1. රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා

2. ‘‘කිඤ්චී’’ති පදං ‘‘එකච්ච’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථන්ති ආහ ‘‘කිඤ්චීති පකාරන්තරභෙදං ආමසිත්වා අනියමනිදස්සන’’න්ති. උභයෙනාති පකාරභෙදං අනාමසිත්වා ආමසිත්වා ච අනියමදස්සනවසෙන පවත්තෙන ‘‘යං කිඤ්චී’’ති පදද්වයෙන. අධිප්පෙතත්ථන්ති රූපං. අතිච්චාති අතික්කමිත්වා. පවත්තිතොති පවත්තනතො. නියමනත්ථන්ති නිවත්තනත්ථං.

‘‘කිඤ්චා’’ති එත්ථ කිං-සද්දො පුච්ඡායං හෙතුඅත්ථදීපකො, කරණෙ චෙතං පච්චත්තවචනං, ච-සද්දො වචනාලඞ්කාරොති ආහ ‘‘කෙන කාරණෙන වදෙථා’’ති. දුතියවිකප්පෙ පන වුත්තනයෙනෙව කාරණත්ථෙ පවත්තං කිං-සද්දං ‘‘වදෙථා’’ති කිරියාපදසම්බන්ධනෙන උපයොගවසෙන පරිණාමෙත්වා වදති ‘‘තං කාරණං වදෙථා’’ති.

පුරිමසන්තානස්ස භෙදන්ති පුරිමසන්තානස්ස විනාසං, විනාසාපදෙසෙන චෙත්ථ සන්තානෙ විසදිසුප්පාදමෙව දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘විසදිසසන්තානුප්පත්තිදස්සනතො’’ති. නනු ච අරූපධම්මානම්පි විරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්ති අත්ථීති? සච්චං අත්ථි, සා පන න පාකටතරා, පාකටතරා ච ඉධාධිප්පෙතා. තෙනෙවාහ ‘‘සීතාදිසන්නිපාතෙ’’ති. තථා චාහ භගවා ‘‘සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’තිආදි (සං. නි. 3.79). ඉදානි භෙද-සද්දො උජුකමෙව විකාරාපත්තිං වදතීති දස්සෙන්තො ‘‘භෙදො චා’’තිආදිමාහ. විසදිසරූපුප්පත්තියෙව, න උප්පන්නස්ස අඤ්ඤථාභාවොති අධිප්පායො. තෙන කාපිලියං පරිණාමවාදං පටික්ඛිපති. යදි පුරිමසන්තානතො භෙදො විසදිසුප්පත්ති රුප්පනං, එවං සන්තෙ ලක්ඛණස්ස අතිප්පසඞ්ගො සියාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘අරූපක්ඛන්ධාන’’න්තිආදි. එත්ථ සීතාදීහීති ආදි-සද්දෙන යථා උණ්හජිඝච්ඡාදයො සඞ්ගය්හන්ති, එවං ආහාරාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යෙනාති යෙන සීතාදීහි සමාගමෙන. තත්ථාති තෙසු රූපධම්මෙසු. ආහාරාදිකස්ස වා ඨිතිප්පත්තස්සාති සම්බන්ධො. යථා රූපධම්මානං ඨිතික්ඛණෙ සීතාදීහි සමාගමො හොති, එවං අරූපක්ඛන්ධානං අඤ්ඤෙහි සමාගමො නත්ථි අතිලහුපරිවත්තිතො, තස්මා අරූපධම්මා රූපධම්මානං විය පාකටස්ස විකාරස්ස අභාවතො ‘‘රුප්පන්තී’’ති, ‘‘රුප්පනලක්ඛණා’’ති ච න වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘රුප්පතී’’ති පදස්ස කත්තුකම්මසාධනානං වසෙන අත්ථං දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘කුප්පති ඝට්ටීයති පීළීයති භිජ්ජතී’’ති වුත්තන්ති තදත්ථං විවරන්තො ‘‘කුප්පතීති එතෙනා’’තිආදිමාහ. කොපාදිකිරියාති කොපසඞ්ඝට්ටනපීළනකිරියා. කොප-සද්දො චෙත්ථ ඛොභපරියායො වෙදිතබ්බො. කත්තුභූතො කම්මභූතො ච අත්ථොති කත්තුකම්මසාධනානං වසෙන වුච්චමානො භූතුපාදායරූපසඞ්ඛාතො අත්ථො. කම්මකත්තුත්ථෙන භිජ්ජති-සද්දෙනාති යදා කම්මකත්තුත්ථො රුප්පති-සද්දො, තදා භිජ්ජති-සද්දොපි තදත්ථො එව වෙදිතබ්බොති අත්ථො. තත්ථ යදා කම්මත්ථෙ ‘‘රුප්පතී’’ති පදං, තදා ‘‘සීතෙනා’’තිආදීසු කත්තුඅත්ථෙ කරණවචනං. යදා පන ‘‘රුප්පතී’’ති පදං කත්තුඅත්ථෙ කම්මකත්තුඅත්ථෙ වා, තදා හෙතුම්හි කරණවචනං වෙදිතබ්බං. ‘‘යං පන රුප්පතී’’තිආදිනා ‘‘කුප්පතී’’තිආදීනං කත්තුකම්මත්ථානම්පි අත්ථවචනානං වචනෙ කාරණං දස්සෙති. යදිපි අත්ථ-සද්දො ‘‘පීළනට්ඨො’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.17; 2.8) සභාවපරියායොපි හොති, ‘‘කෙනට්ඨෙනා’’ති පනෙත්ථ අභිධෙය්‍යපරියායො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘කෙනට්ඨෙනාති පුච්ඡාසභාගවසෙන රුප්පනට්ඨෙනා’’ති, රුප්පනසද්දාභිධෙය්‍යභාවෙනාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘න කෙවලං සද්දත්ථොයෙව රුප්පන’’න්ති. තස්ස අත්ථස්සාති තස්ස භූතුපාදායප්පභෙදස්ස සභාවධම්මස්ස. රුප්පනලක්ඛණඤ්ච නාමෙතං අනිච්චතාදි විය කක්ඛළත්තාදිතො අඤ්ඤන්ති න ගහෙතබ්බං. පඤ්ඤත්තිවිසෙසො හි තන්ති, කක්ඛළත්තාදීනංයෙව පන අරූපධම්මවිධුරො සභාවවිසෙසොති වෙදිතබ්බං.

