1. පටිච්චවාරවණ්ණනා

1. පච්චයානුලොමං

(1) විභඞ්ගවාරො

53. යා කුසලත්තිකෙ ලභන්ති, න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසූති තිකපදනානත්තමත්තෙන විනා මූලාවසානවසෙන සදිසතං සන්ධාය ‘‘න තායෙවා’’ති වුත්තං, න ච කෙවලං තිකන්තරෙයෙව, කුසලත්තිකෙපි පන යා පටිච්චවාරෙ ලභන්ති, න තායෙව පච්චයවාරාදීසූති සබ්බපුච්ඡාසමාහරණං ඉධ කත්තබ්බමෙව. ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ච තිකපට්ඨානෙ විතක්කත්තිකපීතිත්තිකානං විස්සජ්ජනෙ සබ්බාපෙතා විස්සජ්ජනං ලභන්තීති එත්ථ පීතිත්තිකග්ගහණං න කාතබ්බං. න හි තත්ථ එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡා විස්සජ්ජනං ලභන්තීති.

තෙන සද්ධින්ති තෙන සහජාතපච්චයභූතෙන සද්ධින්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘යාව නිරොධගමනා උද්ධං පජ්ජතී’’ති ච ‘‘උප්පාදාදයො වා පාපුණාතී’’ති ච වචනෙහි ඛණත්තයසමඞ්ගී උප්පජ්ජතීති වුච්චතීති අනුඤ්ඤාතං විය හොති, උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගීයෙව පන එවං වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

යස්මා පන එකො ඛන්ධො එකස්සාතිආදි ඉධ කුසලවචනෙන ගහිතෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං. වෙදනාත්තිකාදීසු පන එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වින්නං, ද්වෙ පටිච්ච එකස්සපි, හෙතුදුකාදීසු ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසං පටිච්ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසස්සපි උප්පත්ති වුත්තාති සහ උප්පජ්ජමානානං සබ්බෙසං ධම්මානං පච්චයො හොන්තො එකෙකස්සපි දුකතිකාදිභෙදානඤ්ච පච්චයො නාම හොතියෙව, තථා දුකාදිභෙදානඤ්චාති.

‘‘රූපෙන සද්ධිං අනුප්පත්තිතො ආරුප්පවිපාකඤ්ච න ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං පන න සබ්බස්මිං එතස්මිං වචනෙ ගහෙතබ්බං, අථ ඛො ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති එත්ථෙව. න කෙවලඤ්ච ආරුප්පවිපාකොව, අථ ඛො ලොකුත්තරවිපාකකිරියාබ්‍යාකතම්පි ආරුප්පෙ උප්පජ්ජමානං එත්ථ න ගහෙතබ්බං. ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’ති එත්ථ පන න කිඤ්චි රූපෙන විනා සහ වා උප්පජ්ජමානං සහෙතුකං විපාකකිරියාබ්‍යාකතං අග්ගහිතං නාම අත්ථි. තත්ථ පන යං රූපෙන සහ උප්පජ්ජති, තස්ස පච්චයුප්පන්නවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති වුත්තං.

‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති එත්තකෙ වත්තබ්බෙ පච්චයභූතස්ස වත්ථුස්ස ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්ති එතස්මිං සාමඤ්ඤවචනෙ පච්චයුප්පන්නභාවෙන අග්ගහිතතාපත්තිං නිවාරෙතුං ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති වුත්තං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති වා වත්ථුඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතානං පච්චයභාවවිසෙසදස්සනත්ථං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං වචනද්වයං වුත්තං සාමඤ්ඤෙන ගහිතම්පි විසුං උද්ධටං.

මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්තන්ති යං චිත්තසමුට්ඨානරූපං කටත්තාරූපඤ්ච උපාදාරූපං උපාදාරූපග්ගහණෙන විනා ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්ස මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථන්ති අත්ථො. එතස්මිං පන දස්සනෙ ඛන්ධපච්චයසහිතාසහිතඤ්ච සබ්බං උපාදාරූපං ඉතො පරෙසු සහජාතපච්චයාදීසු සඞ්ගහිතන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘කටත්තාරූපං පටිසන්ධියම්පී’’ති පි-සද්දො වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපන්ති වුත්තනයෙනාති ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති එත්ථ අත්ථතො අයං නයො වුත්තොති සන්ධායාහ.

54. රූපමිස්සකා පහායාති යාසු පුච්ඡාසු රූපෙන විනා පච්චයුප්පන්නං න ලබ්භති, අථ ඛො රූපමිස්සකමෙව ලබ්භති, තා පහායාති අධිප්පායො.

57. ‘‘තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’’ති වචනතොති ගබ්භසෙය්‍යකපටිසන්ධියා පඤ්චක්ඛන්ධසබ්භාවෙන තාය සමානලක්ඛණා සබ්බාපි පඤ්චවොකාරපටිසන්ධි ඔක්කන්තිනාමකාති සාධෙති. පරිපුණ්ණධම්මානං විස්සජ්ජනං එත්ථ අත්ථීති පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනා.

එත්ථ ච ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො…පෙ… මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.53) එත්තාවතා පඤ්චවොකාරෙ සබ්බං චිත්තකම්මසමුට්ඨානරූපං දස්සිතං. අවසෙසං පන දස්සෙතුං ‘‘බාහිර’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ බාහිරන්ති එතෙන අනින්ද්‍රියබද්ධරූපං දස්සෙති, පුන ආහාරසමුට්ඨානං උතුසමුට්ඨානන්ති එතෙහි සබ්බං ඉන්ද්‍රියබද්ධං ආහාරඋතුසමුට්ඨානරූපං. තත්ථ ‘‘උතුසමුට්ඨානං එක’’න්තිආදිනා අසඤ්ඤසත්තානම්පි උතුසමුට්ඨානං වුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. න හි තත්ථ තස්ස වජ්ජනෙ කාරණං අත්ථීති. ආදිම්හි පන ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්චා’’තිආදි අවිසෙසවචනං සහජාතං අරූපම්පි පච්චයං හෙතාදිකෙ ච පච්චයෙ බහුතරෙ ලභන්තං චිත්තසමුට්ඨානකටත්තාරූපද්වයං සහ සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා තස්ස පරියොසානෙ ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති වුත්තං, තස්මා තත්ථ කටත්තාරූපං චිත්තසමුට්ඨානසම්බන්ධං තංසමානගතිකං පඤ්චවොකාරෙ වත්තමානමෙව ගහිතන්ති අග්ගහිතං කටත්තාරූපං දස්සෙතුං ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්චා’’තිආදි වුත්තං, තස්මා උපාදාරූපං ඉධපි කම්මපච්චයවිභඞ්ගෙ විය ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.63) කටත්තාරූපභාවවිසිට්ඨං උපාදාරූපං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. න හි වුත්තස්ස උතුසමුට්ඨානස්ස පුනවචනෙ පයොජනං අත්ථීති.

කස්මා පන යථා බාහිරාදීසු ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ති අවිසෙසෙත්වා උපාදාරූපං වුත්තං, එවං අවත්වා චිත්තකම්මජඋපාදාරූපානි ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති හෙතුපච්චයාදීසු සහ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූපං අසඤ්ඤසත්තානං…පෙ… කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති අධිපතිපච්චයාදීසු විසුං චිත්තසමුට්ඨානරූපභාවකටත්තාරූපභාවෙහි විසෙසෙත්වාව වුත්තානීති? තත්ථ බාහිරග්ගහණාදීහි විය එත්ථ මහාභූතානං කෙනචි අවිසෙසිතත්තා. අපිච ඉද්ධිචිත්තනිබ්බත්තානං කම්මපච්චයානඤ්ච ඉට්ඨානිට්ඨානං බාහිරරූපායතනාදීනං චිත්තං කම්මඤ්ච හෙතාදීසු න කොචි පච්චයො, ආහාරඋතුසමුට්ඨානානං පන චිත්තං පච්ඡාජාතභාවෙන උපත්ථම්භකමෙව, න ජනකං, මහාභූතානෙව පන තෙසං සහජාතාදිභාවෙන ජනකානි, තස්මා සතිපි චිත්තෙන කම්මෙන ච විනා අභාවෙ හෙතාදිපච්චයභූතෙහි අරූපෙහි උප්පජ්ජමානානි චිත්තසමුට්ඨානරූපකටත්තාරූපභූතානෙව උපාදාරූපානි හොන්ති, න අඤ්ඤානීති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං චිත්තකම්මජෙස්වෙව උපාදාරූපෙසු විසෙසනං කතං. අඤ්ඤානි වා සමානජාතිකෙන රූපෙන සමුට්ඨානානි පාකටවිසෙසනානෙවාති න විසෙසනං අරහන්ති, එතානි පන අසමානජාතිකෙහි අරූපෙහි සමුට්ඨිතානි විසෙසනං අරහන්තීති විසෙසිතානීති වෙදිතබ්බානි. යථා වා චිත්තකම්මානි චිත්තකම්මසමුට්ඨානානං සවිසෙසෙන පච්චයභාවෙන පච්චයා හොන්ති සහජාතාදිපච්චයභාවතො මූලකරණභාවතො ච, න එවං උතුආහාරා තංසමුට්ඨානානන්ති චිත්තකම්මජානෙව විසුං විසෙසනං අරහන්ති. ඉතරානි පන මහාභූතවිසෙසෙනෙව විසෙසිතානි, ඉධ උපාදාරූපවිසෙසනෙන මහාභූතානි විය. න හි අඤ්ඤතරවිසෙසනං උභයවිසෙසනං න හොතීති.

58. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති ඛන්ධවත්ථූනං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාදස්සනෙන පුබ්බෙ විසුං පච්චයභාවෙන දස්සිතානං ඛන්ධානං එකතො පච්චයභාවො දස්සිතො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො වත්ථුනා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතං දස්සෙතුං වුත්ත’’න්ති. ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති ඉදං පන චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො පටිච්චත්ථඵරණතාදස්සනත්ථං, ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්ථුස්ස. න කෙවලඤ්ච ඛන්ධානං ඉධෙව, හෙතුපච්චයාදීසුපි අයමෙව නයො. තත්ථ සබ්බෙසං ඛන්ධානං විසුං පටිච්චත්ථඵරණතං දස්සෙත්වා පුන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්ථුස්සපි දස්සිතාය ‘‘එකං ඛන්ධඤ්ච වත්ථුඤ්ච පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදිනා ඛන්ධවත්ථූනඤ්ච දස්සිතායෙව හොතීති දට්ඨබ්බා.

කස්මා පනෙත්ථ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා, කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානා මහාභූතා’’ති එවමාදි න වුත්තං, නනු යදෙව පටිච්චත්ථං ඵරති, න තෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන භවිතබ්බං හෙතුපච්චයාදීහි විය. න හි යං ‘‘එකං තයො ද්වෙ ච ඛන්ධෙ පටිච්චා’’ති වුත්තං, තෙ හෙතුපච්චයභූතා එව හොන්ති. එස නයො ආරම්මණපච්චයාදීසුපි. පච්චයවාරෙ ච ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.256) වුත්තං, න වත්ථු කුසලානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොති, අථ ච පන තංපච්චයා ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති වුත්තා එව. යදිපි කුසලා ඛන්ධා මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා න හොන්ති, තථාපි තෙ පටිච්ච තෙසං උප්පත්ති වත්තබ්බා සියාති? න වත්තබ්බා ඛන්ධසහජාතානං මහාභූතානං ඛන්ධානං පච්චයභාවාභාවතො. අඤ්ඤමඤ්ඤසද්දො හි න හෙතාදිසද්දො විය නිරපෙක්ඛො, සහජාතාදිසද්දො විය වා අඤ්ඤතරාපෙක්ඛො, අථ ඛො යථාවුත්තෙතරෙතරාපෙක්ඛො. පච්චයපච්චයුප්පන්නා ච ඛන්ධා මහාභූතා ඉධ යථාවුත්තා භවෙය්‍යුං, තෙසු ච මහාභූතා ඛන්ධානං න කොචි පච්චයො. යස්ස ච සයං පච්චයො, තතො තෙන තන්නිස්සිතෙන වා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජතීති වත්තබ්බතං අරහති, යථා ඛන්ධෙ පටිච්ච ඛන්ධා, වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධා. තස්මා අත්තනො පච්චයස්ස පච්චයත්තාභාවතො තදපෙක්ඛත්තා ච අඤ්ඤමඤ්ඤසද්දස්ස ඛන්ධෙ පටිච්ච පච්චයා ච මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති න වුත්තා, න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා ච වුත්තා. ඛන්ධා පන වත්ථුං පච්චයා උප්පජ්ජමානා වත්ථුස්ස පච්ඡාජාතපච්චයා හොන්ති, තන්නිස්සිතෙන ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජන්ති. තස්මා වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධානං කුසලාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති වුත්තාති.

