(1.) එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

843-844. අත්ථි පටිච්චං නාමාති යථා ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්චා’’තිආදීසු නිස්සයාදිපච්චයභාවෙන පටිච්චාති වුත්තං, න තථා ඉධ ඛත්තියාදිජාතීනං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානානං නිස්සයාදිපච්චයත්තස්ස අභාවා. යෙසු පන ඛන්ධෙසු සන්තෙසු ඛත්තියාදිසම්මුති හොති, තෙසං අබ්බොච්ඡින්නතාව ඛත්තියාදිජාතියා අත්ථිතා, සා ඉධ පටිච්ච-සද්දෙන විභාවිතාති අත්ථො. එකිස්සා සෙණියාති අසම්භින්නායාති අත්ථො.

පඤ්හවිස්සජ්ජනාදිකිරියාසු පුරතො කරණං පුරෙක්ඛාරො. නික්ඛෙපරාසීති නිධානරාසි. පත්ථටාකිත්තිනොති විත්ථිණ්ණාකිත්තිනො. රත්තඤ්ඤුමදොති පුරාණඤ්ඤුතාමදොති වදන්ති. චිරරත්තිජාතෙන, චිරරත්තිපබ්බජිතෙන වා ජානිතබ්බස්ස, රත්තීනමෙව වා ජානනමදො. උපට්ඨාපකමානොති ආණාකරණමානො. ආණාකරණඤ්හි විචාරණං ඉධ ‘‘යසො’’ති වුත්තන්ති. පරිමණ්ඩලත්තභාවනිස්සිතො මානො පරිණාහමදො. සරීරසම්පත්තිපාරිපූරියා මදො පාරිපූරිමදො.

845. වත්ථුනා විනාපි වත්තබ්බතාය අවත්ථුකං, න වත්ථුනො අභාවා.

846. චිත්තස්ස වොස්සජ්ජනන්ති චිත්තස්ස සතිතො මුච්චනං, කායදුච්චරිතාදීසු පක්ඛන්දනං වා වොස්සග්ගො. පතිට්ඨාභාවොති කුසලකරණෙ අට්ඨානං, අනුට්ඨානන්ති අත්ථො. පමාදසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස කායදුච්චරිතෙ චිත්තස්ස වොස්සග්ගො පාණාතිපාතෙ මිච්ඡාදිට්ඨියං කොධෙ උපනාහෙති එවමාදිකො පරියායො අපරියන්තො, තදත්ථතප්පරියායප්පකාසකො වොස්සග්ගනිස්සග්ගාදිකො බ්‍යඤ්ජනපරියායො චාති සබ්බං තං සඞ්ඛිපිත්වා එවරූපොති ඉදං ආකාරනිදස්සනං සබ්බපරියායස්ස වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා කතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරියන්තාභාවතො’’ති. විස්සට්ඨාකාරොති සතියා පච්චනීකභූතෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ දස්සෙති.

847. චිත්තස්ස ථද්ධතා තථාපවත්තචිත්තමෙවාති වදන්ති, මානවිසෙසො වා දට්ඨබ්බො. උපසඞ්කමනෙ වන්දිතබ්බං හොතීති පරියන්තෙනෙව චරති.

848. ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘ආවුසො, ත්වං ආපන්නොසී’’තිආදිනා තෙන වුත්තං තස්සෙව උපරි ඛිපනවසෙන ‘‘පටිප්ඵරිත්වා’’ති වදන්ති. ‘‘තස්මිං නාම දලිද්දෙ, අකුසලෙ වා ඉදං කරොන්තෙ අහං කස්මා න කරොමී’’ති එවං ඉධ පටිප්ඵරණං යුත්තං. කරණස්ස උත්තරකිරියා කරණුත්තරියං. අකුසලපක්ඛො එසාති සාරම්භොති අධිප්පායො.

849. අතිච්ච ඉච්ඡතීති අතිච්චිච්ඡො, තස්ස භාවො අතිච්චිච්ඡතාති වත්තබ්බෙ ච්චි-කාරලොපං කත්වා ‘‘අතිච්ඡතා’’ති වුත්තං. අත්‍රිච්ඡතාති ච සා එව වුච්චතීති. තත්‍රාපි නෙරුත්තිකවිධානෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යථාලද්ධං වා අතික්කමිත්වා අත්‍ර අත්‍ර ඉච්ඡනං අත්‍රිච්ඡතා, සා එව ර-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා ‘‘අතිච්ඡතා’’ති වුත්තා.