මුච්ඡාපත්තියාති මුච්ඡාය මොහස්ස ආපජ්ජනෙන. කප්පසණ්ඨානං උදකන්ති කප්පසණ්ඨාපකමහාමෙඝවුට්ඨං උදකං. තථාති තප්පකාරතාය ඛාරභාවෙ සති උදකෙන කප්පවුට්ඨානකාලෙ විය පථවී විලීයෙය්‍ය. ලොකන්තරියසත්තානං පන පාපකම්මබලෙන අඛාරෙපි ඛාරෙ විය සරීරස්ස විලීයනා වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාති සඋස්සදනිස්සයනිරයස්ස වුත්තත්තා එව. න හි අවීචිම්හි පඤ්චවිධබන්ධනාදිකම්මකාරණං කරොන්ති.

3. පකරණප්පත්තං රූපං පක්ඛිපිත්වා මාතිකා ඨපිතාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. මහාභූතු…පෙ… ආපජ්ජති තප්පකාරභාවෙන අතීතංසෙ ගණනං ගතන්ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. ‘‘න හී’’තිආදිනා ධම්මන්තරනිවත්තනත්ථතා පකාරන්තරනිවත්තනත්ථතා ච භූතුපාදායගහණස්ස නත්ථීති දස්සෙති. තංදස්සනෙති ගණනන්තරදස්සනෙ. තංසභාවත්තාති භූතුපාදායසභාවත්තා. ‘‘න චා’’තිආදිනා භූතුපාදායසභාවො අතීතංසගණිතතාය තංසභාවස්සපි අඤ්ඤථා ගණිතත්තා, අතංසභාවස්ස ච තථා ගණිතත්තා අකාරණන්ති දස්සෙති. ‘‘අජ්ඣත්ත…පෙ… ලබ්භතී’’ති එතෙන දුතියනයෙ න කෙවලං යථාවුත්තොව දොසො, අථ ඛො අබ්‍යාපිතොපි දොසොති දස්සෙති. තදෙතං පන අකාරණං කාරණභාවස්සෙව අනධිප්පෙතත්තා. න හෙත්ථ භූතුපාදායරූපභාවො අතීතංසෙ ගණනස්ස කාරණන්ති අධිප්පෙතං, යතො යථාවුත්තදොසාපත්ති සියා.

