2. වෙදනාක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා

8. චක්ඛාදයො පසාදාති ඔළාරිකත්තභාවපරියාපන්නා චක්ඛුසොතඝානජිව්හාපසාදා, මනොමයත්තභාවපරියාපන්නා චක්ඛුසොතප්පසාදා ච. කායවොහාරං අරහන්තීති කායන්තොගධත්තා කායෙකදෙසත්තා ච කායොති වත්තබ්බතං අරහන්ති. කායොති හි අත්තභාවොපි වුච්චති ‘‘සක්කායදිට්ඨී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.21; 3.155), කරජකායොපි ‘‘සො ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාතී’’තිආදීසු (පටි. ම. 3.14). තබ්බත්ථුකාති චක්ඛාදිනිස්සිතා කායිකාති පරියායෙන වුත්තා, නිප්පරියායෙන පන චෙතසිකාව. යථාහ ‘‘යං තස්මිං සමයෙ තජ්ජාචක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජං චෙතසිකං නෙව සාතං නාසාතං චෙතොසම්ඵස්සජං අදුක්ඛමසුඛං වෙදයිත’’න්තිආදි (ධ. ස. 152). ‘‘න හි චක්ඛාදයො කායප්පසාදා හොන්තී’’ති ඉමිනා කායපසාදනිස්සිතා වෙදනා නිප්පරියායෙන කායිකාති දස්සෙති. කායිකචෙතසිකාදිභාවෙනාති ආදි-සද්දෙන කුසලාකුසලාබ්‍යාකතාදිභාවා සඞ්ගය්හන්ති. තෙනාති සුඛාදිවෙදනෙකදෙසස්ස අද්ධාසමයවසෙන අතීතාදිභාවාභාවෙන. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘හෙට්ඨා දස්සිතනයත්තා පාකටත්තා අද්ධාවසෙන, එකමුහුත්තාදිපුබ්බණ්හාදීසු උතුආදිනා රූපස්ස විය වෙදනාය විභාගො න ගය්හතීති සමයවසෙන ච අතීතාදිභෙදො න දස්සිතො’’ති වදන්ති. සන්තානවසෙන පවත්තානම්පි වෙදනානං චිත්තෙන සමූහතො ගහෙතබ්බතං සන්ධායාහ ‘‘වෙදනාසමුදායො’’ති. තෙහීති අද්ධාසමයවසෙන අතීතාදිභාවෙහි. එත්ථාති එතස්මිං විභඞ්ගෙ. තෙති ‘‘වෙදනෙකදෙසා’’ති වුත්තා කායිකචෙතසිකාදිභාවෙන භින්නා සුඛාදිවෙදනාවිසෙසා. යදි වෙදනෙකදෙසා එත්ථ ගහිතා, ඛණපරිච්ඡින්නාව තෙ ගහෙතබ්බා, න සන්තතිපරිච්ඡින්නාති ආහ ‘‘එකසන්තතියං පනා’’තිආදි. තෙසූති සුඛාදිභෙදෙසු. භෙදොති විසෙසො. තස්සාති සුඛාදිවිසෙසස්ස. යථා චෙත්ථ, එවං ‘‘තංසහිතතදුප්පාදකා’’ති එත්ථාපි තං-සද්දෙන සුඛාදිවිසෙසො පච්චාමට්ඨොති වෙදිතබ්බො. සන්තති පරිච්ඡෙදිකා භවිතුං අරහතීති සම්බන්ධො. සන්තතිඛණවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වුත්තො, න අද්ධාසමයවසෙනාති අධිප්පායො.

‘‘පුබ්බන්තාපරන්තමජ්ඣගතා’’ති නිට්ඨිතහෙතුකිච්චා අනිට්ඨිතපච්චයකිච්චාති වුත්තා, තං පන අතික්කන්තහෙතුපච්චයකිච්චන්ති එවං වුත්තස්ස නයස්ස උපලක්ඛණන්ති ආහ ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තමජ්ඣගතාති එතෙන හෙතුපච්චයකිච්චවසෙන වුත්තනයං දස්සෙතී’’ති. එත්ථ කුසලාකුසලකිරියවෙදනානං රූපස්ස විය, විපාකානං විය ච අයං නාම ජනකහෙතූති නිප්පරියායෙන න සක්කා වත්තුං, පරියායෙන පන අනන්තරපච්චයභූතො හෙතූති වත්තබ්බො.