59. න සා ගහිතාති චක්ඛායතනාදීනි නිස්සයභූතානි පටිච්චාති න වුත්තන්ති අධිප්පායො. නිස්සයපච්චයභාවෙන පන න චක්ඛායතනාදීනි ආරම්මණපච්චයභාවෙන රූපායතනාදීනි විය න ගහිතානීති.

60. ද්වීසු උපනිස්සයෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, ආරම්මණූපනිස්සයම්පි පන යෙ ලභන්ති, තෙසං වසෙන ආරම්මණපච්චයසදිසන්ති එවං වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’ති ආහ. තත්ථ ‘‘න සබ්බෙ අකුසලා අබ්‍යාකතා ආරම්මණූපනිස්සයං ලභන්තී’’ති පුරිමපාඨො. කුසලාපි පන මහග්ගතා එකන්තෙන, කාමාවචරා ච කදාචි න ලභන්තීති ‘‘න සබ්බෙ කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා’’ති පඨන්ති.

61. පුරෙජාතපච්චයෙ යථා අඤ්ඤත්ථ පච්චයං අනිද්දිසිත්වාව දෙසනා කතා, එවං අකත්වා කස්මා ‘‘වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයා’’ති වුත්තන්ති? නියමසබ්භාවා. හෙතුආදීසු හි නියමො නත්ථි. න හි තෙහි උප්පජ්ජමානානං අලොභාදීසු කුසලාදීසු රූපාදීසු ච අයමෙව පච්චයොති නියමො අත්ථි, ඉධ පන වත්ථු න වත්ථුධම්මෙසු පුරෙජාතපච්චයා උප්පජ්ජමානානං ධම්මානං නියමතො ඡබ්බිධං වත්ථු පුරෙජාතපච්චයො හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං. ආරම්මණපුරෙජාතම්පි හි වත්ථුපුරෙජාතෙ අවිජ්ජමානෙ න ලබ්භති, එවඤ්ච කත්වා පටිසන්ධිවිපාකස්ස නපුරෙජාතපච්චයා එව උප්පත්ති වුත්තා, පච්චුප්පන්නාරම්මණස්සපි තස්ස පුරෙජාතපච්චයො න උද්ධටො. ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මං පටිච්ච විපාකො ධම්මො උප්පජ්ජති පුරෙජාතපච්චයා’’ති එතස්සපි අලාභතො තත්ථ ‘‘පුරෙජාතෙ තීණී’’ති (පට්ඨා. 1.3.124) වුත්තන්ති.

63. තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානන්ති මහාභූතානං එකක්ඛණිකනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයවසෙනෙව තදුපාදාරූපානම්පි වදතීති ච දට්ඨබ්බං. කටත්තාරූපානන්ති පවත්තියං කටත්තාරූපානන්ති අධිප්පායො.

64. යථාලාභවසෙනාති ඉන්ද්‍රියරූපෙසු යං යං පටිසන්ධියං ලබ්භති, තස්ස තස්ස වසෙන.

69. විප්පයුත්තපච්චයා උප්පජ්ජමානානම්පි කෙසඤ්චි නියමතො වත්ථු විප්පයුත්තපච්චයො, කෙසඤ්චි ඛන්ධා, න ච සමානවිප්පයුත්තපච්චයා එව කුසලාදිකෙ පටිච්ච උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජන්ති, අථ ඛො නානාවිප්පයුත්තපච්චයාපි, තස්මා තං විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයා, ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයා’’ති තත්ථ තත්ථ වුත්තං. තත්ථ තදායත්තවුත්තිතාය පච්චයුප්පන්නො පච්චයං පච්චයං කරොතීති ඉමස්සත්ථස්ස වසෙන උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. වත්ථුං ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයකරණතොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති අත්ථො වුත්තො, තත්ථ කුසලානං ඛන්ධානං වත්ථුං පටිච්ච උප්පත්ති නත්ථීති ‘‘වත්ථුං පටිච්චා’’ති න සක්කා වත්තුන්ති, ඉදං පන පටිච්චසද්දෙන අයොජෙත්වා ‘‘පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයා’’ති යොජෙත්වා තස්සත්ථො ‘‘වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති වුත්තොති දට්ඨබ්බො. කිං පන පටිච්චාති? යං ‘‘එකං ඛන්ධ’’න්තිආදිකං පාළියං පටිච්චාති වුත්තං. තමෙව අත්ථං පාකටං කත්වා ‘‘වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච ඛන්ධා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති පඨන්ති. අනන්තරත්තා පාකටස්ස අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානස්සෙව ගහණං මා හොතූති ‘‘අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානම්පි කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානම්පී’’ති ආහ. ආසන්නම්පි දූරම්පි සබ්බන්ති වුත්තං හොතීති.

71-72. ‘‘ඉමෙ වීසති පච්චයාති සංඛිපිත්වා දස්සිතානං වසෙනෙතං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යදි එකෙනපි දෙසනං සංඛිත්තං සංඛිත්තමෙව, ආදිම්හි පන තයො පච්චයා විප්පයුත්තපච්චයො එකම්පි පදං අපරිහාපෙත්වා විත්ථාරිතාති තෙ චත්තාරො පච්ඡාජාතඤ්ච වජ්ජෙත්වා ‘‘ඉමෙ එකූනවීසති පච්චයා’’ති වත්තබ්බං සියා. එත්තකා හි සංඛිපිත්වා දස්සිතාති. යෙ පන පාළියං විත්ථාරිතං අවිත්ථාරිතඤ්ච සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තන්ති වදන්ති, තෙසං ‘‘ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා’’ති පාඨෙන භවිතබ්බං. ආදිම්හි පන තයො පච්චයෙ විත්ථාරිතෙ වජ්ජෙත්වා යතො පභුති සඞ්ඛෙපො ආරද්ධො, තතො චතුත්ථතො පභුති සංඛිත්තං විත්ථාරිතඤ්ච සහ ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

විභඞ්ගවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

(2) සඞ්ඛ්‍යාවාරො

73. තථා පුරෙජාතපච්චයෙති යථා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ විසෙසො විභඞ්ගෙ අත්ථි, තථා පුරෙජාතපච්චයෙපි අත්ථීති අත්ථො. ‘‘වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයා’’ති හි තත්ථ විසෙසො පටිසන්ධිඅභාවො චාති. විපාකානි චෙව වීථිචිත්තානි ච න ලබ්භන්තීති එතෙන ‘‘කිරියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිකෙ (පට්ඨා. 1.1.53) විභඞ්ගෙ විපාකාබ්‍යාකතාභාවං කිරියාබ්‍යාකතෙ ච අජවනස්ස සබ්බෙන සබ්බං අලබ්භමානතං විසෙසං දස්සෙති.

74. එකමූලකෙ දස්සිතාය දෙසනාය ලබ්භමානගණනඤ්ඤෙව ආදායාති ඉදං එතස්මිං අනුලොමෙ සුද්ධිකනයෙ දස්සිතගණනතො තතො පරෙසු නයෙසු අඤ්ඤිස්සා අභාවං සන්ධාය වුත්තං. අබහුගණනෙන යුත්තස්ස තෙන සමානගණනතා ච ඉමස්මිං අනුලොමෙයෙව දට්ඨබ්බා. පච්චනීයෙ පන ‘‘නහෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ එක’’න්තිආදිං (පට්ඨා. 1.1.104) වක්ඛතීති.

76-79. තෙ පන සඞ්ඛිපිත්වා තෙවීසතිමූලකොවෙත්ථ දස්සිතොති එත්ථ පච්ඡාජාතවිපාකානං පරිහීනත්තා ‘‘ද්වාවීසතිමූලකො’’ති වත්තබ්බං සියා සාසෙවනසවිපාකානං වසෙන. දුවිධම්පි පන ද්වාවීසතිමූලකං සහ ගහෙත්වා සඞ්ගහිතෙ තස්මිං උභයසබ්භාවතො ‘‘තෙවීසතිමූලකො’’ති ආහාති දට්ඨබ්බං. ආසෙවනවිපාකානං වා විරොධාභාවෙ සති පුච්ඡාය දස්සිතනයෙන තෙවීසතිමූලකෙන භවිතබ්බං, තස්ස ච නාමං ද්වාවීසතිමූලකෙ ආරොපෙත්වා ‘‘තෙවීසතිමූලකො’’ති වුත්තන්ති අයමෙත්ථ රුළ්හී.

ආරම්මණපදෙ චෙවාති එතෙන එකමූලකෙ අඤ්ඤපදානි වජ්ජෙති. න හි එකමූලකෙ හෙතාදීසු තයොවාති අධිප්පායො. සුද්ධිකනයො පන ආරම්මණමූලකාදීසු න ලබ්භතීති ආරම්මණමූලකෙ ‘‘නවා’’ති එතාය අධිකගණනාය අභාවදස්සනත්ථං ‘‘ආරම්මණෙ ඨිතෙන සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හා’’ති වුත්තං. තත්ථ කාතබ්බාති වචනසෙසො. තීණෙවාති ච තතො උද්ධං ගණනං නිවාරෙති, න අධො පටික්ඛිපති. තෙන ‘‘විපාකෙ එක’’න්ති ගණනා න නිවාරිතාති දට්ඨබ්බා. තීසු එකස්ස අන්තොගධතාය ච ‘‘තීණෙවා’’ති වුත්තන්ති. ඉතීතිආදිනා ‘‘සබ්බත්ථ තීණෙවා’’ති වචනෙන අත්තනො වචනං දළ්හං කරොති.

80-85. යෙ …පෙ… තං දස්සෙතුන්ති එත්ථායමධිප්පායො – යදිපි අවිගතානන්තරං ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’ති වුත්තෙපි ඌනතරගණනෙන සද්ධිං සංසන්දනෙ යා ගණනා ලබ්භති, සා දස්සිතා හොති, තථාපි ඌනතරගණනෙහි සමානගණනෙහි ච සද්ධිං සංසන්දනෙ ඌනතරා සමානා ච හොති, න එවං ආවිකරණවසෙන දස්සිතා හොති, විපල්ලාසයොජනාය පන තථා දස්සෙති. වචනෙන වා හි ලිඞ්ගෙන වා අත්ථවිසෙසාවිකරණං හොතීති. තෙනෙතං ආවිකරොතීති එත්ථාපි එවමෙව අධිප්පායො යොජෙතබ්බො. පච්චනීයාදීසුපි පන ‘‘නාරම්මණපච්චයා නහෙතුයා එකං…පෙ… නොවිගතපච්චයා නහෙතුයා එක’’න්තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.107) මූලපදං ආදිම්හියෙව ඨපෙත්වා යොජනා කතා, න ච තත්ථ එතං ලක්ඛණං ලබ්භති, තස්මා මූලපදස්ස ආදිම්හි ඨපෙත්වා යොජනමෙව කමො, න චක්කබන්ධනන්ති ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’තිආදි යොජිතං, න ච විඤ්ඤාතෙ අත්ථෙ වචනෙන ලිඞ්ගෙන ච පයොජනමත්ථීති.

පච්චයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පටිච්චවාරො

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා

86-87. ‘‘අහෙතුකං විපාකාබ්‍යාකතන්ති ඉදං රූපසමුට්ඨාපකවසෙනෙව වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන පනෙතං න න සක්කා යොජෙතුං.

93. සහජාතපුරෙජාතපච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති එත්ථ ච සහජාතා ච හෙතාදයො පුරෙජාතා ච ආරම්මණාදයො පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. න හි නපච්ඡාජාතපච්චයා උප්පජ්ජමානා ද්වීහෙව සහජාතපුරෙජාතපච්චයෙහි උප්පජ්ජන්ති, අථ ඛො පච්ඡාජාතවජ්ජෙහි සබ්බෙහීති.

94-97. නාහාරපච්චයෙ එකච්චං රූපමෙව පච්චයපච්චයුප්පන්නන්ති යං පටිච්ච උප්පජ්ජති, සො පච්චයො රූපමෙවාති කත්වා වුත්තං. යස්මා පන පච්චයා උප්පජ්ජති, සො අරූපම්පි හොති යථා කම්මං කටත්තාරූපස්ස.