‘‘කින්තී’’ති එත්ථ ‘‘කි’’න්ති පුබ්බෙ යං ‘‘රූප’’න්ති සාමඤ්ඤතො ගහිතං, තස්ස සරූපපුච්ඡා. ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො, න කාරණත්ථො. තෙනස්ස යං රූපං අතීතං නිරුද්ධං…පෙ… අතීතංසෙන සඞ්ගහිතං අතීතකොට්ඨාසෙ ගණනං ගතං, තං කින්ති චෙ? ‘‘චත්තාරො ච…පෙ… රූප’’න්ති භූතුපාදායවිභාගදස්සනමුඛෙන විසෙසං නිදස්සෙති. යත්තකා හි ඉධ විසෙසා නිද්දිට්ඨා චක්ඛායතනාදයො, තෙසමිදං නිදස්සනන්ති. න චෙත්ථ පුරිමනයතො අවිසෙසො. තත්ථ හි රූපස්ස භූතුපාදායතාමත්තසභාවදස්සනතා වුත්තා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘අතීතරූපම්පි භූතානි චෙවා’’තිආදි. ඉධ පන භූතුපාදායෙන නිදස්සනභූතෙන රූපස්ස සබ්බවිසෙසවිභාවනතා දස්සිතා. එවඤ්ච කත්වා අබ්‍යාපිතදොසොපි චෙත්ථ අනොකාසොව, යං රූපං අජ්ඣත්තං…පෙ… උපාදින්නං, කින්ති? චත්තාරො ච…පෙ… රූපන්ති තදඤ්ඤවිසෙසනිදස්සනස්ස අධිප්පෙතත්තා. තථා චාහ ‘‘එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති.

පරියායදෙසනත්තාති සභාවතො පරියායනං පරිවත්තනං පරියායො, උජුකං අප්පවත්තීති අත්ථො. පරියායෙන, පරියායභූතා වා දෙසනා එත්ථාති පරියායදෙසනං, සුත්තන්තං. සුත්තන්තඤ්හි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන දෙසෙතබ්බධම්මෙ ලෙසතො ලබ්භමානභාවකථනං, න උජුනිප්පදෙසභාවකථනන්ති පරියායදෙසනං නාම. තෙනෙව තං ‘‘යථානුලොමසාසන’’න්ති වුච්චති. අභිධම්මො පන දෙසෙතබ්බධම්මෙ උජුනිප්පදෙසකථනන්ති නිප්පරියායදෙසනං නාම, යතො ‘‘යථාධම්මසාසන’’න්ති වුච්චති. නිච්ඡයෙන දෙසොති වවත්ථානතො කථනං. තථා භද්දෙකරත්තසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.272 ආදයො) විය අතීතාදිභාවො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නභාවො අද්ධාවසෙන ඉධාපි ඛන්ධවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයත්තා නිද්දිසිතබ්බො සියාති යොජනා.

සන්නිපතිතන්ති සමාගතං. සන්තානවසෙනාති පුබ්බාපරවසෙන. පුබ්බෙනාපරස්ස සමප්පමාණතාය අනූනං අනධිකං, තතො එව එකාකාරං. පවත්තිකාලවසෙන වා අනූනං අනධිකං, සමානසභාවතාය එකාකාරං. තෙන විසභාගඋතුනා අනන්තරිතතං දස්සෙති. එවං ආහාරෙපීති එත්ථ විසභාගාහාරෙන අනන්තරිතො අනෙකවාරං අනෙකදිවසම්පි භුත්තො සභාගෙකාහාරං නාම. ‘‘තතො පුබ්බෙ විසභාගඋතුආහාරසමුට්ඨානං අතීතං, පච්ඡා අනාගත’’න්ති හි වුත්තන්ති. ‘‘එකාහාරසමුට්ඨාන’’න්ති පන වුත්තත්තා එකස්සෙව ආහාරස්ස යොජනා යුත්තරූපාති අපරෙ. පඤ්චද්වාරවසෙනාති එත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනතො පට්ඨාය යාව තදාරම්මණං, යාව ජවනං, යාව වා වොට්ඨබ්බනං, තාව පවත්තා චිත්තසන්තති එකවීථි. එකජවනසමුට්ඨානන්ති එකජවනවාරසමුට්ඨානං. එත්ථ ච සමයං අනාමසිත්වාව සන්තතිවසෙන, සන්තතිඤ්ච අනාමසිත්වාව සමයවසෙන අතීතාදිවිභාගො ගහෙතබ්බො.