අත්‍රිච්ඡන්ති අතිච්ඡං, අත්‍ර වා ඉච්ඡන්තො. කෙන? අතිලොභෙන අතිලොභමිච්ඡාසඞ්ඛාතෙන අතිලොභමදෙන ච. අත්තනො හිතං අත්තාති වුත්තං. හායති ජීරති, ආදිණ්ණො වා අත්තා, පත්තො වා අත්තා, නං ජීරති චන්දකින්නරිං පත්ථයිත්වා අසිතාභූදෙවියා විහීනො විය.

ඉච්ඡාහතස්සාති ඉච්ඡාය උපද්දුතස්ස, මුද්දිතස්ස වා.

අතිහීළයානොති අවමඤ්ඤමානො. මලකන්ති එවංනාමකං ජනපදං, අබ්භොකාසං වා. කොදණ්ඩකෙනාති කුදණ්ඩකෙන රස්සදණ්ඩකෙන. ගද්දුලෙනාති ච වදන්ති. රුහිරමක්ඛිතඞ්ගොති රුහිරසින්නගත්තො.

850. ජානන්තස්සෙව භිය්‍යො භිය්‍යො චොදෙන්තො විය සම්භාවෙතුකාමො හොති. පච්චයෙති උපාදානාදිපච්චයෙ.

851. යෙ පතිරූපෙන වඤ්චෙන්ති, තෙ ගණ්ඨිකා, දුරාචාරෙන වා ගණ්ඨිභූතා. ගණ්ඨිකපුත්තා නාම ගණ්ඨිකා එව හොන්ති, තෙන සද්ධිවිහාරිකා ගණ්ඨිකභාවෙන ‘‘ථෙරො…පෙ… දීඝචඞ්කමෙ විහරතී’’ති වදන්ති.

වට්ටති භන්තෙති අයම්පි එකො පකාරො, ලාභිනා එව පන සක්කා ඤාතුන්ති අත්තනො සමාපත්තිලාභිතං සූචෙතීති අත්ථො. පඤ්චත්තයං නාම උපරිපණ්ණාසකෙ දුතියසුත්තං (ම. නි. 3.21 ආදයො). තස්ස ගම්භීරත්තා වදති ‘‘පඤ්චත්තයං ඔලොකෙන්තස්සා’’ති.

852. සිඞ්ගන්ති සිඞ්ගාරං. තඤ්හි කුසලස්ස විජ්ඣනතො සමාසෙවිතතාය සීසෙ පරික්ඛතං සුනිඛතං විසාණං විය, ථිරත්තා ච සිඞ්ගං වියාති සිඞ්ගං, තං පනත්ථතො රාගො.

853. තෙමනකරණත්ථෙ තින්තිණ-සද්දො දට්ඨබ්බො. ඛීයනන්ති ච යෙන ලොභෙන පරං මමන්ති වදන්තං ඛීයති, සො වුත්තො. ඛීයනං භණ්ඩනන්ති ච වදන්ති. තින්තිණන්ති වා ලොලුප්පමිච්චෙව වුත්තං හොති. සඤ්ඤා-සද්දො හි එසො ලොලුප්පවාචකොති.

854. ඌරුප්පමාණාපීති එතෙන මහන්තඝනභාවෙන අපූතිතං දස්සෙති. අථවාතිආදිනා චීවරමණ්ඩනාදීනං විසෙසනානි ‘‘ඉමස්ස වා පූතිකායස්ස බාහිරානං වා පරික්ඛාරානං මණ්ඩනා’’තිආදීනීති දස්සෙති. චීවරෙන හි මණ්ඩනා චීවරමණ්ඩනා, චීවරස්ස වා මණ්ඩනා චීවරමණ්ඩනා, එවං පත්තමණ්ඩනා සෙනාසනමණ්ඩනා චාති අධිප්පායො. ඌනට්ඨානපූරණං ඡවිරාගසුසණ්ඨානාදිකරණඤ්ච චීවරාදීසු කායෙ ච යථායොගං යොජෙතබ්බං. තදහුජාතදාරකො විය හොතීති දාරකචාපල්‍යං න මුඤ්චතීති අත්ථො.

855. සදිසා අනුරූපා භත්ති සභාගො, න සභාගො අසභාගො, මානථද්ධතා, විරොධො වා. තෙනස්ස මාතාදීසු වත්තනං අසභාගවුත්තිතා. එවංවිධානං මානාධිකානං අකුසලානමිදං නාමං.