99-102. නමග්ගපච්චයෙ යදිපි චිත්තසමුට්ඨානාදයො සබ්බෙ රූපකොට්ඨාසා ලබ්භන්ති, තථාපි යං මග්ගපච්චයං ලභති, තස්ස පහීනත්තා ‘‘එකච්චං රූපං පච්චයුප්පන්න’’න්ති වුත්තං, එවමෙව පන නහෙතුපච්චයාදීසුපි එකච්චරූපස්ස පච්චයුප්පන්නතා දට්ඨබ්බා.

107-130. නාහාරනඉන්ද්‍රියනඣානනමග්ගපච්චයා සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනාති ඉදං එතෙසු මූලභාවෙන ඨිතෙසු ගණනාය සමානතං සන්ධාය වුත්තං. මූලානඤ්හි ඉධ විස්සජ්ජනං ගණනායෙව, න සරූපදස්සනන්ති. නසහජාතාදිචතුක්කං ඉධාපි පරිහීනමෙවාති සුද්ධිකනයෙ විය මූලෙසුපි පරිහීනමෙවාති අත්ථො.

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

131-189. හෙතාධිපතිමග්ගපච්චයෙසු අනුලොමතො ඨිතෙසු…පෙ… අට්ඨ පච්චනීයතො න ලබ්භන්තීති තිණ්ණම්පි සාධාරණානං පච්චනීයතො අලබ්භමානානං සබ්බෙසං සඞ්ගහවසෙන වුත්තං, තස්මා මග්ගපච්චයෙ ඉතරෙහි සාධාරණා සත්තෙව යොජෙතබ්බා. අධිපතිපච්චයෙ අනුලොමතො ඨිතෙ හෙතුපච්චයොපි පච්චනීයතො න ලබ්භති, සො පන මග්ගෙන අසාධාරණොති කත්වා න වුත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙහි විනා අරූපං න උප්පජ්ජති, තෙ එකන්තිකත්තා අරූපට්ඨානිකාති ඉධ වුත්තාති දට්ඨබ්බා, තෙන පුරෙජාතාසෙවනපච්චයා තෙහි විනාපි අරූපස්ස උප්පත්තිතො වජ්ජිතා හොන්ති. සබ්බට්ඨානිකා අඤ්ඤමඤ්ඤආහාරින්ද්‍රියා ච තෙහි විනා අරූපස්ස අනුප්පත්තිතො සඞ්ගහිතාති. ඌනතරගණනානංයෙව වසෙනාති යදි අනුලොමතො ඨිතා එකකාදයො ද්වාවීසතිපරියොසානා ඌනතරගණනා හොන්ති, තෙසං වසෙන පච්චනීයතො යොජිතස්ස තස්ස තස්ස ගණනා වෙදිතබ්බා. අථ පච්චනීයතො යොජිතො ඌනතරගණනො, තස්ස වසෙන අනුලොමතො ඨිතස්සපි ගණනා වෙදිතබ්බාති අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා නාරම්මණෙ එක’’න්තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.146) පන න ඉදං ලක්ඛණං එකන්තිකං.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

190. සබ්බත්ථෙවාති න කෙවලං හෙතුම්හියෙව, අථ ඛො සබ්බෙසු පච්චයෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසූති අත්ථො. පුරෙජාතං ආසෙවනඤ්ච අලභන්තං කඤ්චි නිදස්සනවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘පටිසන්ධිවිපාකො පනා’’තිආදිමාහ.

‘‘පුරෙජාතපච්ඡාජාතාසෙවනවිපාකවිප්පයුත්තෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු එකං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්තී’’ති ඉදං අවසෙසානං ලාභමත්තං සන්ධාය වුත්තං. න සබ්බෙසං අවසෙසානං ලාභන්ති දට්ඨබ්බං. යදිපි හි පච්ඡාජාතෙ පසඞ්ගො නත්ථි ‘‘අනුලොමතො සබ්බත්ථෙව න ලබ්භතී’’ති අපවාදස්ස කතත්තා, පුරෙජාතො පන විප්පයුත්තෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ අනුලොමතො ලබ්භතීති ඉදම්පි අවසෙසා සබ්බෙති අත්ථෙ ගය්හමානෙ ආපජ්ජෙය්‍ය. යම්පි කෙචි ‘‘විප්පයුත්තපච්චයරහිතෙ ආරුප්පෙපි ආරම්මණපුරෙජාතස්ස සම්භවං ඤාපෙතුං එවං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තම්පි තෙසං රුචිමත්තමෙව. න හි යත්ථ වත්ථුපුරෙජාතං න ලබ්භති, තත්ථ ආරම්මණපුරෙජාතභාවෙන උපකාරකං හොතීති දස්සිතොයං නයොති. යුජ්ජමානකවසෙනාති පච්චනීකතො ඨිතස්ස ඨපෙතබ්බත්තා වුත්තං, යුජ්ජමානකපච්චයුප්පන්නවසෙන වාති අත්ථො. ‘‘මග්ගපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ හෙතුපච්චයො අනුලොමතො න ලබ්භතී’’ති පුරිමපාඨො, අධිපතිපච්චයොපි පන න ලබ්භතීති ‘‘හෙතාධිපතිපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්තී’’ති පඨන්ති. අධිපතිපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ පච්ඡාජාතතො අඤ්ඤො අනුලොමතො අලබ්භමානො නාම නත්ථීති න විචාරිතං. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ ‘‘අරූපානංයෙවා’’ති වුත්තා නව අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, තම්පි පච්චනීකතො ඨිතෙහි ආරම්මණපච්චයාදීහි සදිසතාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති න විචාරිතං භවිස්සතීති.

191-195. යාව ආසෙවනා සබ්බං සදිසන්ති න අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ඝටිතස්ස මූලස්ස විත්ථාරිතත්තා තතො පරානි මූලානි සන්ධාය වුත්තං. තෙසු හි අනුලොමතො යොජෙතබ්බපච්චයා ච පඤ්හා චාති සබ්බං සදිසන්ති.

ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙති එතස්ස ‘‘ඉමෙසම්පි පකිණ්ණකානං වසෙනෙත්ථ ගණනවාරො අසම්මොහතො වෙදිතබ්බො’’ති එතෙන සහ සම්බන්ධො. තත්ථ එත්ථාති එතෙසු පච්චයෙසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙ ලබ්භමානෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපීති වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ පි-සද්දෙන ඉමමත්ථං දීපෙති – න කෙවලං පච්චයෙස්වෙව කිස්මිඤ්චි පච්චනීකතො ඨිතෙ කෙචි අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, අථ ඛො පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපි කොචි එකච්චං පච්චයං ලභමානො කඤ්චි පච්චයං න ලභතීති. තත්ථ කම්මපච්චයං ලභමානො යෙභුය්‍යෙන ඉන්ද්‍රියපච්චයං ලභති, මග්ගපච්චයං ලභමානො යෙභුය්‍යෙන හෙතුපච්චයං, තථා ච ඣානපච්චයං ලභමානො මග්ගපච්චයන්ති එතෙස්වෙව ලාභාලාභා විචාරිතා. යත්ථාති පඤ්චවොකාරපවත්තෙ අසඤ්ඤෙසු ච. රූපධම්මාති යථාවුත්තානි කටත්තාරූපානෙව සන්ධාය වදති. න හි පඤ්චවොකාරපවත්තෙ සබ්බෙ රූපධම්මා හෙතාදීනි න ලභන්තීති. ‘‘හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියපච්චයෙ න ලභන්තී’’ති පුරිමපාඨො, ඣානමග්ගෙපි පන න ලභන්තීති ‘‘හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයෙ න ලභන්තී’’ති පඨන්ති. යෙ රූපධම්මානං පච්චයා හොන්ති, තෙසු අරූපට්ඨානිකවජ්ජෙසු එතෙයෙව න ලභන්තීති අධිප්පායො. පච්ඡාජාතාහාරවිප්පයුත්තපච්චයෙපි හි පවත්තෙ කටත්තාරූපං ලභතීති. ලබ්භමානාලබ්භමානපච්චයදස්සනමත්තඤ්චෙතං, න තෙහි පච්චයෙහි උප්පත්තිඅනුප්පත්තිදස්සනන්ති. එවං ඉන්ද්‍රියපච්චයාලාභො ජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තො සියා. යථාවුත්තෙසු හි ධම්මවසෙන පච්ඡාජාතාදිත්තයම්පි අලභන්තං නාම කටත්තාරූපං නත්ථි. කො පන වාදො සබ්බට්ඨානිකකම්මෙසු. ඉන්ද්‍රියං පන අලභන්තං අත්ථි, කින්තං? ජීවිතින්ද්‍රියන්ති. යදි එවං උපාදාරූපානි සන්ධාය අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයම්පි න ලභන්තීති වත්තබ්බං, තං පන පාකටන්ති න වුත්තං සියා. අරූපින්ද්‍රියාලාභං වා සන්ධාය ඉන්ද්‍රියපච්චයාලාභො වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

196-197. නාරම්මණමූලකෙසු දුකාදීසු හෙතුයා පඤ්චාති යදිපි තිකාදීසු ‘‘හෙතුයා පඤ්චා’’ති ඉදං නත්ථි, තථාපි දුකාදීසු සබ්බත්ථ අනුත්තානං වත්තුකාමො ‘‘දුකාදීසූ’’ති සබ්බසඞ්ගහවසෙන වත්වා තත්ථ යං ආදිදුකෙ වුත්තං ‘‘හෙතුයා පඤ්චා’’ති, තං නිද්ධාරෙති. කෙචි පන ‘‘නාරම්මණමූලකෙ හෙතුයා පඤ්චා’’ති පාඨං වදන්ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙ එකන්ති භූතරූපමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති පුරිමපාඨො, වත්ථුපි පන ලබ්භතීති ‘‘භූතරූපානි චෙව වත්ථුඤ්ච සන්ධාය වුත්ත’’න්ති පඨන්ති. තිමූලකෙති ඉධාපි දුමූලකං තිමූලකන්ති වදන්ති.

203-233. නකම්මමූලකෙ හෙතුයා තීණීතිආදීසු චෙතනාව පච්චයුප්පන්නාති ඉදං ‘‘හෙතුයා තීණී’’ති එවංපකාරෙ චෙතනාමත්තසඞ්ගාහකෙ සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආදි-සද්දො හි පකාරත්ථොව හොතීති. සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයාහාරඅත්ථිඅවිගතෙසු පන රූපම්පි ලබ්භතීති.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පටිච්චවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සහජාතවාරවණ්ණනා

234-242. කුසලං ධම්මං සහජාතො, කුසලං එකං ඛන්ධං සහජාතොතිආදීසු සහජාතසද්දෙන සහජාතපච්චයකරණං සහජාතායත්තභාවගමනං වා වුත්තන්ති තස්ස කරණස්ස ගමනස්ස වා කුසලාදීනං කම්මභාවතො උපයොගවචනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො පච්චයවාරාදීසුපි. තත්‍රාපි හි පච්චයසද්දෙන ච නිස්සයපච්චයකරණං නිස්සයායත්තභාවගමනං වා වුත්තං, සංසට්ඨසද්දෙන ච සම්පයුත්තපච්චයකරණං සම්පයුත්තායත්තභාවගමනං වාති තංකම්මභාවතො උපයොගවචනං කුසලාදීසු කතන්ති. සහජාතම්පි ච උපාදාරූපං භූතරූපස්ස පච්චයො න හොතීති ‘‘පටිච්චා’’ති ඉමිනා වචනෙන දීපිතො පච්චයො න හොතීති අත්ථො. ‘‘උපාදාරූපං භූතරූපස්සා’’ති ච නිදස්සනවසෙන වුත්තං. උපාදාරූපස්සපි හි උපාදාරූපං යථාවුත්තො පච්චයො න හොති, වත්ථුවජ්ජානි රූපානි ච අරූපානන්ති.

සහජාතවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පච්චයවාරවණ්ණනා

243. පච්චයාති එත්ථ පති අයො පච්චයො. පති-සද්දො පතිට්ඨත්ථං දීපෙති, අය-සද්දො ගතිං, පතිට්ඨාභූතා ගති නිස්සයො පච්චයොති වුත්තං හොති, තතො පච්චයා, පච්චයකරණතො තදායත්තභාවගමනතො වාති අත්ථො.