තෙසන්ති හෙතුපච්චයානං. කලාපස්සාති රූපකලාපස්ස. කම්මානන්තරාදීති කම්මාදි, අනන්තරාදීති පච්චෙකං ආදි-සද්දො යොජෙතබ්බො. තත්ථ පඨමෙන ආදිසද්දෙන උපනිස්සයපච්චයස්ස ආහාරාදිනො ච දුතියෙන සමනන්තරානන්තරූපනිස්සයාදිනො සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. චිත්තුප්පාදස්ස චෙත්ථ කම්මානන්තරාදිපච්චයවසෙන, ඉතරස්ස කම්මාදිවසෙනෙව ජනකභාවෙ යොජනා දට්ඨබ්බා. තථා චිත්තුප්පාදස්ස පුරෙජාතවසෙන, ඉතරස්ස පච්ඡාජාතවසෙන, උභයෙසම්පි සහජාතවසෙන උපත්ථම්භනං වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘යථාසම්භවං යොජෙතබ්බ’’න්ති. උප්පාදක්ඛණෙති හෙතුකිච්චක්ඛණෙ. හෙතුකිච්චං නාම තස්ස තස්ස උප්පාදෙතබ්බස්ස උප්පත්තිකරණං, තඤ්ච තස්මිං ඛණෙ උප්පන්නඵලත්තා තතො පරං කත්තබ්බාභාවතො නිට්ඨිතඤ්චාති දට්ඨබ්බං. ඉතරං පන තීසුපි ඛණෙසු පච්චයකිච්චං දට්ඨබ්බන්ති යොජනා.

6. අනිට්ඨනාමනිවත්තනස්සාති අනිට්ඨනාමනිවත්තියා අකාරණභාවදස්සනෙන ඉට්ඨනාමලාභාපනස්ස අකාරණභාවං දස්සෙති.

දෙවමනුස්සසම්පත්තිභවෙති සම්පත්තියුත්තෙ සම්පන්නෙ දෙවමනුස්සභවෙ. සමිද්ධසොභනතාති අභිවුද්ධසොභනතා. තතො එවාති සම්පත්තිවිරහතො එව, අසම්පන්නත්තා එවාති අත්ථො. තෙසංයෙව හත්ථිආදීනං සුඛස්ස හෙතුභාවං න ගච්ඡන්ති සාරණාදිවසෙන දුක්ඛපච්චයත්තා. තෙසන්ති හත්ථිරූපාදීනං. ‘‘තස්ස තස්සෙවා’’තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං විවරති. අකුසලෙන අත්තනා කතෙන නිබ්බත්තං දුක්ඛස්ස පච්චයො හොතීති යොජනා. තස්මාති යස්මා කම්මං යස්මිං සන්තානෙ නිබ්බත්තං, තත්ථෙව සුඛදුක්ඛානං පච්චයො හොති, න අඤ්ඤත්ථ, තස්මා. අට්ඨකථායං පනාති එකච්චමතදස්සනං. තත්ථ ‘‘අනිට්ඨං නාම නත්ථී’’ති යස්මා පටිසෙධද්වයෙන කුසලකම්මජස්ස ඉට්ඨභාවො නියතො, තස්මා ‘‘කුසලකම්මජමෙව ඉට්ඨ’’න්ති එවං අනියමෙත්වා ‘‘කුසලකම්මජං ඉට්ඨමෙවා’’ති එවමෙත්ථ නියමො ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘අකුසලකම්මජම්පී’’තිආදිමාහ. කින්ති අකුසලකම්මජං සොභනං, යං පරෙසං ඉට්ඨං නාම සියා? යදි දුග්ගතියං කෙසඤ්චි තිරච්ඡානානං සණ්ඨානාදිසම්පත්ති සුගතියං සත්තානං අකුසලනිස්සන්දෙන විරූපරූපතා විය කුසලනිස්සන්දෙන, කථං තස්සා අකුසලකම්මජතා. අථ පන යං කෙසඤ්චි අමනාපම්පි සමානං රූපං මනාපං හුත්වා උපට්ඨාති, තං සන්ධාය වුත්තං, එවම්පි යථා කෙසඤ්චි තිරච්ඡානාදීනං කුසලකම්මජං මනුස්සාදිරූපං අමනාපතො උපට්ඨහන්තම්පි කුසලවිපාකස්සෙව ආරම්මණභාවතො අත්ථතො ඉට්ඨමෙව නාම හොති, එවං අකුසලකම්මජං කෙසඤ්චි මනාපං හුත්වා උපට්ඨහන්තම්පි අකුසලවිපාකස්සෙව ආරම්මණභාවතො අත්ථතො අනිට්ඨමෙව නාම හොති, එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. අඤ්ඤථා ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං කායදුච්චරිතස්ස ඉට්ඨො කන්තො මනාපො විපාකො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’තිආදිඅට්ඨානපාළියා (ම. නි. 3.131) විරොධො සියා. තෙනෙවාහ ‘‘කුසලකම්මජස්ස පනා’’තිආදි. සබ්බෙසන්ති අත්තනො, පරෙසඤ්ච. ඉට්ඨස්ස අභාවො වත්තබ්බොති යථා ‘‘කුසලකම්මජං අනිට්ඨං නාම නත්ථී’’ති වුත්තං, එවං කිඤ්චාපි ‘‘අකුසලකම්මජං ඉට්ඨං නාම නත්ථී’’ති අට්ඨකථායං න වුත්තං, තෙන පන නයදස්සනෙන අකුසලකම්මජස්ස අභාවො වුත්තො එව හොතීති සො සංවණ්ණනාවසෙන නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බොති අධිප්පායො. එතෙන කුසලකම්මජමෙව ඉට්ඨන්ති පුරිමපදාවධාරණස්ස ගහෙතබ්බතං දස්සෙති.

