(2.) දුකනිද්දෙසවණ්ණනා

891. උපනය්හතීති බන්ධති. අ-කාරො අනන්තරත්ථවාචකො, මරියාදවාචකස්ස වා ආකාරස්ස රස්සත්තං කත්වා ‘‘අට්ඨපනා’’ති වුත්තන්ති ‘‘අනන්තරට්ඨපනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පඨමුප්පන්නස්ස පවත්තාකාරො මරියාදා, තං අනතික්කමිත්වා තස්සෙව දළ්හීකරණවසෙන ඨපනා මරියාදට්ඨපනා. පකතිට්ඨපනාමත්තමෙව, විසෙසනරහිතාති අත්ථො.

892. නිට්ඨුරියං ඛෙළපාතනං, නිට්ඨුරියං විය නිට්ඨුරියං. දස්සෙත්වාති දන්තෙහි ඡින්දිත්වා. තෙන පන දස්සනං පළාසොති දස්සෙති. පළාසස්ස ආයනාති යුගග්ගාහප්පවත්ති. සමභාවදහනං ජයො, තස්ස ආහරණතො ආහාරො. ධුරං න දෙතීති පාමොක්ඛං න දෙති.

894. කායෙන චෙතියඞ්ගණාදිවත්තං කරොති ‘‘එවං වත්තසම්පන්නො සද්ධො කථං කායදුච්චරිතාදීනි කරිස්සතී’’ති පරෙසං ඤාපනත්ථං. අතිච්චාති අච්චයං කත්වා. ආසරන්තීති ආගච්ඡන්ති, පුන පටිච්ඡාදනෙ පවත්තන්තීති අත්ථො. කොනාමෙවං කරොතීති වොච්ඡින්දනච්ඡාදනා වා වොච්ඡාදනා.

න සම්මා භාසිතාති යො න සම්මා භාසති, සො සඨොති දස්සෙති. කුච්ඡි වා පිට්ඨි වා ජානිතුං න සක්කාති අසන්තගුණසම්භාවනෙනෙව චිත්තානුරූපකිරියාවිරහතො ‘‘එවංචිත්තො එවංකිරියො’’ති ජානිතුං න සක්කාති අත්ථො.

අජො එව අජාමිගො. නෙලකොති තරුණවච්ඡො. යථා සො යක්ඛො තාදිසං රූපං දස්සෙත්වා ‘‘අජා’’ති සඤ්ඤාය ආගතාගතෙ ඛාදති, එවමයම්පි තංතංසදිසගුණසම්භාවනෙන තෙ තෙ වඤ්චෙති. තෙනෙතං සාඨෙය්‍යං මායාතො බලවතරා වඤ්චනාති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව ‘‘පරික්ඛත්තතා’’ති වුත්තං.

908. සක්කායදිට්ඨාදීනං අභාවෙපි යං සංයොජනං හොති, තං බහිද්ධා සංයොජනතො බහිද්ධාසංයොජනස්ස පුග්ගලස්ස විසෙසනභූතං බහිද්ධාසංයොජනං නාම.

දුකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

(3.) තිකනිද්දෙසවණ්ණනා

909. අකුසලමූලානෙව වට්ටමූලානීති තෙහි කථිතෙහි වට්ටමූලසමුදාචාරො කථිතො හොතීති ආහ ‘‘තීහි…පෙ… කථිතො’’ති.

919. සස්සතො ලොකොතිආදිදස්සනමෙව බ්‍රහ්මචරියං මොක්ඛසම්පාපකං උත්තමචරියන්ති දිට්ඨිගතිකෙහි සම්මතන්ති ආහ ‘‘දිට්ඨිගතිකසම්මතස්සා’’ති. රූපාරූපාවචරවිපාකෙසු සාතිසයො භවරාගොති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘මහාබ්‍රහ්මාන’’න්ති.

920. කථංවිධන්ති කෙනාකාරෙන සණ්ඨිතන්ති අත්ථොති කත්වා ආහ ‘‘ආකාරසණ්ඨාන’’න්ති. මානඨපනාති සෙය්‍යාදිවසෙන මානෙන ඨපනා, මානසඞ්ඛාතා වා ඨපනා.

921. චෙතසො උත්‍රාසො දොමනස්සං, දොසො වා, තංසම්පයුත්තා වා චෙතනාදයො.