‘‘මහාභූතෙ පච්චයා චිත්තසමුට්ඨානං රූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.245) භූතුපාදාරූපානි සහ සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං. අට්ඨකථායං පන චිත්තසමුට්ඨානෙ ච මහාභූතෙ නිස්සාය චිත්තසමුට්ඨානං උපාදාරූපන්ති සයං නිස්සයො අහුත්වා නිස්සයෙ උප්පජ්ජමානෙන උපාදාරූපෙන නිදස්සනං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

255. අසඤ්ඤ…පෙ… කටත්තාරූපං උපාදාරූපන්ති එත්ථ යො පටිච්චවාරෙ සහජාතෙ කම්මඋතුජානං, කම්මෙ ච එකන්තානෙකන්තකම්මජානං වසෙන අත්ථො වුත්තො, සො නාධිප්පෙතො එව ‘‘කටත්තාරූප’’න්ති කම්මසමුට්ඨානරූපස්සෙව සබ්බස්ස ච ගහිතත්තාති තං පහාය යථාගහිතස්ස කටත්තාරූපස්ස විසෙසනවසෙන ‘‘උපාදාරූපසඞ්ඛාතං කටත්තාරූප’’න්ති අත්ථමාහ. මහාභූතෙ පන පටිච්ච පච්චයා ච මහාභූතානං උප්පත්ති න නිවාරෙතබ්බාති උපාදාරූපග්ගහණෙන කටත්තාරූපග්ගහණං අවිසෙසෙත්වා උපාදාරූපානං නිවත්තෙතබ්බානං අත්ථිතාය කටත්තාරූපග්ගහණෙනෙව උපාදාරූපග්ගහණස්ස විසෙසනං දට්ඨබ්බං.

269-276. ‘‘අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, කුසලං, අකුසල’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘අබ්‍යාකතෙන කුසලං, අකුසලං, අබ්‍යාකත’’න්ති, ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අකුසලො ච ධම්මා කුසලස්සාති අනාමසිත්වා’’ති ච පුරිමපාඨෙ පමාදලෙඛා දට්ඨබ්බා.

286-287. නහෙතුපච්චයා නපුරෙජාතෙ ද්වෙති එත්ථ අට්ඨකථායං ‘‘ආරුප්පෙ පන අහෙතුකමොහස්ස අහෙතුකකිරියස්ස ච වසෙන ද්වෙති වුත්තා, නවිප්පයුත්තෙ ද්වෙති ආරුප්පෙ අහෙතුකාකුසලකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං, තං ලබ්භමානෙසු එකදෙසෙන නිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආරුප්පෙ පන අහෙතුකමොහස්ස අහෙතුකකිරියාය අහෙතුකපටිසන්ධියා එකච්චස්ස ච රූපස්ස වසෙන ද්වෙ වුත්තාති, නවිප්පයුත්තෙ ද්වෙති ආරුප්පෙ අහෙතුකාකුසලකිරියාඑකච්චරූපානං වසෙනාති වුත්තන්ති. ‘‘නොනත්ථිනොවිගතෙසු එකන්ති සබ්බරූපස්ස වසෙනා’’ති වුත්තං, නහෙතුමූලකත්තා ඉමස්ස නයස්ස හෙතුපච්චයං ලභන්තං න ලබ්භතීති ‘‘එකච්චස්ස රූපස්ස වසෙනා’’ති භවිතබ්බං. චක්ඛාදිධම්මවසෙන පන චිත්තසමුට්ඨානාදිකොට්ඨාසවසෙන වා සබ්බං ලබ්භතීති ‘‘සබ්බරූපස්සා’’ති වුත්තං සියා.

289-296. ආගතානාගතන්ති පඤ්හවසෙන වුත්තං, ලබ්භමානාලබ්භමානන්ති ආගතෙ ච පඤ්හෙ ලබ්භමානාලබ්භමානධම්මවසෙන.

පච්චයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. නිස්සයවාරවණ්ණනා

329-337. පච්චයවාරෙන නිස්සයපච්චයභාවන්ති නිස්සයවාරෙ වුත්තස්ස නිස්සයපච්චයභාවං නියමෙතුන්ති අත්ථො.

නිස්සයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සංසට්ඨවාරවණ්ණනා

351-368. සංසට්ඨවාරෙ පච්චනීයෙ ‘‘නවිප්පයුත්තෙ පටිසන්ධි නත්ථී’’ති ඉදං වත්ථුවිරහිතාය පටිසන්ධියා විසුං අනුද්ධරණතො වුත්තං. පටිච්චවාරාදීසු හි සහජාතස්ස පච්චයභාවදස්සනත්ථං සවත්ථුකා පටිසන්ධි උද්ධටා, සා ඉධාපි අධිපතිපුරෙජාතාසෙවනෙසු නකම්මනවිපාකනඣානනවිප්පයුත්තෙසු න ලබ්භති, අඤ්ඤෙසු ච අනුලොමතො පච්චනීයතො ච ලබ්භමානපච්චයෙසු ලබ්භතීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං උද්ධටාති. සෙසා තෙරස න ලබ්භන්තීති එත්ථ ‘‘සෙසා චුද්දසා’’ති භවිතබ්බං. න ඣානෙ එකන්ති අහෙතුකපඤ්චවිඤ්ඤාණවසෙනාති පඤ්චවිඤ්ඤාණානං හෙතුපච්චයවිරහිතමත්තදස්සනත්ථං අහෙතුකග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං, ‘‘නමග්ගෙ එකන්ති අහෙතුකකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං, ‘‘අහෙතුකවිපාකකිරියවසෙනා’’ති භවිතබ්බං.

369-391. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙවාති පටිච්චවාරෙ අනුලොමපච්චනීයෙ වුත්තනයෙන. ‘‘නහෙතුපච්චයුප්පන්නෙසු අහෙතුකමොහොව ඣානමග්ගපච්චයං ලභති, සෙසා න ලභන්තී’’ති වුත්තං, සෙසෙසු පන පඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජාහෙතුකක්ඛන්ධා තංසමුට්ඨානා පච්චයුප්පන්නධම්මා ඣානපච්චයං ලභන්ති, න පච්චනීයානුලොමෙ ද්වින්නං පච්චයානං අනුලොමෙන සහ යොජනා අත්ථීති ඣානමග්ගපච්චයං සහිතං ලභතීති ච න සක්කා වත්තුං, තස්මා ‘‘අහෙතුකමොහොව මග්ගපච්චයං ලභතී’’ති වත්තබ්බං.

සංසට්ඨවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා

392-400. සදිසං සම්පයුත්තං සංසට්ඨං වොකිණ්ණඤ්ච සංසට්ඨං න හොතීති උභයං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං වුච්චමානං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස නියාමකං හොතීති.

සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

401-403. යෙහි පච්චයෙහි කුසලො කුසලස්ස පච්චයො හොති, තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතුන්ති යථාක්කමෙන ආගතාගතපටිපාටියා දස්සෙතුන්ති අත්ථො. කුසලො කුසලස්සාති නිදස්සනමත්තමෙතං, තෙන කුසලො කුසලාදීනං, අකුසලො අකුසලාදීනං, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතාදීනං, කුසලාබ්‍යාකතා කුසලාදීනන්තිආදිකො සබ්බො පභෙදො නිදස්සිතො හොතීති යථානිදස්සිතෙ සබ්බෙ ගහෙත්වා ආහ ‘‘තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතු’’න්ති.

404. දත්වාති එත්ථ දා-සද්දො සොධනත්ථොපි හොතීති මන්ත්වා ආහ ‘‘විසුද්ධං කත්වා’’ති. තෙසඤ්හි තං චිත්තන්ති තෙසන්ති වත්තබ්බතාරහං සකදාගාමිමග්ගාදිපුරෙචාරිකං තං ගොත්‍රභුචිත්තන්ති අධිප්පායො. විපස්සනාකුසලං පන කාමාවචරමෙවාති පච්චයුප්පන්නං භූමිතො වවත්ථපෙති. තෙනෙවාති ධම්මවසෙනෙව දස්සනතො, දෙසනන්තරත්තාති අධිප්පායො.

405. අස්සාදනං සරාගස්ස සොමනස්සස්ස සසොමනස්සස්ස රාගස්ස ච කිච්චන්ති ආහ ‘‘අනුභවති චෙව රජ්ජති චා’’ති. අභිනන්දනං පීතිකිච්චසහිතාය තණ්හාය කිච්චන්ති ආහ ‘‘සප්පීතිකතණ්හාවසෙනා’’ති. දිට්ඨාභිනන්දනා දිට්ඨියෙව. එත්ථ පන පච්ඡිමත්ථමෙව ගහෙත්වා ‘‘අභිනන්දන්තස්ස අත්තා අත්තනියන්තිආදිවසෙන…පෙ… දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අභිනන්දනා පන දිට්ඨාභිනන්දනායෙවාති න සක්කා වත්තුං ‘‘භාවනාය පහාතබ්බො ධම්මො භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණ…පෙ… භාවනාය පහාතබ්බං රාගං අස්සාදෙති අභිනන්දතී’’ති (පට්ඨා. 2.8.72) වචනතො, තස්මා පුරිමොපි අත්ථො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ද්වීසු පන සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු යථාවුත්තෙන සොමනස්සෙන රාගෙන ච අස්සාදෙන්තස්ස තෙසුයෙව සප්පීතිකතණ්හාය චතූසුපි දිට්ඨාභිනන්දනාය අභිනන්දන්තස්ස ච දිට්ඨි උප්පජ්ජතීතිපි සක්කා යොජෙතුං. ජාතිවසෙනාති සුචිණ්ණසාමඤ්ඤවසෙනාති අත්ථො.

406. තදාරම්මණතාති තදාරම්මණභාවෙන. විභත්තිලොපො හෙත්ථ කතොති. භාවවන්තතො වා අඤ්ඤො භාවො නත්ථීති භාවෙනෙව විපාකං විසෙසෙති, විපාකො තදාරම්මණභාවභූතොති අත්ථො. විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකානං විය න කාමාවචරවිපාකානං නියොගතො වවත්ථිතං ඉදඤ්ච කම්මං ආරම්මණන්ති තං ලබ්භමානම්පි න වුත්තං. තදාරම්මණෙන පන කුසලාරම්මණභාවෙන සමානලක්ඛණතාය කම්මාරම්මණා පටිසන්ධිආදයොපි දස්සිතායෙවාති දට්ඨබ්බා. පටිලොමතො වා එකන්තරිකවසෙන වාති වදන්තෙන අනුලොමතො සමාපජ්ජනෙ යෙභුය්‍යෙන ආසන්නසමාපත්තියා ආරම්මණභාවො දස්සිතොති දට්ඨබ්බො. යථා පන පටිලොමතො එකන්තරිකවසෙන ච සමාපජ්ජන්තස්ස අනාසන්නාපි සමාපත්ති ආරම්මණං හොති, එවං අනුලොමතො සමාපජ්ජන්තස්සපි භවෙය්‍යාති. ‘‘චෙතොපරියඤාණස්සාතිආදීනි පරතො ආවජ්ජනාය යොජෙතබ්බානී’’ති වත්වා ‘‘යා එතෙසං ආවජ්ජනා, තස්සා’’ති අත්ථො වුත්තො, එවං සති ‘‘ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’තිපි වත්තබ්බං සියා. යස්මා පන කුසලා ඛන්ධා අබ්‍යාකතස්ස ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආරම්මණං න හොන්තීති තං න වුත්තං, චෙතොපරියඤාණාදීනඤ්ච හොන්තීති තානි වුත්තානි, තස්මා කිරියානං චෙතොපරියඤාණාදීනං යාය කායචි ආවජ්ජනාය ච කුසලාරම්මණාය කුසලා ඛන්ධා ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

407-409. විප්පටිසාරාදිවසෙන වාති ආදි-සද්දෙන ආදීනවදස්සනෙන සභාවතො ච අනිට්ඨතාමත්තං සඞ්ගණ්හාති, අක්ඛන්තිභෙදා වා.

410. රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්සාතිආදිනා විඤ්ඤාණකායෙහි නියතාරම්මණෙහි අබ්‍යාකතස්ස අබ්‍යාකතානං ආරම්මණපච්චයභාවං නිදස්සෙති. සබ්බස්ස හි වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා එකස්මිං සන්තානෙ ධම්මානං එකදෙසෙන නිදස්සනං කරොතීති.

413-416. චතුභූමකං කුසලං ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවෙන දස්සිතං, පච්චයුප්පන්නං පන කාමාවචරමෙව.

417. අපුබ්බතො චිත්තසන්තානතො වුට්ඨානං භවඞ්ගමෙව, තං පන මූලාගන්තුකභවඞ්ගසඞ්ඛාතං තදාරම්මණං පකතිභවඞ්ගඤ්ච. අනුලොමං සෙක්ඛාය ඵලසමාපත්තියාති එත්ථ කායචි සෙක්ඛඵලසමාපත්තියා අවජ්ජෙතබ්බත්තා වත්තබ්බං නත්ථීති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලං ඵලසමාපත්තියාති ඉමං නිබ්බිසෙසනං ඵලසමාපත්තිං උද්ධරිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඵලසමාපත්තියාති අනාගාමිඵලසමාපත්තියා’’ති. කාමාවචරකිරියා දුවිධස්සපි වුට්ඨානස්සාති එත්ථ කිරියානන්තරං තදාරම්මණවුට්ඨානෙ යං වත්තබ්බං, තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ වුත්තමෙව.