ඉදානි ‘‘හත්ථිආදීනම්පී’’තිආදිනා තමෙවත්ථං විවරති. කුසලවිපාකස්සාති එත්ථාපි කුසලවිපාකස්සෙව ආරම්මණන්ති අත්ථො. මනුස්සානන්ති ච නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. ඉතරෙසම්පි ච අකුසලකම්මජං අකුසලවිපාකස්සෙව, කුසලකම්මජඤ්ච කුසලවිපාකස්සෙව ආරම්මණන්ති දස්සිතොවායං නයොති. කස්මා පන ඉට්ඨානිට්ඨමිස්සිතෙ වත්ථුම්හි මනාපතාව සණ්ඨාතීති ආහ ‘‘ඉට්ඨාරම්මණෙන…පෙ… සක්කා වත්තු’’න්ති. සුට්ඨු වුත්තන්ති ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨං එකන්තතො විපාකෙනෙව පරිච්ඡිජ්ජතී’’ති වදන්තෙහි ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණවවත්ථානං සම්මදෙව වුත්තං. තං අනුගන්ත්වාති විපාකවසෙන ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණවවත්ථානං අනුගන්ත්වා. සබ්බත්ථාති සුගතිදුග්ගතීසු, සබ්බෙසු වා ආරම්මණෙසු.

‘‘අනිට්ඨා’’ති වචනෙනෙව තෙසං ඉට්ඨතා නිවත්තිතාති ආහ ‘‘සදිසතා ච රූපාදිභාවොයෙවා’’ති. ඉට්ඨානෙව රූපාදීනි කාමගුණාති සුත්තෙ වුත්තානීති මිත්තපටිපක්ඛො අමිත්තො විය ඉට්ඨපටිපක්ඛා අනිට්ඨාති අධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘අනිට්ඨාති…පෙ… වොහාරො වියා’’ති. සබ්බානි වාති එත්ථ ‘‘පියරූපං සාතරූප’’න්ති (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133; විභ. 203) වචනතො කථං අනිට්ඨානං රූපාදීනං කාමගුණභාවාපත්තීති චෙ? තෙසම්පි විපල්ලාසවසෙන තණ්හාවත්ථුභාවතො පියරූපභාවස්ස අධිප්පෙතත්තා. යදි එවං කථං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යානි රූපානි ඉට්ඨානී’’තිආදිසුත්තපදං (ම. නි. 1.166; 2.155; 3.57; සං. නි. 5.30) නීයතීති ආහ ‘‘අතිසයෙනා’’තිආදි.

