3. සඤ්ඤාක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා

17. තස්සාපීති සඤ්ඤායපි. තබ්බත්ථුකත්තාති චක්ඛුවත්ථුකත්තා. පටිඝවිඤ්ඤෙය්‍යොති යථාවුත්තපටිඝතො විජානිතබ්බො පටිඝවසෙන ගහෙතබ්බො. උත්තරපදලොපං කත්වාති පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපං කත්වා.

විඤ්ඤෙය්‍යභාවෙ, න උප්පත්තියන්ති අධිප්පායො. වචනන්ති සද්දො, නාමන්ති අත්ථො. වචනාධීනාති ගහෙතබ්බතං පති සද්දාධීනා, නාමායත්තගහණාති අත්ථො. යදෙත්ථ වත්තබ්බං, තං නාමරූපදුකෙ (ධ. ස. මූලටී. 101-108) වුත්තමෙව. අධිවචනං පඤ්ඤත්තිපකාසකං ඤාපකං එතෙසං අත්ථීති අධිවචනා යථා අරිසසොති. තතොජොති අධිවචනසඞ්ඛාතතො අරූපක්ඛන්ධතො ජාතො. අරූපක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා ඵස්සෙපි යථාවුත්තො අත්ථො සම්භවතීති දස්සෙතුං ‘‘සම්ඵස්සොයෙව වා’’තිආදිමාහ. න කෙවලං මනොද්වාරිකඵස්සෙ එව, අථ ඛො පඤ්චද්වාරිකඵස්සෙපි ‘‘විඤ්ඤෙය්‍යභාවෙ වචනං අධිකිච්ච පවත්තා අධිවචනා’’තිආදිවුත්තප්පකාරො අත්ථො සම්භවති. ඉතීති තස්මා. තෙන පරියායෙනාති මනොසම්ඵස්සජපරියායෙන. තතොජාපීති පඤ්චද්වාරිකඵස්සජාතාපි. අඤ්ඤප්පකාරාසම්භවතොති පටිඝසම්ඵස්සජපරියායස්ස අසම්භවතො. ආවෙණිකං පටිඝසම්ඵස්සජතා. පකාරන්තරං අධිවචනසම්ඵස්සජතා.

යදි එවන්ති යදි පඤ්චද්වාරිකඵස්සෙහි උප්පන්නසඤ්ඤා පරියායතො නිප්පරියායතො ච ‘‘අධිවචනසම්ඵස්සජා’’ති වුච්චන්ති, එවං චත්තාරොපි අරූපිනො ඛන්ධා එවං වත්තුං යුත්තා. එවං සන්තෙ සඤ්ඤාව කස්මා ‘‘අධිවචනසම්ඵස්සජා’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘තිණ්ණං ඛන්ධාන’’න්තිආදි. තත්ථ තිණ්ණං ඛන්ධානන්ති වෙදනාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධානං. අත්ථවසෙනාති ‘‘වචනං අධිකිච්ච පවත්තා අධිවචනා’’තිආදිනා වුත්තඅත්ථවසෙන අන්වත්ථතාවසෙන. අත්තනො පත්තම්පි නාමන්ති ‘‘අධිවචනසම්ඵස්සජා’’ති එවං අත්තනො අනුප්පත්තම්පි නාමං. ධම්මාභිලාපොති සභාවනිරුත්ති. පුබ්බෙ චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං සාධාරණොපි අධිවචනසම්ඵස්සජවොහාරො රුළ්හිවසෙන සඤ්ඤාය එව පවත්තොති වත්වා ඉදානි සො තදඤ්ඤාරූපක්ඛන්ධසාධාරණො සඤ්ඤාය නිවෙසිතොති දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. රජ්ජිත්වා ඔලොකනාදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනාදි විය රජ්ජිත්වා සවනාදිපි සඞ්ගය්හතීති වෙදිතබ්බං, තථාසොතාවධානාදිනොපි රත්තතාදිවිජානනනිමිත්තතාසම්භවතො. චක්ඛුසම්ඵස්සජාසඤ්ඤාය පන පාකටභාවං නිදස්සනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘ඔලොකනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිසයසමාගමෙ’’තිආදිමාහ.

ඔලොකනස්ස අපාකටභාවෙ රත්තතාදිවිජානනං න හොති, පාකටභාවෙ ච හොතීති ආහ ‘‘පසාදවත්ථුකා එවා’’ති. ‘‘අඤ්ඤං චින්තෙන්ත’’න්ති යං පුබ්බෙ තෙන කථිතං, කායෙන වා පකාසිතං, තතො අඤ්ඤං කිඤ්චි අත්ථං චින්තෙන්තං. තෙනෙවාහ ‘‘ඤාත’’න්ති.

සඤ්ඤාක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.