තා උභොපි…පෙ… ද්වාදසන්නන්ති ඉදං සොමනස්සසහගතමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වුත්තං, උපෙක්ඛාසහගතා පන යථාවුත්තානං දසන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං වොට්ඨබ්බනකිරියස්ස මනොධාතුකිරියස්ස චාති ද්වාදසන්නං හොතීති දට්ඨබ්බං.

423. දානාදිපුඤ්ඤකිරියායත්තා සබ්බසම්පත්තියො පටිවිජ්ඣිත්වාති සම්බන්ධො. න පනෙතං එකන්තෙන ගහෙතබ්බන්ති ‘‘බලවචෙතනාව ලබ්භති, න දුබ්බලා’’ති එතං එකන්තං න ගහෙතබ්බං, දළ්හං වා න ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. කිං කාරණන්ති? බලවතො දුබ්බලස්ස වා කතොකාසස්ස අන්තරායං පටිබාහිත්වා විපච්චනතො ‘‘යංකඤ්චි යදි විපාකං ජනෙති, උපනිස්සයො න හොතී’’ති නවත්තබ්බත්තා චාති දස්සෙන්තො ‘‘කතොකාසඤ්හී’’තිආදිමාහ. විපාකත්තිකෙ පන පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘විපාකධම්මධම්මො විපාකස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො, කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.3.93) කම්මපච්චයස්ස විසුං උද්ධටත්තා, වෙදනාත්තිකෙ ච පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘නහෙතුපච්චයා නආරම්මණපච්චයා නඋපනිස්සයෙ අට්ඨා’’ති (පට්ඨා. 1.2.87) වුත්තත්තා ‘‘විපාකජනකම්පි කිඤ්චි කම්මං උපනිස්සයපච්චයො න හොතී’’ති සක්කා වත්තුන්ති.

තස්මිං වා විරුද්ධොති තංනිමිත්තං විරුද්ධො, විරුද්ධන්ති වා පාඨො. ඔමානන්ති පරස්ස පවත්තඔමානං. රාගො රඤ්ජනවසෙන පවත්තා කාමරාගතණ්හා, ‘‘ඉති මෙ චක්ඛුං සියා අනාගතමද්ධානං, ඉති රූපා’’ති අප්පටිලද්ධස්ස පටිලාභාය චිත්තපණිදහනතණ්හා පත්ථනාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

තෙසු අඤ්ඤම්පීති තෙසු යංකිඤ්චි පුබ්බෙ හනිතතො අඤ්ඤම්පි පාණං හනතීති අත්ථො.

පුනප්පුනං ආණාපනවසෙන වාති මාතුඝාතකම්මෙන සදිසතාය පුබ්බෙ පවත්තායපි ආණත්තචෙතනාය මාතුඝාතකම්මනාමං ආරොපෙත්වා වදන්ති. එස නයො ද්වීහි පහාරෙහීති එත්ථාපි.

යථෙව හි…පෙ… උප්පාදෙති නාමාති රාගං උපනිස්සාය දානං දෙතීති රාගං උපනිස්සාය දානවසෙන සද්ධං උප්පාදෙතීති අයමත්ථො වුත්තො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වදති. යථා රාගං උපනිස්සාය දානං දෙතීතිඑවමාදි හොති, එවං රාගාදයො සද්ධාදීනං උපනිස්සයපච්චයොති ඉදම්පි හොතීති දස්සෙති. කායිකං සුඛන්තිආදීනං එකතො දස්සනෙන විසුංයෙව න එතෙසං පච්චයභාවො, අථ ඛො එකතොපීති දස්සිතං හොතීති දට්ඨබ්බං.

425. උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයත්තායෙවාති එතෙන ඉදං දස්සෙති – න පුරිමවාරෙසු විය ඉමස්මිං පච්චයෙන උප්පත්ති වුච්චති, අථ ඛො තස්ස තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස තෙසං තෙසං ධම්මානං තංතංපච්චයභාවො, න ච පච්ඡාජාතක්ඛන්ධා උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයා න හොන්ති, තෙනෙස පච්ඡාජාතපච්චයො ඉධ අනුලොමතො ආගතොති.

427. චෙතනා වත්ථුස්සපි පච්චයොති අත්තනො පතිට්ඨාභූතස්සපි කම්මපච්චයොති අධිප්පායො.

කස්මා පනෙත්ථ පච්චයවාරෙ විය නිස්සයඅත්ථිඅවිගතෙසු දුමූලකදුකාවසානා පඤ්හා න උද්ධටාති? අලබ්භමානත්තා. තත්ථ හි පච්චයුප්පන්නප්පධානත්තා දෙසනාය කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා එකතො උප්පජ්ජමානා කුසලාබ්‍යාකතපච්චයා ලබ්භන්තීති ‘‘කුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච ධම්මං පච්චයා කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති (පට්ඨා. 1.1.246) වුත්තං. යතො තතො වා උභයපච්චයතො පච්චයුප්පන්නස්ස උප්පත්තිමත්තංයෙව හි තත්ථ අධිප්පෙතං, න උභයස්ස උභින්නං පච්චයභාවොති. ඉධ පන පච්චයප්පධානත්තා දෙසනාය කුසලාබ්‍යාකතා කුසලාබ්‍යාකතානං උභින්නං නිස්සයාදිභූතා න ලබ්භන්තීති ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තං.

පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා

439. ‘‘එත්ථ පන පුරෙජාතම්පි ලබ්භතී’’ති වුත්තං, යදි එවං කස්මා ‘‘තථා’’ති වුත්තන්ති? ‘‘තීණී’’ති ගණනමත්තසාමඤ්ඤතො.

440. ‘‘අධිපතිපච්චයෙ ඨපෙත්වා වීමංසං සෙසාධිපතිනො විසභාගා’’ති පුරිමපාඨො නිදස්සනවසෙන දට්ඨබ්බො. යස්මා පන හෙතුපච්චයස්ස විසභාගෙන එකෙන ආරම්මණෙන නිදස්සනං අකත්වා අනන්තරාදීනි වදන්තො සබ්බෙ විසභාගෙ දස්සෙති, තස්මා ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයා ච විසභාගා දස්සෙතබ්බාති ‘‘අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයෙසු ඨපෙත්වා පඤ්ඤං සෙසා ධම්මා විසභාගා’’ති පඨන්ති. තථා භාවාභාවතො හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතාදිපච්චයභාවතො. නනු යථා අමොහවජ්ජානං හෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයභාවො නත්ථීති පඤ්ඤාවජ්ජානං අධිපතිපච්චයාදීනං විසභාගතා, එවං කුසලාදිහෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකපච්චයභාවාභාවතො හෙතුවජ්ජානං විපාකානං විසභාගතාය භවිතබ්බන්ති? න භවිතබ්බං, උභයපච්චයසහිතෙ චිත්තචෙතසිකරාසිම්හි හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකපච්චයත්තාභාවාභාවතො. යථා හි හෙතුසහජාතපච්චයසහිතරාසිම්හි සතිපි හෙතුවජ්ජසබ්භාවෙ හෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතපච්චයත්තාභාවො නත්ථීති න හෙතුවජ්ජානං සහජාතානං හෙතුස්ස විසභාගතා වුත්තා, එවමිධාපීති. එස නයො විප්පයුත්තපච්චයෙපි. අපිච පච්චයුප්පන්නස්සෙව පච්චයා වුච්චන්තීති පච්චයුප්පන්නක්ඛණෙ තථා භාවාභාවවසෙන සභාගතාය වුච්චමානාය නානාක්ඛණවසෙන විසභාගතා තස්සෙව න වත්තබ්බාති.

කුසලා වීමංසාති ඉදං ‘‘කුසලා වීමංසාධිපතී’’ති එවං වත්තබ්බං. න හි අනධිපතිභූතා වීමංසා අධිපතිපච්චයො හොතීති.

441-443. ‘‘සචෙ පන විප්පයුත්තපච්චයො පවිසති, ඉතරානි ද්වෙ ලභතී’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති ඉදං පන න ලබ්භතීති ‘‘කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති ද්වෙ ලභතී’’ති පඨන්ති. ඌනතරගණනෙසූති යෙසු පවිට්ඨෙසු ඌනතරා ගණනා හොති, තෙසූති අත්ථො. තීණි ද්වෙ එකන්ති එවං ඌනතරගණනෙසු වා අඤ්ඤමඤ්ඤාදීසු පවිසන්තෙසු තෙසං වසෙන තිකතො ඌනං යථාලද්ධඤ්ච එකන්ති ගණනං ලභතීති අත්ථො.

අවිපාකානීති අනාමට්ඨවිපාකානීති අත්ථො, න විපාකහෙතුරහිතානීති.

තත්ථ සබ්බෙපි සහජාතවිපාකා චෙවාති තත්ථ යෙ සහජාතා පච්චයුප්පන්නා වුත්තා, තෙ සබ්බෙපි විපාකා චෙව විපාකසහජාතරූපා චාති අත්ථො. තංසමුට්ඨානරූපා චාති එත්ථ පටිසන්ධියං කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තංසමුට්ඨානරූපකටත්තාරූපා ච ලබ්භන්තී’’තිපි පඨන්ති. චතුත්ථෙ විපාකචිත්තසමුට්ඨානරූපමෙවාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘කටත්තාරූපඤ්චා’’තිපි පන පඨන්ති.

එවම්පීති ‘‘එතෙසු පන ඝටනෙසු සබ්බපඨමානී’’තිආදිනා වුත්තනයෙනපි. ඝටනෙසු පන යො යො පච්චයො මූලභාවෙන ඨිතො, තංපච්චයධම්මානං නිරවසෙසඌනඌනතරඌනතමලාභක්කමෙන ඝටනා වුච්චති, නිරවසෙසලාභෙ ච පච්චයුප්පන්නානං නිරවසෙසලාභක්කමෙන. තථා ඌනලාභාදීසූති අයං කමො වෙදිතබ්බො.

හෙතුමූලකං නිට්ඨිතං.

445. වත්ථුවසෙන සනිස්සයං වක්ඛතීති න ඉදං ලබ්භමානස්සපි වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ආරම්මණවසෙනෙව වා’’ති.

446. සහජාතෙන පන සද්ධිං ආරම්මණාධිපති, ආරම්මණාධිපතිනා ච සද්ධිං සහජාතං න ලබ්භතීති ඉදං යථා සහජාතපුරෙජාතා එකො නිස්සයපච්චයො අත්ථිපච්චයො ච හොන්ති, එවං සහජාතාරම්මණාධිපතීනං එකස්ස අධිපතිපච්චයභාවස්ස අභාවතො වුත්තං. නිස්සයභාවො හි අත්ථිඅවිගතභාවො ච සහජාතපුරෙජාතනිස්සයාදීනං සමානො, න පනෙවං සහජාතාරම්මණාධිපතිභාවො සමානො. සහජාතො හි ආරම්මණභාවං අනුපගන්ත්වා අත්තනා සහ පවත්තනවසෙන අධිපති හොති, ඉතරො ආරම්මණං හුත්වා අත්තනි නින්නතාකරණෙන. සහජාතො ච විජ්ජමානභාවෙනෙව උපකාරකො, ඉතරො අතීතානාගතොපි ආරම්මණභාවෙනෙව, තස්මා සහජාතාරම්මණපච්චයා විය භින්නසභාවා සහජාතාරම්මණාධිපතිනොති න තෙ එකතො එව අධිපතිපච්චයභාවං භජන්ති, තෙනෙව පඤ්හාවාරවිභඞ්ගෙ ච ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ධම්මස්ස අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තන්ති.