ඉන්ද්‍රියබද්ධරූපවසෙන පාළියං හීනදුකනිද්දෙසො පවත්තොති දස්සෙතුං ‘‘ද්වීසුපි හීනපණීතපදෙසූ’’තිආදිමාහ. අවයවයොගෙ සාමිවචනං, න කත්තරීති අධිප්පායො. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තාන’’න්ති ඉන්ද්‍රියබද්ධරූපෙ නිද්දිට්ඨෙ කස්මා කම්මජවසෙන අත්ථො වුත්තො, න චතුසන්තතිවසෙනාති ආහ ‘‘සත්තසන්තාන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. පධානත්තා හි කම්මජවසෙන අත්ථං වත්වා සෙසෙසු ‘‘එවං උතුසමුට්ඨානාදීසුපී’’ති අට්ඨකථායං අතිදෙසො කතො. ‘‘තෙහි තෙහීති එතස්මිං අත්ථෙ’’ති ඉමිනා ‘‘තෙසං තෙස’’න්ති කත්තරි සාමිවචනං ආසඞ්කති. තථා සති විසයෙ වා සාමිවචනෙ ලද්ධගුණං දස්සෙති ‘‘න කම්මජවසෙනෙවා’’තිආදිනා, කම්මජග්ගහණඤ්චෙත්ථ උපලක්ඛණං දට්ඨබ්බං.

මරියාදාභූතන්ති උත්තමමරියාදාභූතං. තෙනෙවාහ ‘‘යස්ස යෙව මනාපා, තස්ස තෙව පරමා’’ති. තෙසන්ති කාමගුණානං. සභාවතොති ලක්ඛණතො.

‘‘එකස්මිංයෙව අස්සාදනකුජ්ඣනතො’’තිආදිනා ‘‘යස්මා තෙයෙව රූපාදයො එකො අස්සාදෙතී’’තිආදිකං සුත්තන්තවිවරණං ඉට්ඨානිට්ඨභාවෙ හෙතුභාවෙන වුත්තන්ති දස්සෙති. ඉට්ඨානිට්ඨග්ගහණං හොතීති නිබ්බානෙ විය අනිට්ඨග්ගහණං සඤ්ඤාවිපල්ලාසෙන අඤ්ඤෙසුපි ආරම්මණෙසු ඉට්ඨානිට්ඨාභිනිවෙසො හොතීති අධිප්පායො.

විභාගො නාම අසඞ්කරො, විත්ථාරො චාති ‘‘විභත්ත’’න්ති පදස්ස ‘‘වවත්ථිතං, පකාසිත’’න්ති ච අත්ථමාහ. අඤ්ඤෙසන්ති අතිඅඩ්ඪදලිද්දානං. ඉදං ඉට්ඨං, අනිට්ඨඤ්ච හොතීති එත්ථ ච-සද්දෙන අනිට්ඨං, ඉට්ඨඤ්ච හොතීති අයම්පි අත්ථො වුත්තොති වෙදිතබ්බං. අනිට්ඨං ඉට්ඨන්ති ඉට්ඨස්ස ‘‘අනිට්ඨ’’න්ති, අනිට්ඨස්ස ‘‘ඉට්ඨ’’න්ති ගහණෙ යථාසඞ්ඛ්‍යං යොජනා. ඉන්ද්‍රියවිකාරාපත්තිආදිනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරාදිං සඞ්ගණ්හාති. පුරෙතරං පවත්තචිත්තාභිසඞ්ඛාරවසෙනාපි හි විනාව සඤ්ඤාවිපල්ලාසං ඉට්ඨං ‘‘අනිට්ඨ’’න්ති, අනිට්ඨඤ්ච ‘‘ඉට්ඨ’’න්ති ගය්හතීති.