922. දෙසනාසුඛතායාති තිණ්ණං අද්ධානං වසෙන විචිකිච්ඡාය දෙසනා සුඛා ‘‘කඞ්ඛති විචිකිච්ඡතී’’ති, න පන තථා මොහෙනාති අධිප්පායො. වණ්ණාදිභෙදං සුත්වාති කෙචි කිර වදන්ති ‘‘ඛත්තියජීවො පණ්ඩුවණ්ණො. කස්මා? සො හි පුබ්බණ්හෙ රමති, පුබ්බණ්හෙ ච ඡායා පණ්ඩුවණ්ණා. බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දජීවා ඔදාතපීතකාළවණ්ණා. තෙ හි මජ්ඣන්හසායන්හරත්තීසු ඔදාතපීතකාළඡායා කාළතමකාලෙසු රමන්තී’’ති තෙසං වණ්ණභෙදං, ‘‘බ්‍යාපී පරිමණ්ඩලො’’තිආදිනා කථෙන්තානං සණ්ඨානභෙදඤ්ච සුත්වා.

923. පුරිසපුග්ගලොති පදද්වයං එකපදං කත්වා ජානන්තානං වසෙනායං සම්මුතිකථා පවත්තා, පදන්තරමෙව වා ඉදං පුග්ගලවාචකන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අයං පනා’’තිආදිමාහ. අථ වා පුරිසොති වුත්තො ච පුග්ගලො එව, න පුරිසින්ද්‍රියයුත්තොවාති දස්සනත්ථම්පි ‘‘පුරිසපුග්ගලො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අට්ඨසු ආබාධෙසූති පිත්තසෙම්හවාතසමුට්ඨානඋතුවිපරිණාමජඔපක්කමිකවිසමපරිහාරජසන්නිපාතජකම්මසමුට්ඨානෙසු. පුබ්බෙ කතන්ති පුරාණතරකම්මං ඉච්ඡන්තීති උපපජ්ජවෙදනීයඤ්ච කිර පටික්ඛිපන්ති. ආණත්තිමූලකෙන වාති යොපි ආණාපෙත්වා වධබන්ධාදිදුක්ඛං උප්පාදෙති, තම්පි තංමූලකං න හොති, ඉස්සරනිම්මානමූලමෙවාති අධිප්පායො.

924. මොහස්ස අනුදහනං දාහකාරණතාය වුත්තං, සභාවතොපි පන අසම්පටිවෙධො සම්පටිවෙධසුඛස්ස පච්චනීකභූතො දුක්ඛො එවාති අනුදහනතා වෙදිතබ්බා. එවඤ්ච කත්වා ‘‘උපෙක්ඛා වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා’’ති (ම. නි. 1.465) වුත්තා.

926. පුථුනිමිත්තාරම්මණෙසූති සුභනිමිත්තාදිවසෙන පුථුනිමිත්තසභාවෙසු ආරම්මණෙසු, පුථුසභාවෙසු වා සුභනිමිත්තාදිආරම්මණෙසු. කොසජ්ජපමාදනිද්දෙසානං සමානත්තෙපි අවිප්ඵාරිකතාසඞ්ඛාතා ලීනවුත්තිතා කොසජ්ජං, සතිවොස්සග්ගසඞ්ඛාතං පමජ්ජනං පමාදොති අයං විසෙසොති.

931. සගරුවාසන්ති සඔත්තප්පවාසමාහ, සජෙට්ඨකවාසන්ති සහිරිවාසං. අනාදියනා අනද්දා ඔවාදඅග්ගහණං, අචිත්තීකාරොති අත්ථො. සුක්ඛකට්ඨස්ස විය අනල්ලතා, අමුදුතා වා අනද්දා. අසීල්‍යන්ති අසුඛසීලතා අමුදුතා එව.

934. උපාරම්භො දොසසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදො සියා.

936. ‘‘ඉධ පාසාණං කරොතී’’තිආදිනා ඨපනත්ථෙපි කරොති-සද්දො යුජ්ජතීති ආහ ‘‘කරොතීති ඨපෙතී’’ති. එත්ථ චායං ආවජ්ජනා අකුසලානං ආසන්නකාරණත්තා ඛුද්දකවත්ථූසු වුත්තාති වෙදිතබ්බා, තදනුකූලකිච්චත්තා වා.

තිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.