11. සන්තාපනකිච්චන්ති පරිඩහනකිච්චං. ජාතිආදිසඞ්කරන්ති ජාතිසභාවපුග්ගලලොකියලොකුත්තරතො සඞ්කරං සම්භෙදං අකත්වා. සමානජාතියන්ති එකජාතියං. සුඛතො තජ්ජාතියා අදුක්ඛමසුඛා පණීතාති යොජෙතබ්බාති සම්බන්ධො. සමානභෙදෙති භූමන්තරාදිසමානවිභාගෙ. උපබ්‍රූහිතානං ධාතූනන්ති උළාරරූපසමුට්ඨාපනෙන පණීතානං රූපධම්මානං. විබාධිතානන්ති නිප්පීළිතානං මිලාපිතානං. උභයන්ති සුඛාදිද්වයං. එත්ථ ච ඛොභනා, ආලුළනා ච කායිකසුඛස්ස වසෙන වෙදිතබ්බා. අභිසන්දනා ඣානසුඛස්ස. මදයනා කාමසුඛස්ස. තථා ඡාදනා. ආසිඤ්චනා සබ්බස්ස. ඡාදනා ආසිඤ්චනා වා සබ්බස්ස වසෙන වෙදිතබ්බා.

සභාවාදිභෙදෙන චාති සභාවපුග්ගලලොකියාදිභෙදෙන ච. එකන්තපණීතෙ ලොකුත්තරෙ හීනපණීතානං පටිපදානං වසෙන හීනපණීතතා. එකන්තහීනෙ අකුසලෙ ඡන්දාදිවසෙන හීනපණීතතා, ඔළාරිකසුඛුමතා ච. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘යා ඔළාරිකා, සා හීනා. යා සුඛුමා, සා පණීතා’’ති (විභ. අට්ඨ. 11). අකුසලාදීසු දොසසහගතාදිඅන්තරභෙදවසෙන උපාදායුපාදාය ඔළාරිකසුඛුමතා තංතංවාපනවසෙන වුච්චති, න කුසලාකුසලාදිවසෙනාති ආහ ‘‘තංතංවාපනවසෙන කථනෙපි පරිවත්තනං නත්ථී’’ති. දොසුස්සන්නතායාති කිලෙසාධිකතාය. තථාති දොසුස්සන්නතාය. කථං පන කුසලෙසු දොසුස්සන්නතා? උපනිස්සයවසෙන, කිලෙසාධිකෙහි සන්තානෙ පවත්තමානා කුසලා ධම්මා කිලෙසෙහි සම්බාධප්පත්තියා තිණාදීහි සම්බාධප්පත්තානි විය සස්සානි විපුලඵලඋළාරඵලා න හොන්තීති. තථාති මන්දදොසතාය. කුසලානං මන්දදොසතාපි වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා. ඔළාරිකසුඛුමනිකන්තීති එත්ථ අන්තොගධවිසෙසං නිකන්තියා ඔළාරිකසුඛුමතාසාමඤ්ඤං වුත්තං. යථා හෙත්ථ ඔළාරිකසාමඤ්ඤෙන ඔළාරිකොළාරිකතරොළාරිකතමා නිකන්තියො ගය්හන්ති, තථා සුඛුමසුඛුමතරසුඛුමතමා සුඛුමතාසාමඤ්ඤෙන ගය්හන්තීති. සුඛුමතමනිකන්තිවත්ථුන්ති චෙත්ථ යාව භවග්ගං විපස්සනාඤාණඤ්ච වෙදිතබ්බං.

13. යදි සියාති යදි අසම්පයොගො විසංසට්ඨො සියා.

සන්තිකතො අකුසලතොති අකුසලභාවෙන සන්තිකතො ලොභසහගතාදිඅකුසලවෙදයිතතො. අකුසලාති දොසසහගතාදිඅකුසලවෙදනා දූරෙති යථා උද්ධරීයති. තතො දූරතො කුසලතොති තතො අකුසලතො දූරතො කාමාවචරාදිකුසලවෙදයිතතො කුසලා කාමාවචරාදිකුසලවෙදනා. ‘‘න සක්කා’’ති වුත්තං උද්ධරිතුං අසක්කුණෙය්‍යතං ‘‘තථා හි සතී’’තිආදිනා විවරති. තස්මාති යස්මා දූරතො සන්තිකුද්ධරණං වුත්තනයෙන සන්තිකතො සන්තිකුද්ධරණමෙව හොති, තථා සති අත්ථවිසෙසො න හොති, උපාදායුපාදාය දූරසන්තිකතා ඉධ වුච්චති. තස්මා සන්තිකතො සන්තිකුද්ධරණඤ්ච න සක්කා කාතුං අත්ථවිසෙසාභාවතො, අනධිප්පෙතත්තා චාති අධිප්පායො.

