතිය’’න්ති.

අඞ්ගභාවන්ති කාරණභාවං. තෙනෙවාහ ‘‘සහායභාව’’න්ති. තෙසං ධම්මානන්ති යෙහි සද්ධිං උප්පන්නං, තෙසං පටිසන්ධියං චිත්තචෙතසිකධම්මානං. තදාති ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ ච රූපුප්පාදනමෙව නත්ථි. අනන්තරාදිපච්චයලාභෙන උප්පාදක්ඛණෙ එව චිත්තස්ස බලවභාවො, න ඉතරත්‍ර. තෙනාහ ‘‘යදා ච රූපුප්පාදනං, තදා උප්පාදක්ඛණෙ’’ති.

යෙහාකාරෙහීති ආහාරින්ද්‍රියපච්චයාදිආකාරෙහි. යථාසම්භවං පච්චයා හොන්තීති ඵස්සාදයො ආහාරාදිවසෙන යථාරහං පච්චයා හොන්ති. වුත්තඤ්හෙතං පට්ඨානෙ ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ආහාරා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං, කටත්තා ච රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි (පට්ඨා. 1.1.429).

චුතිචිත්තෙන සද්ධිං උප්පජ්ජමානං, චුතිචිත්තෙන වා කාරණභූතෙන උප්පජ්ජමානං. තතො පුරිමතරෙහි උප්පජ්ජමානං වියාති යථා චුතිචිත්තතො ආසන්නෙහි පුරිමතරෙහි උප්පජ්ජමානං රූපං භවන්තරෙ න උප්පජ්ජති, එවං චුතිචිත්තෙන උප්පජ්ජමානම්පි අනුපච්ඡින්නෙපි වට්ටමූලෙති අකාරණං වට්ටමූලාවූපසමො චුතිචිත්තස්ස රූපුප්පාදනෙති දස්සෙති.

අරූපස්සාති ආරුප්පස්ස.

උතුනාති පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නෙන උතුනා. සමුට්ඨිතෙ රූපෙති පටිසන්ධිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ රූපෙ සමුට්ඨිතෙ පටිසන්ධිඅනන්තරං පඨමභවඞ්ගචිත්තං රූපං සමුට්ඨාපෙති. උප්පාදනිරොධක්ඛණාති යථාවුත්තෙසු සොළසසු චිත්තෙසු ආදිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණො, සොළසමචිත්තස්ස නිරොධක්ඛණො චාති වදන්ති, රූපස්සෙව පන උප්පාදනිරොධක්ඛණා වෙදිතබ්බා.

ධරමානක්ඛණෙ එවාති තස්ස උතුනො විජ්ජමානක්ඛණෙ එව යදි ගහිතා, ‘‘සොළසචිත්තක්ඛණායුකං රූප’’න්ති වුත්තං හොති සොළසහෙව චිත්තෙහි තස්ස ධරමානතාය පරිච්ඡින්නත්තා. උප්පාදක්ඛණං අග්ගහෙත්වාති උතුනො ධරමානක්ඛණෙ උප්පාදක්ඛණං අග්ගහෙත්වා නිරොධක්ඛණො අථ ගහිතො, ‘‘සත්තරසචිත්තක්ඛණායුකංරූප’’න්ති වුත්තං හොති උප්පාදක්ඛණසහිතෙන ච එකස්ස චිත්තක්ඛණස්ස ගහිතත්තා. ‘‘අධිකසොළසචිත්තක්ඛණායුක’’න්ති වුත්තං හොති නිරොධක්ඛණස්ස බහිකතත්තා.