856. පරිතස්සිතාති සඞ්කම්පනා, උක්කණ්ඨිතස්ස වා තස්ස තස්ස තණ්හායනා.

857. කුසලකරණෙ කායස්ස අවිප්ඵාරිකතා ලීනතා ජාතිආලස්‍යං, න රොගඋතුභොජනාදීහි කායගෙලඤ්ඤං තන්දී නාම, අථ ඛො පකතිආලස්‍යන්ති අත්ථො. කායාලසියන්ති නාමකායස්ස ආලසියං, තදෙව රූපකායස්සාපීති දට්ඨබ්බං.

858. අච්චසනාදීහි උප්පන්නධාතුක්ඛොභනිමිත්තං ආලසියං විජම්භිතා.

859. භත්තනිමිත්තෙන උප්පන්නං ආලස්‍යං භත්තසම්මදො.

860. ඉමෙහි පනාති චිත්තස්ස අකල්‍යතාදීහි. සබ්බත්ථ කිලෙසවසෙනාති ථිනමිද්ධකාරණානං රාගාදීනං වසෙනාති දට්ඨබ්බං.

861. සම්මාආජීවතො අපෙතො කතොති අපකතො. සො ආජීවුපද්දවෙන උපද්දුතොති කත්වා ආහ ‘‘උපද්දුතස්සාති අත්ථො’’ති.

තිවිධම්පි තං තත්ථ ආගතං තස්ස නිස්සයභූතාය ඉමාය පාළියා දස්සෙතුන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

පාපණිකානීති ආපණතො ඡඩ්ඩිතානි. නන්තකානීති අන්තරහිතානි, චීරානි වා. ගිලානස්ස පච්චයභූතා භෙසජ්ජසඞ්ඛාතා ජීවිතපරික්ඛාරා ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. පූතිමුත්තන්ති පුරාණස්ස අපුරාණස්ස ච සබ්බස්ස ගොමුත්තස්සෙතං නාමං. පූතිභාවෙන ඡඩ්ඩිතොසධන්තිපි කෙචි.

අගබ්භිකා එකද්වාරා දීඝසාලා කිර උද්දණ්ඩො. කුච්ඡිතරජභූතාය පාපිච්ඡතාය නිරත්ථකකායවචීවිප්ඵන්දනිග්ගහණං කොරජං, තං එතස්ස අත්ථීති කොරජිකො, අතිවිය කොරජිකො කොරජිකකොරජිකො. අතිපරිසඞ්කිතොති කෙචි. මුඛසම්භාවිතොති කොරජිකකොරජිකාදිභාවෙන පවත්තවචනෙහි අත්තනො මුඛමත්තෙන අඤ්ඤෙහි සම්භාවිතො. සො එවරූපො එවරූපතාය එව අත්තානං පරං විය කත්වා ‘‘අයං සමණො’’තිආදිං කථෙති.

පණිධායාති ‘‘අරහාති මං ජානන්තූ’’ති චිත්තං ඨපෙත්වා, පත්ථෙත්වා වා. ආපාථකජ්ඣායීති මනුස්සානං ආපාථට්ඨානෙ සමාධිං සමාපන්නො විය නිසීදන්තො ආපාථකෙ ජනස්ස පාකටට්ඨානෙ ඣායී.

අඤ්ඤං විය කත්වා අත්තනො සමීපෙ භණනං සාමන්තජප්පිතං. ආකාරස්ස රස්සත්තං කත්වා ‘‘අඨපනා’’ති වුත්තං. කුහනං කුහො, තස්ස අයනා පවත්ති කුහායනා, කුහස්ස වා පුග්ගලස්ස අයනා ගතිකිරියා කුහායනා.

862. පුට්ඨස්සාති ‘‘කො තිස්සො, කො රාජපූජිතො’’ති පුට්ඨස්ස. නහනාති බන්ධනා පරිවෙඨනා.

863. නිමිත්තෙන චරන්තො ජීවන්තො නිමිත්තකාරකො නෙමිත්තිකො, තස්ස භාවො නෙමිත්තිකතා. අත්තනො ඉච්ඡාය පකාසනං ඔභාසො. කො පන සොති? ‘‘අජ්ජ භික්ඛූනං පච්චයා දුල්ලභා ජාතා’’තිආදිකා පච්චයපටිසංයුත්තකථා. ඉච්ඡිතවත්ථුස්ස සමීපෙ කථනං සාමන්තජප්පා.

864. බහි ඡඩ්ඩනං උක්ඛෙපනා. පරපිට්ඨිමංසඛාදනසීලො පරපිට්ඨිමංසිකො, තස්ස භාවො පරපිට්ඨිමංසිකතා.