නනු ච අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන අත්ථෙව අත්ථවිසෙසොති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘දූරදූරතරතාය විය සන්තිකසන්තිකතරතාය ච අනධිප්පෙතත්තා’’ති. යාති අකුසලවෙදනා. තතොති කුසලවෙදයිතතො. ඉධ වුත්තස්ස දූරස්සාති ඉමස්මිං වෙදනාක්ඛන්ධවිභඞ්ගෙ ‘‘අකුසලා වෙදනා කුසලාබ්‍යාකතාහි වෙදනාහි දූරෙ’’තිආදිනා (විභ. 13) වුත්තස්ස දූරස්ස. දූරතො අච්චන්තවිසභාගත්තාති යතො යං ‘‘දූරෙ’’ති වුත්තං, තතො අච්චන්තවිසදිසත්තා තස්ස වසෙන දූරෙ සන්තිකං නත්ථීති න සක්කා දූරතො සන්තිකං උද්ධරිතුං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – හෙට්ඨා යා වෙදනා යාය වෙදනාය දූරෙති වුත්තා, සා එව තස්සා කෙනචිපි පරියායෙන සන්තිකෙති න උද්ධරිතබ්බාති. සන්තිකෙති වුත්තවෙදනංයෙව සන්ධාය වදති. භින්නෙති ලොභසහගතාදිවසෙන විභත්තෙ. තත්ථෙවාති ‘‘සන්තිකෙ’’ති වුත්තඅත්ථෙ එව. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අකුසලා වෙදනා අකුසලාය වෙදනාය සන්තිකෙ’’ති එවං වුත්තඅකුසලාය වෙදනායමෙව ලොභසහගතාදිවසෙන විභත්තාය දූරභාවොපි ලබ්භති. එවං සෙසෙසුපීති.

යදි සන්තිකතො දූරං ලබ්භති, යදග්ගෙන දූරං ලබ්භති, තදග්ගෙන දූරතො සන්තිකං උද්ධරියෙය්‍යාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘උපාදායුපාදාය දූරතො ච සන්තිකං න සක්කා උද්ධරිතු’’න්තිආදි. තස්සත්ථො – යං සන්තිකතො දූරං ලබ්භති, යදිපි තං විසභාගට්ඨෙන ලබ්භති, තථාපි යං තත්ථ සන්තිකං ලබ්භති, තං සභාගට්ඨෙනෙව ලබ්භතීති සන්තිකතොව සන්තිකං උද්ධටං සියාති. තස්මාති යස්මා විසභාගට්ඨෙන දූරතා, සභාගට්ඨෙන ච සන්තිකතා ඉච්ඡිතා, තස්මා. ලොභසහගතාය දොසසහගතා විසභාගතාය දූරෙ සමානා කථං සන්තිකෙ භවෙය්‍යාති අධිප්පායො. නනු තාසං අකුසලසභාගතා ලබ්භතෙවාති තත්ථ උත්තරමාහ ‘‘විසභාගතා’’තිආදි. තත්ථ භෙදං අග්ගහෙත්වා න පවත්තතීති භෙදං විසෙසං අසදිසතං ගහෙත්වා එව පවත්තති විසභාගතා. දූරතායාති ඉධාධිප්පෙතාය දූරතාය සභාගස්ස අබ්‍යාපකත්තා දූරතො සන්තිකුද්ධරණං න සක්කා කාතුං. සති හි සභාගබ්‍යාපකත්තෙ සියා සන්තිකතාති දූරතො සන්තිකුද්ධරණං සක්කා කාතුන්ති අධිප්පායො. ‘‘න හී’’තිආදිනා තමෙවත්ථං පාකටං කරොති. සභාගතාති සාමඤ්ඤං. භෙදන්ති විසෙසං. අන්තොගධං කත්වාවාති අභිබ්‍යාපෙත්වාව. විසභාගබ්‍යාපකත්තා සන්තිකතායාති ඉධාධිප්පෙතවිසභාගං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තනතො හෙට්ඨා වුත්තසන්තිකතාය සන්තිකතො දූරුද්ධරණං සක්කා කාතුං. තමෙවත්ථං ‘‘අකුසලතා හී’’තිආදිනා පාකටං කරොති.

වෙදනාක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.