එවං උප්පාදනිරොධක්ඛණෙසු ගහිතෙසු අග්ගහිතෙසු ච සොළසසත්තරසචිත්තක්ඛණායුකතා, තතො අධිකචිත්තක්ඛණායුකතා ච සියාති දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ ඨිතපක්ඛං දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තස්ස ධරමානක්ඛණෙ උප්පන්නෙසූති තස්ස උතුනො ධරමානක්ඛණෙ උප්පන්නෙසු සොළසසු චිත්තෙසු පටිසන්ධිපි යස්මා ගහිතා, තස්මා උතුනො උප්පාදක්ඛණො ධරමානක්ඛණෙ ගහිතොති නිරොධක්ඛණෙ අග්ගහිතෙ ‘‘රූපෙ ධරන්තෙයෙව සොළස චිත්තානි උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තං පන සත්තරසමෙන චිත්තෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣතී’’ති (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) එවං අට්ඨකථායං වක්ඛමානා අධිකසොළසචිත්තක්ඛණායුකතා අධිප්පෙතා. ගහිතෙ වා නිරොධක්ඛණෙ සොළසචිත්තක්ඛණායුකතා අධිප්පෙතාති සම්බන්ධො. එත්ථ ච ‘‘අධිකසොළසචිත්තක්ඛණායුකතා’’ති ඉදං පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණො ගහිතොති කත්වා වුත්තං. යස්මා පන පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගවණ්ණනායං ‘‘ද්වෙ භවඞ්ගානි, ආවජ්ජනං, දස්සනං, සම්පටිච්ඡනං, සන්තීරණං, වොට්ඨබ්බනං, පඤ්ච ජවනානි, ද්වෙ තදාරම්මණානි, එකං චුතිචිත්තන්ති පඤ්චදස චිත්තක්ඛණා අතීතා හොන්ති, අථාවසෙසඑකචිත්තක්ඛණායුකෙ’’ති (විභ. අට්ඨ. 227), තථා තදාරම්මණපරියොසානානි, ‘‘එකං චුතිචිත්තං, තදවසානෙ තස්මිඤ්ඤෙව එකචිත්තක්ඛණට්ඨිතිකෙ ආරම්මණෙ පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති (විභ. අට්ඨ. 227) ච වක්ඛති. තස්මා රූපස්ස සොළසචිත්තක්ඛණායුකතායපි අත්ථසිද්ධි හොතියෙව. තෙනාහ ‘‘සොළසචිත්තක්ඛණායුකතා අධිප්පෙතා’’ති. තථාපි උප්පජ්ජිත්වා භවඞ්ගචලනස්ස පච්චයො හොති, න උප්පජ්ජමානමෙවාති සත්තරසචිත්තක්ඛණායුකතා වෙදිතබ්බා.

ඔජාය සභාවසුඛුමතා උපාදාරූපභාවතො. එත්ථ ච මාතරා අජ්ඣොහටා ඔජා බාහිරබ්භඤ්ජනං විය ගබ්භමල්ලිනා තස්මිං සන්තානෙ ඔජට්ඨමකරූපුප්පත්තියා පච්චයො හොති. ආහාරසමුට්ඨානරූපපවෙණියා ඔජාය විය සෙසතිසන්තතිඔජාය රූපුප්පාදනන්ති උදරියෙ ඔජා රූපං න සමුට්ඨාපෙති උතුසමුට්ඨානභාවතො, උපාදින්නකට්ඨානෙ එව පන සමුට්ඨාපෙති, රසහරණීහි ගන්ත්වා කායානුසටන්ති වෙදිතබ්බං.

චිත්තඤ්චෙවාති එත්ථ ච-සද්දෙන පටියොගීනං කම්මමෙව සමුච්චිනොති, න චිත්තෙන සම්පයුත්තධම්මෙති කත්වා ආහ ‘‘චිත්තස්ස පුබ්බඞ්ගමතාය වුත්ත’’න්ති. ‘‘චිත්තුප්පාදං ගණ්හාති ‘චිත්තං උප්පන්නං හොතී’තිආදීසු (ධ. ස. 1) විය, න කම්මචෙතනං විය එකධම්මමෙවා’’ති වුත්තෙ ‘‘යථා චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස හෙතුආදයො චිත්තසම්පයුත්තධම්මාපි සමුට්ඨාපකාව, එවං කම්මසමුට්ඨානරූපස්ස කම්මසම්පයුත්තාපී’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා තස්ස පරිහාරං වත්තුං ‘‘කම්මසමුට්ඨානඤ්චා’’තිආදිමාහ.

රූපස්සාති රූපක්ඛණස්ස, රූපස්ස වා අද්ධුනො. නයදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං පටිසන්ධික්ඛණෙ එව රූපාරූපධම්මානං එකක්ඛණෙ පාතුභාවොති ඉමස්ස අත්ථස්ස අනධිප්පෙතත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘තතො පරම්පි රූපාරූපානං සහුප්පත්තිසබ්භාවතො’’ති. යථා ච ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ එවා’’ති නියමො න ගහෙතබ්බො, එවං ‘‘එකක්ඛණෙ එව පාතුභාවො’’තිපි නියමො න ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘න පනෙත’’න්තිආදිමාහ. තංදීපනත්ථමෙවාති අසමානකාලතාදීපනත්ථමෙව, න සහුප්පාදදීපනත්ථං. අද්ධානපරිච්ඡෙදකථා හි අයන්ති.