447-452. සාහාරකඝටනානං පුරතො වීරියචිත්තවීමංසානං සාධාරණවසෙන අනාහාරකාමග්ගකානි සඉන්ද්‍රියඝටනානි වත්තබ්බානි සියුං ‘‘අධිපතිසහජාතනිස්සයඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතන්ති සත්ත. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති තීණි. අධිපතිසහජාතනිස්සයඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති තීණි. අධිපතිසහජාතනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතන්ති එකං. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තඅවිගතන්ති එකං. අධිපතිසහජාතනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති එක’’න්ති. කස්මා තානි න වුත්තානීති? ඉන්ද්‍රියභූතස්ස අධිපතිස්ස ආහාරමග්ගෙහි අඤ්ඤස්ස අභාවා. චිත්තාධිපති හි ආහාරො, වීරියවීමංසා ච මග්ගො හොති, න ච අඤ්ඤො ඉන්ද්‍රියභූතො අධිපති අත්ථි, යස්ස වසෙන අනාහාරකාමග්ගකානි සඉන්ද්‍රියඝටනානි වත්තබ්බානි සියුං, තස්මා තානි අවත්වා චිත්තාධිපතිආදීනං එකන්තෙන ආහාරමග්ගභාවදස්සනත්ථං සාහාරකසමග්ගකානෙව වුත්තානි. තෙසු ච සමග්ගකෙසු ද්වෙ පච්චයධම්මා ලබ්භන්ති, සාහාරකෙසු එකොයෙවාති සමග්ගකානි පුබ්බෙ වත්තබ්බානි සියුං. සඉන්ද්‍රියකානි පන යෙහි ආහාරමග්ගෙහි භින්දිතබ්බානි, තෙසං කමවසෙන පච්ඡා වුත්තානි. අට්ඨකථායං පන සදිසත්තාති සමග්ගකත්තෙන සමානත්තා, අනන්තරරූපත්තාති වා අත්ථො.

457-460. කුසලාබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති චත්තාරීති අබ්‍යාකතසහිතස්ස කුසලස්ස පච්චයභාවදස්සනවසෙන කුසලමූලකෙස්වෙව දුමූලකම්පි ආහරිත්වා වුත්තං. අබ්‍යාකතෙ වත්ථුරූපම්පීති ඉදං ‘‘කටත්තාරූපම්පී’’ති එවං වත්තබ්බං. ‘‘දුතියඝටනෙ අබ්‍යාකතවිස්සජ්ජනෙ රූපෙසු වත්ථුමෙව ලබ්භතී’’ති පුරිමපාඨො, භූතරූපම්පි පන ලබ්භතීති ‘‘වත්ථුඤ්ච භූතරූපඤ්ච ලබ්භතී’’ති පඨන්ති. ‘‘චතුත්ථෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙවා’’ති වුත්තං, ‘‘චිත්තසමුට්ඨානරූපං පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපඤ්චා’’ති පන වත්තබ්බං. සවිපාකෙසු පඨමෙ විපාකා චෙව විපාකචිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්චාති එත්ථ චතුත්ථෙ විපාකචිත්තසමුට්ඨානමෙවාති ඉධ ච කටත්තාරූපම්පි විපාකචිත්තසමුට්ඨානග්ගහණෙන ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘කටත්තාරූපඤ්චා’’තිපි පන පඨන්ති. එත්ථ පන සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථි අවිගතමූලකෙසු ඝටනෙසු හෙතුකම්මඣානමග්ගෙහි ඝටනානි න යොජිතානි, යථාවුත්තෙසු අත්ථිඅවිගතමූලවජ්ජෙසු ආහාරෙන, නිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවජ්ජෙසු අධිපතිඉන්ද්‍රියෙහි ච. කස්මාති? තෙසු හි යොජියමානෙසු තංතංචිත්තුප්පාදෙකදෙසභූතා හෙතුආදයො අරූපධම්මාව පච්චයභාවෙන ලබ්භන්ති. තෙන තෙහි ඝටනානි හෙතුමූලකාදීසු වුත්තසදිසානෙව රූපමිස්සකත්තාභාවෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යානීති න වුත්තානි. අත්ථිඅවිගතෙහි පන යොජියමානො ආහාරො නිස්සයාදීහි අධිපතිඉන්ද්‍රියානි ච රූපමිස්සකානි හොන්තීති අධිපතාහාරින්ද්‍රියමූලකෙසු වුත්තසදිසානිපි ඝටනානි අත්ථිඅවිගතමූලකෙසු නිස්සයාදිමූලකෙසු ච ආහාරෙන අධිපතින්ද්‍රියෙහි ච සුපාකටභාවත්ථං යොජිතානීති දට්ඨබ්බානීති.

462-464. නිස්සයමූලකෙ ‘‘ඡට්ඨෙ තීණීති කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානස්සා’’ති පුරිමපාඨො, චක්ඛාදීනි පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්තීති ‘‘අබ්‍යාකතස්ස චක්ඛායතනාදීනි චා’’ති පඨන්ති.

466. උපනිස්සයමූලකෙ පකතූපනිස්සයවසෙන වුත්තෙසු ද්වීසු පඨමෙ ‘‘ලොකියකුසලාකුසලචෙතනා පච්චයභාවතො ගහෙතබ්බා’’ති වුත්තං, ලොකුත්තරාපි පන ගහෙතබ්බාව.

473-477. කම්මමූලකෙ පටිසන්ධියං වත්ථුපීති එත්ථ න පවත්තෙ විය ඛන්ධායෙව පච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහෙතබ්බාති අධිප්පායො. විපාකාවිපාකසාධාරණවසෙන වුත්තෙසු චතූසු පඨමෙ ‘‘අරූපෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානරූපං ලබ්භතී’’ති වුත්තං, කටත්තාරූපම්පි පන ලබ්භතෙව. ඉමස්මිං පන කම්මමූලකෙ ‘‘කම්මපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙ’’ති, ආරම්මණමූලකෙ ච ‘‘ආරම්මණපච්චයා කම්මෙ ද්වෙ’’ති කස්මා න වුත්තං, නනු කුසලාකුසලචෙතනා කම්මාරම්මණානං පටිසන්ධියාදීනං කම්මපච්චයො ආරම්මණපච්චයො ච හොති. යථා ච ආරම්මණභූතං වත්ථුං ආරම්මණනිස්සයපච්චයභාවෙන වුච්චති, එවං කම්මම්පි ආරම්මණපච්චයභාවෙන වත්තබ්බන්ති? න, ද්වින්නං පච්චයභාවානං අඤ්ඤමඤ්ඤපටික්ඛෙපතො. පච්චුප්පන්නඤ්හි වත්ථු නිස්සයභාවං අපරිච්චජිත්වා තෙනෙවාකාරෙන තන්නිස්සිතෙන ආලම්බියමානං නිස්සයභාවෙන ච නිස්සයපච්චයොති යුත්තං වත්තුං. කම්මං පන තස්මිං කතෙ පවත්තමානානං කතූපචිතභාවෙන කම්මපච්චයො හොති, නාරම්මණාකාරෙන, විසයමත්තතාවසෙන ච ආරම්මණපච්චයො හොති, න සන්තානවිසෙසං කත්වා ඵලුප්පාදනසඞ්ඛාතෙන කම්මපච්චයාකාරෙන, තස්මා කම්මපච්චයභාවො ආරම්මණපච්චයභාවං පටික්ඛිපති, ආරම්මණපච්චයභාවො ච කම්මපච්චයභාවන්ති ‘‘කම්මපච්චයො හුත්වා ආරම්මණපච්චයො හොතී’’ති, ‘‘ආරම්මණපච්චයො හුත්වා කම්මපච්චයො හොතී’’ති ච න සක්කා වත්තුන්ති න වුත්තං. එස ච සභාවො වත්තමානානඤ්ච ආරම්මණපුරෙජාතානං වත්ථුචක්ඛාදීනං, යං ආරම්මණපච්චයභාවෙන සහ නිස්සයාදිපච්චයා හොන්තීති වත්තබ්බතා, අතීතස්ස ච කම්මස්ස අයං සභාවො, යං ආරම්මණපච්චයභාවෙන සහ කම්මපච්චයො හොතීති නවත්තබ්බතා. යථා සහජාතපුරෙජාතනිස්සයානං සහ නිස්සයපච්චයභාවෙන වත්තබ්බතා සභාවො, සහජාතාරම්මණාධිපතීනඤ්ච සහ අධිපතිපච්චයභාවෙන නවත්තබ්බතා, එවමිධාපීති.

478-483. නිරාධිපතිවිඤ්ඤාණාහාරවසෙනාති අනාමට්ඨාධිපතිභාවස්ස විඤ්ඤාණාහාරස්ස වසෙනාති අධිප්පායො. වත්ථු පරිහායතීති අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි ලභන්තස්ස වත්ථුස්ස වසෙන සබ්බස්ස කටත්තාරූපස්ස පරිහානං දස්සෙති.

484-495. ‘‘තතියෙ අරූපින්ද්‍රියානි රූපාන’’න්ති වුත්තං, චක්ඛාදීනි ච පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්ති. තතො වීරියවසෙන මග්ගසම්පයුත්තානි ඡාති එත්ථ යදිපි වීමංසා ලබ්භති, වීරියස්ස පන වසෙන තංසමානගතිකා වීමංසාපි ගහිතාති ‘‘වීරියවසෙනා’’ති වුත්තං.

511-514. විප්පයුත්තමූලකෙ ‘‘දසමෙ කුසලාදයො චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වුත්තං, පටිසන්ධියං පන ‘‘ඛන්ධා කටත්තාරූපානං වත්ථු ච ඛන්ධාන’’න්ති ඉදම්පි ලබ්භති. ‘‘එකාදසමෙ පටිසන්ධියං වත්ථු ඛන්ධාන’’න්ති වුත්තං, තං විපාකපච්චයස්ස අග්ගහිතත්තා යස්ස වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනං කතං, තස්ස දස්සනවසෙන වුත්තං. ‘‘ඛන්ධා ච වත්ථුස්සා’’ති ඉදම්පි පන ලබ්භතෙව. ‘‘ද්වාදසමෙ පටිසන්ධියං ඛන්ධා කටත්තාරූපාන’’න්ති පුබ්බපාඨො, චිත්තසමුට්ඨානානි පන න වජ්ජෙතබ්බානීති ‘‘ද්වාදසමෙ ඛන්ධා පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපානං පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්චා’’ති පඨන්ති.

515-518. අත්ථිපච්චයමූලකෙ පඨමඝටනෙ ‘‘අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයා ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, ‘‘ආහාරින්ද්‍රියපච්චයා චා’’තිපි පන වත්තබ්බං. න හි ඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතාදයො ලබ්භන්තීති. ‘‘දුතියෙ පච්ඡාජාතකබළීකාරාහාරා න ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, සබ්බානිපි පන අලබ්භමානානි දස්සෙතුං ‘‘පච්ඡාජාතකබළීකාරාහාරරූපජීවිතින්ද්‍රියරූපාදිආරම්මණානි ච න ලබ්භන්තී’’ති පඨන්ති, ඡට්ඨං සබ්බෙසං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන වුත්තං. සත්තමෙ තතො රූපජීවිතින්ද්‍රියමත්තං පරිහායතීති එවමෙතෙසං විසෙසො වත්තබ්බො. තතො එකාදසමෙති එත්ථ තතොති නවමතොති අත්ථො. තෙරසමෙ වත්ථාරම්මණාති එත්ථ වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදිවත්ථූනිපි ගහිතානි, තථා චුද්දසමෙ වත්ථුමෙවාති එත්ථාපි. ‘‘සත්තරසමෙ පන තදෙව ආරම්මණාධිපතිභාවෙන, අට්ඨාරසමෙපි තදෙව ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති අයං පන සත්තරසමතො විසෙසො න හොති, වත්ථාරම්මණානං පන සත්තරසමෙ අට්ඨාරසමෙ ච වත්ථුස්සෙව පච්චයභාවො විසෙසොති ‘‘සත්තරසමෙ පන ආරම්මණාධිපතිභාවෙන චක්ඛාදීනි ච, අට්ඨාරසමෙ වත්ථුස්සෙව ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති පඨන්ති.

519. සහජාතානි විය සහජාතෙන කෙනචි එකෙන පච්චයෙන අනියමිතත්තා තානි පකිණ්ණකානීති වුත්තානීති එත්ථ පුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානි සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අසාමඤ්ඤවසෙන විප්පකිණ්ණානි වුත්තානි. ආරම්මණමූලකෙ අනන්තරසමනන්තරපුරෙජාතාති එත්ථ උපනිස්සයොපි පඨිතබ්බො.