තෙන විපාකෙනාති තෙන කුසලාකුසලවිපාකෙන. ආරම්මණස්ස ඉට්ඨානිට්ඨතන්ති යත්ථ තං උප්පජ්ජති, තස්ස බුද්ධරූපාදිකස්ස ගූථාදිකස්ස ච ආරම්මණස්ස යථාක්කමං ඉට්ඨතං අනිට්ඨතඤ්ච නිදස්සෙති. විජ්ජමානෙපි සඤ්ඤාවිපල්ලාසෙ ආරම්මණෙන විපාකනියමදස්සනන්ති ඉට්ඨාරම්මණෙ කුසලවිපාකොව උප්පජ්ජති, අනිට්ඨාරම්මණෙ අකුසලවිපාකොවාති එවං ආරම්මණෙන විපාකනියමදස්සනං. ආරම්මණනියමදස්සනත්ථන්ති යං කුසලවිපාකස්ස ආරම්මණං, තං ඉට්ඨං නාම. යං අකුසලවිපාකස්ස ආරම්මණං, තං අනිට්ඨං නාමාති දස්සනත්ථං. ආරම්මණෙන නියාමිතො හි විපාකො අත්තනො උපකාරකස්ස ආරම්මණස්ස නියාමකො හොතීති.

ද්වාරන්තරෙ දුක්ඛස්ස පච්චයභූතස්ස ආරම්මණස්ස ද්වාරන්තරෙ සුඛවිපාකුප්පාදනතො, ද්වාරන්තරෙ සුඛස්ස පච්චයභූතස්ස ආරම්මණස්ස ද්වාරන්තරෙ දුක්ඛවිපාකුප්පාදනතො විපාකෙන ආරම්මණනියමදස්සනෙන විපාකවසෙන ඉට්ඨානිට්ඨතා දස්සිතාති යොජනා.

7. දුප්පරිග්ගහට්ඨෙන කාරණභූතෙන ලක්ඛණස්ස ඉන්ද්‍රියාදිසභාවස්ස දුප්පටිවිජ්ඣතා, එවං සුපරිග්ගහට්ඨෙන ලක්ඛණසුප්පටිවිජ්ඣතා වෙදිතබ්බා. ‘‘දූරෙ’’ති අවුත්තස්සාති ලක්ඛණතො ‘‘දූරෙ’’ති අකථිතස්ස. වුත්තම්පීති ලක්ඛණතො ‘‘දූරෙ’’ති වුත්තම්පි සුඛුමරූපං.

‘‘භින්දමානො’’ති සම්භින්දමානොති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘මිස්සකං කරොන්තො’’ති. යස්මා පන භෙදනං විභාගකරණම්පි හොති, තස්මා දුතියවිකප්පෙ ‘‘භින්දමානො’’ති පදස්ස ‘‘විසුං කරොන්තො’’ති අත්ථමාහ. තතියවිකප්පෙ පන භින්දමානොති විනාසෙන්තොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සන්තිකභාවං භින්දිත්වා දූරභාවං, දූරභාවඤ්ච භින්දිත්වා සන්තිකභාවං කරොන්තො’’ති. න හි සක්කා සන්තිකස්ස තබ්භාවං අවිනාසෙත්වා දූරභාවං කාතුං, තථා ඉතරස්සාපි. සන්තිකභාවකරණෙන න භින්දති න විනාසෙති, න ච ඔකාසදූරතො ලක්ඛණතො දූරං විසුං කරණෙන භින්දති විභාගං කරොති, නාපි ඔකාසදූරෙන ලක්ඛණතො දූරං වොමිස්සකකරණෙන භින්දති සම්භින්දතීති යොජනා. ‘‘තිධා අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං ‘‘න හී’’තිආදිනා විවරති. විසුං කරොති, වොමිස්සකං කරොතීති කරොති-සද්දං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ‘‘එත්ථාපී’’තිආදිනා යථා ‘‘ඔකාසතො දූරමෙව භින්දතී’’ති එත්ථ ඔකාසතො දූරස්ස ඔකාසතො සන්තිකභාවකරණං අධිප්පෙතන්ති විනාසනං භෙදනං, එවං ‘‘න ලක්ඛණතො දූරං භින්දතී’’ති එත්ථාපි ලක්ඛණතො දූරස්ස ලක්ඛණතො සන්තිකභාවාකරණං අභෙදනං අවිනාසනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. වොමිස්සකකරණවිභාගකරණත්ථතං සන්ධායාහ ‘‘භින්දමානොති එත්ථ ච අඤ්ඤථා භෙදනං වුත්ත’’න්ති. පච්ඡිමනයෙ විනාසනත්ථමෙව සන්ධාය ‘‘භෙදනං ඉධ ච අඤ්ඤථා වුත්ත’’න්ති අවොච.

රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.