යදි එවන්ති යථා ඵලපත්තානි, එවං රූපාරූපධම්මා යදි දන්ධලහුපරිවත්තිනො. අසමානද්ධත්තාති අතුල්‍යකාලත්තා. නිච්ඡිද්දෙසූති නිබ්බිවරෙසු. තෙන නිරන්තරප්පවත්තිං එව විභාවෙති. අයන්ති අද්ධානපරිච්ඡෙදකථා. චිත්තජරූපාදීනං න තථා නිරන්තරභාවෙන පවත්ති, යථා කම්මජරූපානන්ති ආහ ‘‘කම්මජරූපප්පවත්තිං සන්ධායා’’ති. කම්මජරූපානං වා ඉතරෙසං මූලභාවතො පධානන්ති ‘‘කම්මජරූපප්පවත්තිං සන්ධායා’’ති වුත්තං. අචිත්තුප්පාදකත්තා අබ්‍යාබජ්ඣතාය නිරොධසමාපත්තියා නිබ්බානපටිභාගතා වෙදිතබ්බා. පදෙ පදං අක්කමිත්වාති ලකුණ්ඩකපාදතාය අත්තනො අක්කන්තපදසමීපෙ පදං නික්ඛිපිත්වා. යො හි සීඝපදවික්කමො ලකුණ්ඩකපාදො, සො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ලහුං ලහුං අක්කමිත්වාති අත්ථො’’ති. සහෙව නිරුජ්ඣන්තීති රූපං කම්මජමිධාධිප්පෙතන්ති කත්වා වුත්තං. උතුජං පන චුතිතො උද්ධම්පි පවත්තති එව. පුබ්බෙ වුත්තන්ති ‘‘රූපස්ස සත්තරසචිත්තක්ඛණා, අරූපස්ස තතො එකභාගො’’ති (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) එවං වුත්තං අද්ධානප්පකාරං.

එකුප්පාදතොති සමානුප්පාදතො. සමානත්ථො හි අයං එක-සද්දො. එකො දට්ඨබ්බාකාරොති එකො ඤාතපරිඤ්ඤාය පස්සිතබ්බාකාරො. එවඤ්හි සොළසාකාරා සියුං, ඉතරථා වීසති, තතො අධිකා වා එතෙ ආකාරා භවෙය්‍යුං. තස්සාති පච්ඡිමකම්මජස්ස. හෙට්ඨා සොළසකෙති පරියොසානසොළසකස්ස අනන්තරාතීතසොළසකෙ. පච්ඡිමස්සාති තත්ථ පච්ඡිමචිත්තස්ස. නානානිරොධභාවං විය එකුප්පාදභාවම්පි පච්ඡිමකම්මජස්ස ඨපනෙ කාරණං අනිච්ඡන්තො ‘‘යදි පනා’’ති සාසඞ්කං වදති. ‘‘සබ්බම්පී’’තිආදිනා තත්ථ අතිප්පසඞ්ගං දස්සෙති. වජ්ජෙතබ්බං නානුප්පාදං එකනිරොධං. ගහෙතබ්බං එකුප්පාදනානානිරොධං. උභයම්පි තදා නත්ථි අනුප්පජ්ජනතො. තෙනෙවාහ ‘‘කම්මජරූපස්ස අනුප්පත්තිතො’’ති. තතො පුබ්බෙති පච්ඡිමකම්මජරූපුප්පජ්ජනතො ඔරං. අඤ්ඤස්සාති යස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං, තතො අඤ්ඤස්ස චිත්තස්ස. ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නස්ස එකුප්පාදතා, භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නස්ස නානානිරොධතා ච නත්ථීති ආහ ‘‘ඨිතිභඞ්ගක්ඛණෙසු උප්පන්නරූපානි වජ්ජෙත්වා’’ති. තෙනාති රූපෙන. ‘‘සඞ්ඛලිකස්ස විය සම්බන්ධො’’ති එතෙන අවිච්ඡින්නසම්බන්ධො ඉධ ‘‘පවෙණී’’ති අධිප්පෙතොති දස්සෙති. අඤ්ඤථාති විච්ඡිජ්ජමානම්පි ගහෙත්වා ‘‘පවෙණී’’ති වුච්චමානෙ. න හි රූපධම්මානං අරූපධම්මානං විය අනන්තරපච්චයභාවො අත්ථීති රූපධම්මානං භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නරූපධම්මෙ අග්ගහෙත්වා ‘‘අට්ඨචත්තාලීසා’’ති වුත්තං. තෙසං පන ගහණෙ එකූනපඤ්ඤාසාව සියාති ආහ ‘‘එකූනපඤ්ඤාසකම්මජියවචනං කත්තබ්බං සියා’’ති.