යෙසු පාකටා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති, තානි දස්සෙතුං ‘‘හෙතුමූලකාදීන’’න්තිආදිමාහ. අලොභාදිතංතංනාමවසෙන පන හෙතුආරම්මණාධිපතිආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයධම්මා එවං පාකටා හුත්වා න පඤ්ඤායෙය්‍යුන්ති තෙ පරිච්ඡෙදවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘ද්වාදසෙව හි හෙතූ’’තිආදිමාහ. තෙන ‘‘එත්තකායෙව පච්චයධම්මා’’ති නිච්ඡයං කත්වා පාකටො හුත්වා අපඤ්ඤායමානොපි තෙස්වෙව මග්ගිතබ්බොති දස්සෙති. තත්ථ ඡ ආරම්මණාති එතෙන ආරම්මණාධිපති රූපාදිආරම්මණභාවතො සඞ්ගහිතොති තං අග්ගහෙත්වා ‘‘චත්තාරො අධිපතයො’’ති වුත්තං. එකන්තෙන කුසලවිපාකාති ඉදං ඉන්ද්‍රියෙසු අඤ්ඤින්ද්‍රියවසෙන ලබ්භති. එකන්තෙන අකුසලවිපාකාති ඉදං පන න සක්කා ලද්ධුං. ඣානඞ්ගෙස්වපි හි දුක්ඛං අකුසලමෙව විපාකස්ස අඣානඞ්ගත්තා. චිත්තට්ඨිතිපි අකුසලවිපාකකිරියා හොතීති. අකුසලස්ස විපාකා අකුසලවිපාකාති එවං පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ ඉන්ද්‍රියෙසු දුක්ඛින්ද්‍රියවසෙන ලබ්භෙය්‍ය, කුසලවිපාකාකුසලවිපාකවිසෙසෙන පන පච්චයයොජනා නත්ථීති අයමත්ථො අධිප්පෙතොති සක්කා වත්තුන්ති.

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා

527. එකෙන ලක්ඛණෙනාති ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස නහෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙන පච්චයෙන පච්චයොති අත්ථො. හෙතුපච්චයතො ච අඤ්ඤෙ පච්චයා අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨ හොන්ති, තෙසු කුසලො කුසලස්ස තීහි පච්චයෙහි පච්චයො, අකුසලස්ස ද්වීහි, එවං තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ තතො අඤ්ඤෙ පච්චයා ඉමෙස්වෙව ආරම්මණාදීසු අට්ඨසු පච්චයෙසු යථායොගං යොජෙතබ්බාති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. එතෙසු ච අට්ඨසු පච්චයෙසු පුරිමපුරිමෙහි අසඞ්ගහිතෙ සඞ්ගහෙත්වා පච්ඡිමපච්ඡිමා වුත්තාති ආරම්මණතො අඤ්ඤෙසං ද්වින්නං වසෙන උපනිස්සයො, වත්ථුපුරෙජාතස්ස වසෙන පුරෙජාතං, සහජාතතො උපනිස්සයතො ච, අඤ්ඤිස්සා චෙතනාය වසෙන කම්මං, සහජාතතො අඤ්ඤස්ස කබළීකාරාහාරස්ස වසෙන ආහාරො, සහජාතතො පුරෙජාතතො ච අඤ්ඤස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස වසෙන ඉන්ද්‍රියං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිච්චෙව (පට්ඨා. 1.1.404, 419, 423) වුත්තං, තදඤ්ඤාභාවා න වුත්තං ‘‘කම්මාහාරින්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති, තස්මා ‘‘ආරම්මණාධිපති ආරම්මණපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති එවං වත්තබ්බං. යං පන පරිත්තත්තිකෙ පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘අප්පමාණො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස සහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.66, 74) එත්ථ ආරම්මණස්ස අවචනං, තං පුරිමෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානං සඞ්ගහිතවිවජ්ජනාභාවතො උපනිස්සයතො අඤ්ඤාරම්මණාභාවතො ච, න පන ආරම්මණූපනිස්සයස්ස ආරම්මණෙ අසඞ්ගහිතත්තා.

අත්ථිඅවිගතපච්චයා යදිපි සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානං වසෙන පඤ්චවිධාව, සහජාතපුරෙජාතානං පන පච්ඡාජාතාහාරානං පච්ඡාජාතින්ද්‍රියානඤ්ච සහාපි අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවො හොති, න තිණ්ණං විප්පයුත්තතා විය විසුංයෙවාති ‘‘අත්ථිඅවිගතෙසු ච එකෙකස්ස වසෙන ඡහි භෙදෙහි ඨිතා’’ති අත්ථිඅවිගතපච්චයලක්ඛණෙසු එකෙකං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං.

‘‘රූපින්ද්‍රියපච්චයො පන අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො දුවිධො’’ති වුත්තං, තං ‘‘අජ්ඣත්තිකබාහිරභෙදතො’’ති එවං වත්තබ්බං.

චතුවීසතියාපීති න සොළසන්නංයෙව, නාපි අට්ඨන්නංයෙව, අථ ඛො චතුවීසතියාපීති අත්ථො. ආරම්මණභූතානං අධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං උපනිස්සයෙ නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානඤ්ච පුරෙජාතෙ සඞ්ගහො අත්ථීති ආරම්මණපච්චයං ආරම්මණපච්චයභාවෙයෙව ඨපෙත්වා තදෙකදෙසස්ස තෙසඤ්ච උපනිස්සයාදීසු සඞ්ගහං වත්තුකාමො ‘‘ආරම්මණපච්චයෙ ආරම්මණපච්චයොව සඞ්ගහං ගච්ඡති, න සෙසා තෙවීසතී’’ති ආහ. චතුත්ථෙ පුරෙජාතපච්චයෙති එත්ථ යථා ‘‘උපනිස්සයපච්චයෙ අධිපතිභූතො ආරම්මණපච්චයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘පුරෙජාතභූතො ආරම්මණපච්චයො’’තිපි වත්තබ්බං, තං පන තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතුං සක්කාති කත්වා න වුත්තං සියා. අථ පන ‘‘ආරම්මණතො අඤ්ඤං පුරෙජාතග්ගහණෙන ගහිත’’න්ති න වුත්තං, එවං සති උපනිස්සයග්ගහණෙනපි ආරම්මණතො අඤ්ඤස්ස ගහිතතාය භවිතබ්බන්ති ‘‘අධිපතිභූතො ආරම්මණපච්චයො උපනිස්සයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති න වත්තබ්බං සියාති.

යෙසු පඤ්හෙසු…පෙ… එකොව පච්චයො ආගතොති එත්ථ ආගතොවාති එවං එවසද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො. තෙන ද්වාදසමචුද්දසමෙසු පඤ්හෙසු සහජාතපුරෙජාතෙසු එකෙකො පච්චයො න අනාගතො හොති, අථ ඛො ආගතොවාති තෙසු අඤ්ඤතරපටික්ඛෙපෙ තෙපි පඤ්හා පරිහායන්තීති දස්සිතං හොතීති. යස්මිං පන පඤ්හෙති දුතියඡට්ඨපඤ්හෙසු එකෙකවසෙන ගහෙත්වා එකවචනෙන නිද්දිසීයති. එවන්ති ආරම්මණඋපනිස්සයවසෙනාති අත්ථො. තෙන ද්වාදසමචුද්දසමෙ නිවත්තෙති. තෙසුපි හි ද්වෙ පච්චයා ආගතා, න පන ආරම්මණඋපනිස්සයවසෙනාති. අවසෙසානං වසෙනාති අවසෙසානං ලබ්භමානානං වසෙනාති දට්ඨබ්බං. න හි තෙරසමපන්නරසමෙසු පච්ඡාජාතෙපි පටික්ඛිත්තෙ ආහාරින්ද්‍රියානං වසෙන තෙ පඤ්හා ලබ්භන්ති, අථ ඛො සහජාතස්සෙව වසෙනාති. ඉදමෙව චෙත්ථ ලක්ඛණන්ති අට්ඨන්නං පච්චයානං සබ්බපච්චයසඞ්ගාහකත්තං, උක්කට්ඨවසෙන පඤ්හාපරිච්ඡෙදො, තෙ තෙ පච්චයෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදො, තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ තස්ස තස්ස පඤ්හස්ස පරිහානාපරිහානීති එතං සබ්බං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙනා’’ති වුත්තං.

තත්‍රාති පභෙදපරිහානීසු. තීහි පච්චයෙහි එකූනවීසති පච්චයා දස්සිතාති ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයෙ සන්ධාය වුත්තං. අයං පන පච්චයුද්ධාරො සබ්බපච්චනීයස්ස සාධාරණලක්ඛණවසෙන වුත්තො, න ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථෙව ලබ්භමානපච්චයදස්සනවසෙන. එවඤ්ච කත්වා හෙතුදුකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘හෙතුධම්මො හෙතුස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.1.43) වුත්තං, අඤ්ඤථා ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයදස්සනෙ ‘‘සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති න වත්තබ්බං සියා, තස්මා ඉධාපි සබ්බලබ්භමානපච්චයසඞ්ගහවසෙන පච්චයුද්ධාරස්ස වුත්තත්තා තීහි පච්චයෙහි වීසති පච්චයා දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. යං වුත්තං ‘‘තත්‍රායං විත්ථාරකථා’’ති, තත්‍ර පභෙදෙ විත්ථාරකථං වත්වා පරිහානීයං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මිං පන පච්චයෙ…පෙ… තෙ පරතො වක්ඛාමා’’ති ආහ.

528. තථා අකුසලාදිකෙසුපි චතූසු පඤ්හෙසු තෙහි තෙහි පච්චයෙහි තෙ තෙයෙව පච්චයා දස්සිතාති කුසලාදිකෙසු දස්සිතෙහි අඤ්ඤෙසං අභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. න හි ‘‘අකුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්සා’’ති එත්ථ ද්වීහි පච්චයෙහි තයො පච්චයා දස්සිතා, අථ ඛො ද්වෙයෙව, අබ්‍යාකතස්සපි අකුසලො ආරම්මණාධිපතිපච්චයො න හොතීති.

530. සහජාතපච්චයා පන න හොන්ති වත්ථුමිස්සකත්තාති අසහජාතපච්චයෙන වත්ථුනා සහජාතපච්චයභාවෙන ගහිතත්තා තෙන සද්ධිං සහජාතපච්චයා න හොන්තීති දස්සෙති, න පන සුද්ධානං සහජාතපච්චයභාවං නිවාරෙති. වත්ථුනා පන සද්ධිං යෙන නිස්සයාදිනා පච්චයා හොන්ති, තමෙව නිස්සයාදිං විසෙසෙතුං සහජාතන්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තස්මා තෙස’’න්තිආදිමාහ.

ඉමස්මිං පන පච්චයුද්ධාරෙ ආරම්මණඋපනිස්සයකම්මඅත්ථිපච්චයෙසු චතූසු සබ්බපච්චයෙ සඞ්ගණ්හිත්වා කස්මා තෙසං වසෙන පච්චයුද්ධාරො න කතොති? මිස්සකාමිස්සකස්ස අත්ථිපච්චයවිභාගස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. න හි ‘‘අවිභාගෙන අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තෙ සක්කා විඤ්ඤාතුං ‘‘කිං සුද්ධෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයෙන පුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියඅත්ථිපච්චයෙන වා, අථ සහජාතපුරෙජාතමිස්සකෙන පච්ඡාජාතාහාරමිස්සකෙන පච්ඡාජාතින්ද්‍රියමිස්සකෙන වා’’ති. අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු පන සහජාතාදීසු සරූපතො වුච්චමානෙසු යත්ථ සුද්ධානං සහජාතාදීනං පච්චයභාවො, තත්ථ ‘‘සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා සුද්ධානං, යත්ථ ච මිස්සකානං පච්චයභාවො, තත්ථ ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්තිආදිනා මිස්සකානං ගහණතො සුවිඤ්ඤෙය්‍යතා හොති, තස්මා අත්ථිපච්චයවිසෙසදස්සනත්ථං සහජාතාදයො ගහිතා, තෙන ච සබ්බපච්චයානං චතූසු පච්චයෙසු සඞ්ගහො දස්සිතො හොති.

කස්මා පන සහජාතපුරෙජාතෙ අග්ගහෙත්වා නිස්සයො, පුරෙජාතපච්ඡාජාතෙ අග්ගහෙත්වා විප්පයුත්තො වා අත්ථිපච්චයවිසෙසභාවෙන න වුත්තොති? අවත්තබ්බත්තා, නිස්සයො තාව න වත්තබ්බො සහජාතපුරෙජාතානං සුද්ධානං මිස්සකානඤ්ච නිස්සයපච්චයභාවතො විභජිතබ්බතාය අත්ථිපච්චයෙන අවිසිට්ඨත්තා, විප්පයුත්තපච්චයො ච සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවතො අත්ථිපච්චයො විය විසෙසිතබ්බොති සො විය න වත්තබ්බො. සහජාතපුරෙජාතානඤ්ච මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවො හොති, න විප්පයුත්තභාවො. තථා සහජාතපච්ඡාජාතානඤ්ච මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවො හොති. වක්ඛති හි ‘‘අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති (පට්ඨා. 1.4.84), න පන විප්පයුත්තපච්චයභාවො, තස්මා විප්පයුත්තග්ගහණෙන මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවස්ස අග්ගහණතො න සො අත්ථිපච්චයවිසෙසො භවිතුං යුත්තොති භිය්‍යොපි න වත්තබ්බො.