865. නිකත්තුං අප්පෙන ලාභෙන බහුකං වඤ්චෙත්වා ගහෙතුං ඉච්ඡනං නිජිගීසනං, තස්ස භාවො නිජිගීසනතා. තස්සෙව ඉච්ඡනස්ස පවත්තිආකාරො, තංසහජාතං වා ගවෙසනකම්මං.

866. වණ්ණසම්පන්නං පොක්ඛරං වණ්ණපොක්ඛරන්ති උත්තරපදලොපො පුබ්බපදස්ස දට්ඨබ්බො, වණ්ණපාරිපූරී වා වණ්ණපොක්ඛරතා. ‘‘අත්ථජාපිකා’’ති එත්ථ විය ජප-සද්දො උප්පත්තිවාචකොති ආහ ‘‘පවත්තෙතී’’ති.

867. සෙය්‍යසදිසමානා උන්නතිවසෙන පවත්තාති උභයත්ථාපි ‘‘මානං ජප්පෙතී’’ති වුත්තං.

868. හීනමානො පන ඔනතිවසෙන පවත්තිතො කෙවලෙන මානසද්දෙන නිද්දෙසං නාරහතීති තංනිද්දෙසෙ ‘‘ඔමානං ජප්පෙතී’’ති (විභ. 874) වුත්තං.

872. රාජභොගෙන රට්ඨභුඤ්ජනකො රාජනිස්සිතො රට්ඨියො.

879. පුග්ගලං අනාමසිත්වාති යථා සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යමානාදිනිද්දෙසෙසු ‘‘පරෙහි සෙය්‍යං අත්තානං දහතී’’ති සෙය්‍යාදිපුග්ගලො මානුප්පාදකො ආමට්ඨො, එවමෙතස්ස සෙය්‍යමානභාවෙපි මානුප්පාදකපුග්ගලවිසෙසං අනාමසිත්වා ‘‘පරෙ අතිමඤ්ඤති’’ච්චෙව වුත්තන්ති අත්ථො. පරෙ අතික්කමිත්වා මඤ්ඤනඤ්හි යස්ස කස්සචි අතිමානොති.

880. පුරිමමානස්ස උපරිමානො මානාතිමානො, අති-සද්දො උපරි-සද්දස්ස අත්ථං වදතීති දට්ඨබ්බො. පුරිමමානං වා අතික්කන්තො මානො මානාතිමානො.

881. පක්ඛිජාතීසු වායසො අන්තො ලාමකොති කත්වා ‘‘කාකජාති වියා’’ති වුත්තං.

882. ථෙරො කිර දොසචරිතො අහොසි, තස්මා ආදිතොව ‘‘තුම්හෙ අඛීණාසවා’’ති අවත්වා උපායෙන කථෙසීති වදන්ති, දොසචරිතත්තා වා ඛිප්පං තතියපදවාරෙ විරාගං උප්පාදෙසීති අධිප්පායො.

883. මානං අනුගතච්ඡන්දොති මානසම්පයුත්තඡන්දො, මානසභාවං අනුගතො මානච්ඡන්දො වා.

884. ‘‘විලම්බන’’න්ති ච ඉත්ථිපුරිසසම්මානනාදිකිරියාදිවිලම්බනපටිසංයුත්තං කත්තබ්බං දට්ඨබ්බං. තත්ථ යුත්තමුත්තසිලිට්ඨං පටිභානං විලම්බනපටිභානං.

887. අමරවාදපටිසංයුත්තො විතක්කො, අත්තනො අමරණත්ථාය දෙවභාවත්ථාය වා විතක්කො අමරවිතක්කො.

888. පරෙසු අනුද්දයා රාගවසෙන අනුද්දයකරණං එතස්සාති පරානුද්දයො, තස්ස භාවො පරානුද්දයතා, පරෙසු වා අනුද්දයස්සෙව සහනන්දිතාදිකස්ස භාවො පරානුද්දයතා, තාදිසො රාගො. තත්ථාති පරානුද්දයතාය සංසට්ඨවිහාරෙන දස්සිතායාති අත්ථො යුජ්ජති.

890. අනවඤ්ඤත්තිං පත්ථෙන්තො අනවඤ්ඤත්තත්ථමෙව කාමගුණෙ ච පත්ථෙතීති ආහ ‘‘පඤ්චකාම…පෙ… නිස්සිතො හුත්වා’’ති.

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.