සුදීපනත්තාති සුඛදීපනත්තා, නයදස්සනභාවෙන වා සුට්ඨු දීපනත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘එතෙන හි නයෙනා’’තිආදි. තත්ථ තන්ති රූපං. තෙනාති රූපෙන. උභයත්ථාති පච්ඡිමකම්මජරූපප්පවත්තියං, තතො පුබ්බෙ ච. අඤ්ඤස්සාති එකස්ස චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ උප්පජ්ජිත්වා තතො අඤ්ඤස්ස චිත්තස්ස. තස්සාති රූපස්ස. එත්ථ ච පච්ඡිමකම්මජරූපප්පවත්තියං නිරුජ්ඣනකන්ති වුත්තං තතො පුරෙතරප්පවත්තං රූපං වෙදිතබ්බං. චතුසන්තතිකරූපෙනාතිආදි යථාවුත්තසඞ්ගහගමනදස්සනං. එත්ථාති එතස්මිං නානුප්පාදෙකනිරොධතාදීපනෙ. ඨිතික්ඛණෙති අරූපස්ස රූපස්ස ච ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නස්ස රූපස්ස ච අරූපස්ස ච දස්සිතත්තා. අදස්සිතස්සාති යථා එව එත්ථ, එවං තත්ථ විභජිත්වා අදස්සිතස්ස. කස්මා පනෙත්ථ පච්ඡිමකම්මජෙන දීපනායං සමතිංසකම්මජරූපග්ගහණං කතන්ති ආහ ‘‘සමතිංස…පෙ… යොජිත’’න්ති. තතො කම්මතො ජාතා තංකම්මජා, තෙසු. සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරො, ජීවිතඤ්ච තං සඞ්ඛාරො චාති ජීවිතසඞ්ඛාරො, ආයු. ජීවිතෙන සඞ්ඛරීයන්තීති ජීවිතසඞ්ඛාරා, උස්මාදයො.

අඤ්ඤස්ස උප්පාදක්ඛණෙති යස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං රූපං අඤ්ඤස්ස තතො සත්තරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නං අඤ්ඤස්ස ඨිතික්ඛණෙති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තන්ති අධිප්පායො’’ති ඉදං පාළියා විරුජ්ඣන්තම්පි අට්ඨකථායං ආගතභාවදස්සනත්ථං වුත්තන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති අත්ථො. කස්මාති චිත්තසමුට්ඨානරූපං සන්ධාය පාළි පවත්තා, අට්ඨකථායං පන කම්මජරූපන්ති සා තාය කෙන කාරණෙන විරුජ්ඣතීති ආහ ‘‘චතු…පෙ… භවිතබ්බත්තා’’ති, නිප්ඵන්නස්සාති අධිප්පායො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘යො චායං චිත්තසමුට්ඨානස්ස…පෙ… කම්මාදිසමුට්ඨානස්සාපි අයමෙව ඛණනියමො’’ති (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා). එතෙහීති යථානීතො යමකපාඨො, ‘‘කායසඞ්ඛාරො චිත්තසමුට්ඨානො’’තිආදිකො අට්ඨකථාපදෙසොති එතෙහි. නත්ථියෙව එකුප්පාදඑකනිරොධදීපනතොති අධිප්පායො. තෙන හි වුත්තං ‘‘යෙන චිත්තෙන සද්ධිං උප්පජ්ජති, තතො පට්ඨාය සත්තරසමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣතී’’තිආදි.

පුන ‘‘එතෙහී’’ති ඉමිනා එකුප්පාදනානානිරොධනානුප්පාදඑකනිරොධදීපනවසෙන පවත්තා අට්ඨකථාපදෙසා ගහිතාති වෙදිතබ්බං, උභයත්ථාපි වා එතෙහි ආචරියෙහීති අත්ථො. තතියො භාගො, තෙන අධිකා සොළසචිත්තක්ඛණායුකතා තතිය…පෙ… යුකතා වුත්තාති සම්බන්ධො. තතිය භාගොති ච උප්පාදට්ඨිතික්ඛණෙ උපාදාය භඞ්ගක්ඛණො අධිප්පෙතො. යස්මිං එකාදස චිත්තක්ඛණා අතීතා, අවසෙසපඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ, යස්මිං පඤ්චදස චිත්තක්ඛණා අතීතා, අවසෙසඑකචිත්තක්ඛණායුකෙ තස්මිංයෙව ආරම්මණෙති යොජෙතබ්බං. උභයඤ්චෙතං යථාක්කමං මනොද්වාරෙ පඤ්චද්වාරෙ ච ආපාථගතං වෙදිතබ්බං. න ඛො පනෙවං සක්කා විඤ්ඤාතුං එකචිත්තක්ඛණාතීතං ආරම්මණං සන්ධාය පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 227) තථා වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න හි සක්කා’’තිආදිමාහ. පඤ්චදසාති අතිරෙකපඤ්චදස චිත්තක්ඛණා අතීතාති සම්බන්ධො. ‘‘තස්මා’’තිආදිනා යත්ථ ඛණෙකදෙසං අග්ගහිතන්ති න සක්කා වත්තුං, තමෙව දස්සෙති. එවං තාව න රූපං සත්තරසචිත්තක්ඛණායුකං, නාපි තතියභාගාධිකසොළසචිත්තක්ඛණායුකං, අථ ඛො සොළසචිත්තක්ඛණායුකමෙවාති දස්සිතං හොති.