නනු ච සහජාතපච්චයො ච හෙතුආදීහි විසෙසිතබ්බොති සොපි නිස්සයවිප්පයුත්තා විය අත්ථිපච්චයවිසෙසභාවෙන න වත්තබ්බොති? න, විරුද්ධපච්චයෙහි අවිසෙසිතබ්බත්තා. නිස්සයවිප්පයුත්තා හි අත්ථිපච්චයො විය උප්පත්තිකාලවිරුද්ධෙහි පච්චයෙහි විසෙසිතබ්බා, න පන සහජාතො. හෙතුආදයො හි සහජාතා එව, න උප්පත්තිකාලවිරුද්ධාති.

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයගණනවණ්ණනා

නහෙතුමූලකවණ්ණනා

532. සුද්ධො ආරම්මණපච්චයො පරිහායතීති එත්ථ සුද්ධග්ගහණෙන න කිඤ්චි පයොජනං. ආරම්මණෙ හි පච්චනීයතො ඨිතෙ අධිපතිපච්චයාදිභූතො ආරම්මණපච්චයො පරිහායතියෙවාති. සුද්ධොති වා අට්ඨසු පච්චයෙසු කෙවලං ආරම්මණපච්චයො පරිහායති, න සෙසාති දස්සෙති. එකාදසන්නන්ති සහජාතෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තෙසු පන්නරසසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තෙ වජ්ජෙත්වා එකාදසන්නං වසෙන. තෙති තෙ සහජාතෙ අන්තොගධායෙව තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ අඤ්ඤෙනාකාරෙන විස්සජ්ජනං න ලභන්තීති දස්සෙති, අනන්තොගධා පන ආරම්මණාධිපතිපුරෙජාතනිස්සයාදයො ආරම්මණාදිආකාරෙන ලභන්තීති.

කිඤ්චාපි සහජාතපච්චයොයෙව නත්ථීති තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ ඉමෙ වාරා න ලබ්භෙය්‍යුං, අථ ඛො නිස්සයඅත්ථිඅවිගතානං වසෙන එතෙ ලභිතබ්බා සියුන්ති අධිප්පායො. යස්මා පනාතිආදිනා යදිපි සහජාතපච්චයො නත්ථි, යස්මා පන සහජාතපච්චයධම්මෙ ඨිතා එතෙ න නිස්සයාදයො න හොන්ති, යස්මා ච සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ යෙ පටික්ඛිත්තා හොන්ති, තෙ ඉධ සහජාතපටික්ඛෙපෙන පටික්ඛිත්තා, තස්මා තෙපි වාරා න ලබ්භන්තීති දස්සෙති.

ඨපෙත්වා සහජාතපච්චයන්ති එතෙන නිස්සයාදිභූතඤ්ච සහජාතපච්චයං ඨපෙත්වාති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කුසලතො පවත්තමානෙසු කුසලාබ්‍යාකතෙසු කුසලස්ස කුසලො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොතීති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන පවත්තිසබ්භාවතො’’ති. යෙ ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතාති තෙසං තෙසං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවෙන වුච්චමානා යෙ ධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නභාවෙන වුච්චමානානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයොති සඞ්ගහං ගතාති අත්ථො. කුසලො ච කුසලස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයොති කත්වා කුසලාබ්‍යාකතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතෙහෙව ධම්මෙහි පච්චයො හොති, සමුදායභූතො එකදෙසභූතෙහීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. කුසලො පන කුසලස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතෙහෙව කුසලාබ්‍යාකතානං සහජාතාදීහි, න අඤ්ඤථාති අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පටික්ඛිත්තෙ සො වාරො පරිහායතීති වත්තබ්බං.

චතුන්නං ඛන්ධානං එකදෙසොවාති සහජාතෙ සන්ධාය වුත්තං. අසහජාතා හි ආහාරින්ද්‍රියා රූපක්ඛන්ධෙකදෙසොව හොන්ති. තෙති තෙ විප්පයුත්තපච්චයධම්මා.

533. ‘‘දුමූලකාදිවසෙන පච්චයගණනං දස්සෙතු’’න්ති ලිඛිතං, ‘‘පච්චනීයගණනං දස්සෙතු’’න්ති පන වත්තබ්බං. පච්චනීයවාරගණනා හි දස්සිතාති.

‘‘විපාකං පනෙත්ථ නඋපනිස්සයපච්චයෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං, විපාකස්සපි පන කම්මං උපනිස්සයො අහුත්වාපි කම්මපච්චයො හොතීති විපාකත්තිකෙ දස්සිතමෙතන්ති.

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

534. සත්ත පඤ්ච තීණි ද්වෙ එකන්ති පරිච්ඡින්නගණනානීති සත්තාදිපරිච්ඡෙදෙහි පරිච්ඡින්නගණනානි විස්සජ්ජනානි හෙතුමූලකෙ දස්සිතානීති ආහ.

538. නනිස්සයපච්චයා නඋපනිස්සයපච්චයා නපච්ඡාජාතෙ තීණීති මූලකං සඞ්ඛිපිත්වා දසමූලකෙ ‘‘නපච්ඡාජාතෙ තීණී’’ති වුත්තං ගණනං උද්ධරති. ‘‘තෙසු කටත්තාරූපඤ්ච ආහාරසමුට්ඨානඤ්ච පච්චයුප්පන්න’’න්ති වුත්තං, ද්වීසු පන විපාකො තතියෙ තෙසමුට්ඨානිකකායො ච පච්චයුප්පන්නො හොතියෙව.

545. අබ්‍යාකතො ච සහජාතඅබ්‍යාකතස්සාති ‘‘අරූපාබ්‍යාකතො අරූපාබ්‍යාකතස්ස, රූපාබ්‍යාකතො ච රූපාබ්‍යාකතස්සා’’ති එතං ද්වයං සන්ධාය වුත්තං. රූපාබ්‍යාකතො පන අරූපාබ්‍යාකතස්ස, අරූපාබ්‍යාකතො ච රූපාබ්‍යාකතස්ස සහජාතපච්චයො හොන්තො විප්පයුත්තපච්චයො හොතියෙව. ‘‘අබ්‍යාකතො සහජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙන අබ්‍යාකතස්සාති එවං පඤ්චා’’ති පන වත්තබ්බං.

546. නොඅත්ථිපච්චයා නහෙතුයා නවාති එත්ථ ‘‘එකමූලකෙකාවසානා අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, අත්ථිපච්චයෙ පන පටික්ඛිත්තෙ අට්ඨසු පච්චයෙසු සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානි පටික්ඛිත්තානි, ආරම්මණඋපනිස්සයකම්මානි ඨිතානීති තෙසං තිණ්ණං ඨිතානං වසෙන ලබ්භන්තීති වත්තබ්බං. සබ්බත්ථ හි අට්ඨසු පච්චයෙසු යෙ යෙ පටික්ඛිත්තා, තෙ තෙ අපනෙත්වා යෙ යෙ ඨිතා, තෙසං වසෙන තෙ තෙ වාරා ලබ්භන්තීති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණන්ති. යාව නිස්සයම්පීති න කෙවලං නාරම්මණෙයෙව ඨත්වා, අථ ඛො යාව නිස්සයං, තාව ඨත්වාපි නඋපනිස්සයෙ ද්වෙ කාතබ්බාති අත්ථො. නඋපනිස්සයතො හි පුරිමෙසු ච නවපි ලබ්භන්ති, නඋපනිස්සයෙ පන පවත්තෙ අත්ථිආරම්මණඋපනිස්සයපටික්ඛෙපෙන සත්ත පච්චයා පටික්ඛිත්තාති අවසිට්ඨස්ස කම්මස්ස වසෙන ද්වෙයෙවාති.

පච්චනීයගණනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

550. සදිසවාරාති අනුරූපවාරාති අත්ථො. නඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ ලද්ධෙසු හි එකාදසසු ‘‘කුසලො කුසලස්ස අකුසලො අකුසලස්සා’’ති ඉමෙ හෙතුයා ලද්ධෙසු සත්තසු ඉමෙහෙව ද්වීහි සමානා හොන්ති, අත්ථාභාවතො පන න අනුරූපාති. අථ වා වචනතො අත්ථතො ච උද්දෙසතො යථායොගං නිද්දෙසතො චාති සබ්බථා සමානතං සන්ධාය ‘‘සදිසවාරා’’ති ආහ.

551. පටිසන්ධිනාමරූපං සන්ධායාති පටිසන්ධියං හෙතුනාමපච්චයං වත්ථුරූපඤ්ච පච්චයුප්පන්නං සන්ධාය. තීණි කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානරූපස්සාති එත්ථ ‘‘අබ්‍යාකතො කටත්තාරූපස්ස චා’’ති ඉදම්පි වත්තබ්බං.

556. අධිපතිමූලකෙ නහෙතුයා දසාති ද්වින්නම්පි අධිපතීනං වසෙන වුත්තං, නාරම්මණෙ සත්තාති සහජාතාධිපතිස්ස, නසහජාතෙ සත්තාති ආරම්මණාධිපතිස්සාති එවං සබ්බත්ථ තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ ඝටනෙසු ච තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ ඝටිතෙ මූලභාවෙන ඨිතෙ පච්චයෙ යෙ ධම්මා පරිහායන්ති, යෙ ච තිට්ඨන්ති, තෙ සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා යෙ ධම්මා ඨිතා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං වසෙන ගණනා උද්ධරිතබ්බා. අනුලොමෙ වුත්තඝටිතෙ හි මූලභාවෙන ඨපෙත්වා ඝටිතාවසෙසා පච්චයා පච්චනීයතො යොජිතාති තත්ථ ලද්ධායෙව පච්චනීයතො ඨිතපච්චයානං වසෙන සමානා ඌනා ච සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති.

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

631. ඌනතරගණනෙන සද්ධිං අතිරෙකගණනස්සපි ගණනං පරිහාපෙත්වාති එත්ථ අනුලොමතො යොජියමානෙන පච්චයෙන සද්ධිං පච්චනීයතො ඨිතස්ස අතිරෙකගණනස්සපි ගණනං පරිහාපෙත්වාති අධිප්පායො. පරිහාපනගණනාය ඌනතරගණනෙන සද්ධිං සමානත්තඤ්ච න එකන්තිකං. නහෙතුනාරම්මණදුකස්ස හි ගණනා අධිපතිපච්චයෙන යොජියමානෙන ඌනතරගණනෙන සද්ධිං පරිහීනාපි අධිපතිපච්චයෙ ලද්ධගණනාය න සමානා, අථ ඛො තතොපි ඌනතරා හොතීති ආහ ‘‘න පනෙතං සබ්බසංසන්දනෙසු ගච්ඡතී’’ති.

නිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ සහජාතෙ ච අනුලොමතො අතිට්ඨමානානං හෙතුආදීනං සහජාතස්ස ච අට්ඨානං පාකටන්ති අපාකටමෙව දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුපුරෙජාතො අනුලොමතො න තිට්ඨතී’’ති ආහ. ආහාරෙ වාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති – සහජාතෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ අනුලොමතො අතිට්ඨමානා ඣානමග්ගසම්පයුත්තා ආහාරෙ වා ඉන්ද්‍රියෙ වා පච්චනීයතො ඨිතෙ තිට්ඨන්තීති හෙතුආදයොපි තිට්ඨන්ති. සබ්බඣානමග්ගෙහි පන චතුක්ඛන්ධෙකදෙසභූතානං සම්පයුත්තෙන ච චතුක්ඛන්ධභූතානං සබ්බෙසං තෙසං අනුලොමතො ඨානං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං, ඉතරෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අධිපතිඋපනිස්සයාති ආරම්මණමිස්සානම්පි අනුලොමතො ඨානං දස්සෙති.

‘‘ඉන්ද්‍රියෙ එකන්ති රූපජීවිතින්ද්‍රියවසෙනා’’ති වුත්තං, ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච වසෙනා’’ති පන වත්තබ්බං. කමෙන ගන්ත්වා විප්පයුත්තෙ තීණීති ඉදං පාකටභාවත්ථං ‘‘නවමූලකාදීසු විප්පයුත්තෙ තීණී’’ති එවං කෙසුචි පොත්ථකෙසු උද්ධටං. ඉමානි ච ද්වෙ පච්ඡාජාතින්ද්‍රියවසෙනාති ඉදං ‘‘ඉමානි ච ද්වෙ පච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙනා’’ති ච වත්තබ්බං.