කස්මා පනෙත්ථ රූපමෙව සමානෙපි අනිච්චසඞ්ඛතාදිභාවෙ චිරායුකං ජාතන්ති? දන්ධපරිවත්තිභාවතො. අරූපධම්මා හි සාරම්මණා චිත්තපුබ්බඞ්ගමා, තෙ යථාබලං අත්තනො ආරම්මණවිභාවනවසෙන පවත්තන්තීති තදත්ථනිප්ඵත්තිසමනන්තරමෙව නිරුජ්ඣනතො ලහුපරිවත්තිනො. තෙනාහ භගවා, ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි එවං ලහුපරිවත්තං, යදිදං, භික්ඛවෙ, චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48). රූපධම්මා පන අනාරම්මණා, තෙ ආරම්මණවසෙන අරූපධම්මෙහි විභාවෙතබ්බා. සා ච නෙසං වොහාරානුගුණා විභාවෙතබ්බතා අත්තනො දන්ධපරිවත්තිතාය, තෙසඤ්ච ලහුපරිවත්තිතාය සොළසහි සත්තරසහි වා චිත්තක්ඛණෙහි නිප්පජ්ජතීති රූපමෙවෙත්ථ චිරායුකං ජාතං. කිඤ්ච – ලහුවිඤ්ඤාණවිසයසන්තතිමත්තාධීනවුත්තිතාය තිණ්ණං ඛන්ධානං, ආරම්මණූපලද්ධිමත්තභාවතො විඤ්ඤාණස්ස ච ලහුපරිවත්තිතා, දන්ධමහාභූතප්පච්චයතාය පන රූපස්ස දන්ධපරිවත්තිතා. නානාධාතූසු තථාගතස්සෙව යථාභූතඤාණං, තෙන ච රූපමෙව පුරෙජාතපච්චයො වුත්තො, පච්ඡාජාතපච්චයො ච තස්සෙවාති න එත්ථ අනිච්චසඞ්ඛතාදිභාවසාමඤ්ඤෙන රූපාරූපං සමානායුකං පරිකප්පෙතබ්බං. වුත්තනයෙන රූපමෙව චිරායුකන්ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

යථා ච රූපස්ස සත්තරසචිත්තක්ඛණායුකතා, තතියභාගාධිකසොළසචිත්තක්ඛණායුකතා වා න හොති, තං දස්සෙත්වා ය්වායං අට්ඨකථායං චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ රූපුප්පාදො වුත්තො, තත්ථ ඨිතික්ඛණමෙව තාව චිත්තස්ස අනනුජානන්තො ‘‘යො චෙත්ථ…පෙ… විචාරෙතබ්බො’’ති වත්වා යමකෙ උප්පන්නඋප්පජ්ජමානවාරාදිපාළිං ආහරන්තො ‘‘චිත්තයමකෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනෙති උභයම්පි යමකපදං අහාපෙත්වා කතවිස්සජ්ජනෙ. උප්පාදක්ඛණෙ අනාගතඤ්චාති උප්පාදක්ඛණෙ ච චිත්තං, අනාගතඤ්ච චිත්තං න නිරුද්ධං, නිරුජ්ඣමානන්ති අත්ථො. ඨිතික්ඛණාභාවං චිත්තස්ස දීපෙතීති උප්පන්නඋප්පජ්ජමානවාරාදීසු ‘‘ඨිතික්ඛණෙ’’ති අවචනං චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං නාම නත්ථීති ඉමමත්ථං දීපෙති බොධෙති. න හි යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මෙ ලබ්භමානස්ස අවචනෙ කාරණං දිස්සතීති අධිප්පායො. න කෙවලමභිධම්මෙ අවචනමෙව චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණාභාවජොතකං, අපිච ඛො සුත්තන්තපාළිපීති දස්සෙන්තො ‘‘සුත්තෙසුපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤථත්තං නාම පුබ්බාපරවිසෙසො. ඛණද්වයසමඞ්ගිං ඨිතන්ති පච්චුප්පන්නස්ස ඨිතභාවමාහ. අඤ්ඤථත්තං පන සන්තානෙයෙව වෙදිතබ්බං.

එත්ථ ච කෙචි ‘‘යථාභූතො ධම්මො උප්පජ්ජති, කිං තථාභූතොව භිජ්ජති, උදාහු අඤ්ඤථාභූතො? යදි තථාභූතොව භිජ්ජති, න ජරතාය සම්භවො. අථ අඤ්ඤථාභූතො, අඤ්ඤො එව සොති සබ්බථාපි ඨිතික්ඛණස්ස අභාවොයෙවා’’ති වදන්ති. තත්ථ එකධම්මාධාරභාවෙපි උප්පාදනිරොධානං අඤ්ඤොව උප්පාදක්ඛණො, අඤ්ඤො නිරොධක්ඛණො. උප්පාදාවත්ථඤ්හි උපාදාය උප්පාදක්ඛණො, නිරොධාවත්ථං උපාදාය නිරොධක්ඛණො. උප්පාදාවත්ථාය ච භින්නා නිරොධාවත්ථාති එකස්මිංයෙව සභාවධම්මෙ යථා ඉච්ඡිතබ්බා, අඤ්ඤථා අඤ්ඤොව ධම්මො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤො ධම්මො නිරුජ්ඣතීති ආපජ්ජෙය්‍ය, එවං නිරොධාවත්ථාය විය නිරොධාභිමුඛාවත්ථායපි භවිතබ්බං. සා ඨිති, ජරතා චාති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං. යදි එවං කස්මා පාළියං ඨිතික්ඛණො න වුත්තොති? විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධෙන නයදස්සනවසෙන පාළි ගතාති වෙදිතබ්බා. අභිධම්මදෙසනාපි හි කදාචි විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තති. තථා හි රූපස්ස උප්පාදො ‘‘උපචයො, සන්තතී’’ති භින්දිත්වා දෙසිතො. හෙතුසම්පයුත්තදුකාදිදෙසනා චෙත්ථ නිදස්සිතබ්බා.

‘‘යස්ස වා පනා’’තිආදි පුච්ඡාවචනං. තස්ස ‘‘නො’’ති විස්සජ්ජනං. සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣතීති චිත්තුප්පාදස්ස නිරොධක්ඛණො වුත්තො. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – යදි චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ රූපං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං දුක්ඛසච්චන්ති කත්වා ‘‘නො’’ති වත්තුං න සක්කා, වුත්තඤ්චෙතං. තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘චිත්තස්ස නිරොධක්ඛණෙ රූපුප්පාදො නත්ථී’’ති. තයිදමකාරණං. අරූපලොකඤ්හි සන්ධාය, චිත්තසමුට්ඨානරූපං වා ‘‘නො’’ති සක්කා වත්තුන්ති. අයඤ්හි යමකදෙසනාය පකති, යදිදං යථාසම්භවයොජනා. එතෙන ‘‘න ච චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙවා’’තිආදිවචනං පටික්ඛිත්තං දට්ඨබ්බං. අථ වා පච්චාසත්තිඤායෙන යං සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣති, තෙන යං දුක්ඛසච්චං උප්පාදෙතබ්බං චිත්තචෙතසිකතප්පටිබද්ධරූපසඞ්ඛාතං, තස්ස තදා උප්පත්ති නත්ථීති ‘‘නො’’ති විස්සජ්ජනං, න සබ්බස්ස.

සහුප්පාදෙකනිරොධවචනතොති ‘‘යස්ස කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 2.සඞ්ඛාරයමක.79) එවං සහුප්පාදසහනිරොධවචනතො. තෙන වචනෙනාති ‘‘යස්ස කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිවචනෙන. අඤ්ඤරූපානන්ති කම්මඋතුආහාරජරූපානං. සහුප්පාදසහනිරොධාදිකානන්ති එත්ථායං යොජනා – අප්පටික්ඛිත්තසහුප්පාදසහනිරොධඅනනුඤ්ඤාතනානුප්පාදනානානිරොධඅනිවාරිතඅබ්‍යාකතභාවානං කම්මජාදීනන්ති. එතෙනාති ‘‘යස්ස කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිකෙන (යම. 3.ධම්මයමක.163) පාඨෙන, ‘‘න චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙවා’’ති යුත්තිවචනෙන ච. යමකපාළිඅනුස්සරණෙති යථාදස්සිතචිත්තයමකපාළියා යථාරුතවසෙනෙව අනුස්සරණෙ විජ්ජමානෙ. භිජ්ජමානතාති චිත්තස්ස භිජ්ජමානතා නාම නිරුජ්ඣමානතා ඨිතියා අභාවතො. සහායභාවං නාපි ගච්ඡති නිස්සයත්ථිභාවාදිනා පච්චයභාවාභාවතො. උප්පාදක්ඛණෙ එව හි අනන්තරාදිපච්චයලාභෙන චිත්තස්ස බලවතා. එවඤ්ච සතීති එවඤ්ච උතුනාපි භවඞ්ගචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව රූපසමුට්ඨාපනෙ සති. තංචිත්තක්ඛණෙති තස්ස චිත්තස්ස ඛණෙ, ඛණද්වයෙපීති අත්ථො. තෙනෙවාති අතිලහුපරිවත්තිභාවෙනෙව. අථ වා තෙනෙවාති දන්ධපරිවත්තිකතාය රූපස්ස සකලං එකචිත්තක්ඛණං උප්පජ්ජමානභාවෙනෙව. තන්ති චිත්තං. පටිසන්ධිචිත්තං සම්පයුත්තධම්මානං විය සහජාතරූපධම්මානම්පි සහජාතාදිපච්චයෙන පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘පටිසන්ධිතො උද්ධ’’න්ති. චිත්තසමුට්ඨානානං චිත්තං සහජාතාදිපච්චයො හොතියෙවාති වුත්තං ‘‘අචිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති. තදනන්තරන්ති යෙන චිත්තෙන සහුප්පන්නං, තස්ස චිත්තස්ස අනන්තරං. තන්ති රූපං. තදනන්තරං චිත්තන්ති සහුප්පන්නචිත්තානන්තරං චිත්තං. යදි එවන්ති යදි සකලං චිත්තක්ඛණං රූපං උප්පජ්ජමානමෙව හොති, චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ එව රූපස්ස උප්පාදාරම්භොති ආහ ‘‘න, චිත්තනිරොධක්ඛණෙ රූපුප්පාදාරම්භාභාවතො’’ති. චිත්තක්ඛණෙති අත්තනා සහුප්පන්නචිත්තස්ස ඛණෙ. තන්ති රූපං. රූපසමුට්ඨාපනපුරෙජාතපච්චයකිච්චන්ති රූපසමුට්ඨාපනකිච්චඤ්ච පුරෙජාතපච්චයකිච්චඤ්ච. ඨිතිප්පත්තිවිසෙසාලාභන්ති ඨිතිප්පත්තියා ලද්ධබ්බො යො විසෙසො, තස්ස අලාභං. ඉදං වුත්තන්ති ‘‘යෙන සහුප්පජ්ජති, තංචිත්තක්ඛණෙ රූපං උප්පජ්ජමානමෙවා’’ති ඉදං පරියායෙන වුත්තං.

යං යස්ස සම්බන්ධිභාවෙන වුත්තං, තං දූරෙ ඨිතම්පි තෙන සම්බන්ධනීයන්ති ආහ ‘‘තතො පරං…පෙ… එතෙන සහ සම්බන්ධො’’ති. තස්මා ‘‘තතො’’ති එත්ථ තංසද්දෙන චුතිං පච්චාමසතීති වුත්තං ‘‘චුතිතො පරන්ති අත්ථො’’ති.

නත්ථීති කත්වාති යදිපි යථා අට්ඨකථායං වුත්තං, තථා එකුප්පාදෙකනිරොධතා රූපානං අරූපෙහි, අරූපානඤ්ච රූපෙහි නත්ථි. යථා ච අම්හෙහි වුත්තං, තථා අත්ථෙවාති අධිප්පායො.

චතුත්ථස්ස පකාරස්ස වුච්චමානත්තා ‘‘තයො පකාරෙ ආහා’’ති වුත්තං.

‘‘තෙසංයෙව රූපානං කායවිකාරො’’තිආදිනා පරිනිප්ඵන්නානං විකාරාදිභාවං දස්සෙත්වා ‘‘සබ්බං පරිනිප්ඵන්නං සඞ්ඛතමෙවා’’ති වදන්තෙන පරිනිප්ඵන්නතාපරියායො දස්සිතො. පුබ්බන්තාපරන්තපරිච්ඡින්නොති පාතුභාවවිද්ධංසභාවපරිච්ඡින්නො, උදයබ්බයපරිච්ඡින්නො වා. ‘‘අයං දත්තො නාම හොතූ’’තිආදිනා නාමකරණං නාමග්ගහණං. සමාපජ්ජනං නිරොධසමාපත්තියා සමථවිපස්සනානුක්කමෙන නාමකායස්ස නිරොධමෙව. ආදි-සද්දෙන සත්තකසිණාදිපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපනං සඞ්ගණ්හාති. නිප්ඵාදියමානොති සාධියමානො.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කමාදිවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා

උප්පත්තික්කමාදීසු දෙසනාක්කමොපි ලබ්භතෙවාති ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානාතිආදිකො දෙසනාක්කමොවා’’ති වුත්තං. අනුපුබ්බුක්කංසතොති දානසීලකාමාදීනවාදිදස්සනනෙක්ඛම්මකථානං අනුක්කමෙන උක්කට්ඨභාවතො කථානං අනුපුබ්බුක්කංසතා වුත්තා. තෙන උක්කංසක්කමො නාමායං විසුං කමොති දස්සෙති. තථාපි දානාදීනං දෙසනාක්කමාවරොධනෙ කාරණමාහ ‘‘උප්පත්තිආදිවවත්ථානාභාවතො’’ති. තත්ථ ආදි-සද්දෙන පහානපටිපත්තිභූමික්කමෙ සඞ්ගණ්හාති. ‘‘චක්ඛුආදීනම්පි විසයභූත’’න්ති ඉමිනා පඤ්චරූපින්ද්‍රියගොචරතා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘එකදෙසෙනා’’තිආදි. එකදෙසෙනාති බාහිරොළාරිකායතනෙහි. එත්ථාති ‘‘යං වෙදයති, තං සඤ්ජානාතී’’ති එතස්මිං පදෙ වුත්තනයෙන.

තංසභාවතානිවත්තනත්ථන්ති අනාසවධම්මසභාවතානිවත්තනත්ථං. අනාසවා ඛන්ධෙස්වෙව වුත්තාති අත්ථො සාසවානම්පි ඛන්ධෙසු වුත්තත්තා. නනු ච අනාසවධම්මො ඛන්ධෙසු අවුත්තොපි අත්ථීති? සච්චං අත්ථි, ඛන්ධාධිකාරෙ ඛන්ධපරියාපන්නා එව අනාසවා ගය්හන්තීති නායං දොසො.

යථා ඵස්සාදයො විසෙසතො තදනුගුණවුත්තිතාය සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණසභාවාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ සමවරුද්ධා, න එවං වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණානීති රූපධම්මා විය තානි විසුං ඛන්ධභාවෙන වුත්තානි. එතෙන ඵස්සාදීනං විසුං ඛන්ධසද්දවචනීයතාභාවො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘ඵුසනාදයො පනා’’තිආදි. ඉතිආදීනඤ්ච සුත්තානන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති රූපං උපාදාය රූපං අභිනිවිස්ස උප්පජ්ජන්ති සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධා. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ සති විඤ්ඤාණං උපාදාය විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස උප්පජ්ජන්ති සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධා’’ති (සං. නි. 3.158), තථා ‘‘අහං රූපං, මම රූපන්ති පරියුට්ඨට්ඨායී හොතී’’ති (සං. නි. 3.1) ච එවමාදීනං සුත්තපදානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. එතෙනාති අත්තනා දස්සිතසුත්තෙන. වක්ඛමානසුත්තවසෙන චාති ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සතී’’තිආදිකස්ස අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස වසෙන. ‘‘පරිත්තාරම්මණාදිවසෙන න වත්තබ්බා’’ති එතෙන නවත්තබ්බාරම්මණාපි දිට්ඨි ඛන්ධෙ එව නිස්සාය උප්පජ්ජති, පගෙව ඛන්ධාරම්මණාති දස්සෙති.

වෙදනාකාරණායාති වෙදනායාතනාය. ඡාදාපනතොති රොචාපනතො. බාහුල්ලෙනාති බහුලභාවෙන. උපාදානක්ඛන්ධා හි බාහුල්ලප්පවත්තිකා, න ඉතරෙ.

පුටං කත්වාති ච ඡත්තසදිසං පුටං බන්ධං කත්වා. වත්ථුම්හීති චක්ඛාදිවත්ථුම්හි. වට්ටගතවෙදනං සන්ධාය වුත්තං. සා හි ඉධ දට්ඨබ්බභාවෙ ඨිතා. ඌනෙහීති වත්ථුනා, කිලෙසෙහි ච ඌනෙහි.

මායායාති ඉන්දජාලාදිමායාය පයොගො මායාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘මායාය දස්සිතං රූපං ‘මායා’ති ආහා’’ති. වත්ථුභාවාදිතොති ආදි-සද්දෙන ආරම්මණසම්පයුත්තාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. කත්ථචීති රූපක්ඛන්ධාදිකෙ. කොචි විසෙසොති අසුභාදිකොව.

තස්සාති අජ්ඣත්තිකරූපස්ස. යස්ස කාමරාගප්පහානමුඛෙන සබ්බරාගප්පහානං සම්භවති, තං සන්ධායාහ ‘‘කාමරාගමුඛෙන වා සබ්බලොභප්පහානං වදතී’’ති. යොජෙතබ්බන්ති වෙදනාය ඡන්දරාගං පජහන්තො තස්සා සමුදයභූතෙ ඵස්සෙපි ඡන්දරාගං පජහතීති යොජෙතබ්බන්ති. පරිඤ්ඤත්තයස්ස යොජනා පාකටා එව.

තතොති දුක්ඛුප්පාදනසුඛවිනාසනානං අදස්සනතො. භින්දතීති විනාසෙති. තන්ති මනොසඤ්චෙතනාහාරං ඤාතතීරණපරිඤ්ඤාහි පරිග්ගණ්හාති තීරෙති.

තං පජහන්තොති අවිජ්ජං පජහන්තො. පරාමට්ඨන්ති පරාමාසසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිච්චාදිවසෙන ගහිතං. විඤ්ඤාණං නිච්චතො පස්සන්තො දිට්ඨුපාදානං උපාදියතීති අයමත්ථො ‘‘තදෙවිදං විඤ්ඤාණං සන්ධාවති සංසරති, අනඤ්ඤ’’න්තිආදිසුත්තපදෙහි (ම. නි. 1.396) දීපෙතබ්බො.

කමාදිවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.