5. පඤ්චමනයො අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

193. අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙපි වුත්තනයෙනෙව යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච සසුඛුමරූපවිඤ්ඤාණසහිතධම්මසමුදායා යෙ තෙ දුක්ඛසච්චඅනිදස්සනඅප්පටිඝඅචෙතසිකානුපාදාසදිසා සතිපි එකෙන ද්වීහි වා සඞ්ගහෙහි කෙසඤ්චි අසඞ්ගාහකත්තෙ තීහිපි අසඞ්ගහෙතබ්බස්ස අභාවතො පරිපුණ්ණසඞ්ගහාසඞ්ගාහකා න හොන්ති, අබ්‍යාකතධම්මසදිසා කෙනචි සඞ්ගහෙන අසඞ්ගහෙතබ්බභාවතො අසඞ්ගාහකා එව න හොන්ති, තෙන තෙ අසඞ්ගාහකභාවෙන න උද්ධටා, ඉතරෙ පන තබ්බිපරියායෙන උද්ධටාති.

යං පන අට්ඨකථායං ‘‘තාදිසෙන හි පදෙන නිබ්බානං ඛන්ධසඞ්ගහමත්තං න ගච්ඡෙය්‍යා’’ති වුත්තං, තං දුක්ඛසච්චං සන්ධාය වුත්තං. අනිදස්සනඅප්පටිඝෙසු පන අසඞ්ගාහකෙසු නිබ්බානං අන්තොගධං, න ච තදෙව තස්ස අසඞ්ගාහකන්ති. සදිසවිස්සජ්ජනානං වසෙන සමොධානෙත්වා කතෙහි සද්ධින්ති එවං කතෙහි දුතියපඤ්හාදීහි සද්ධිං පඨමපඤ්හනාමරූපපඤ්හාදයො සබ්බෙපි චතුත්තිංස හොන්තීති අත්ථො. යං පුච්ඡාය උද්ධටං පදං, තදෙවාති රූපක්ඛන්ධාදිවිසෙසකපදං වදති, න නිද්ධාරිතෙ පුච්ඡිතබ්බධම්මෙ. තෙ හි ලක්ඛණතො දස්සිතා, න පදෙන සරූපතොති. තත්ථ තදෙවාති එව-සද්දෙන න තං කදාචි සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං න හොතීති උද්ධටස්සෙව අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවෙ නියතතං අඤ්ඤස්ස ච අනියතතං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තදෙව යෙහි අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්ථ හි ‘‘නියමතො’’ති සක්කා වචනසෙසො යොජෙතුන්ති. අථ වා තදෙවාති පුච්ඡාය උද්ධටමෙව එවංපකාරමෙව හුත්වා යෙහි අසඞ්ගහිතන්ති තස්ස පුච්ඡාය උද්ධටභාවෙන එවං අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවනියමනත්ථො එව-සද්දො, න අඤ්ඤස්ස අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතතානිවාරණත්ථොති දට්ඨබ්බො. පුච්ඡාය උද්ධටඤ්හි අඤ්ඤසහිතං අසහිතඤ්ච අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං හොති. රූපක්ඛන්ධාදීනි හි අඤ්ඤසහිතානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධාදීනි අසහිතානීති.

අවසෙසා සඞ්ගහිතාති ඉදං අවසෙසා අසඞ්ගහිතා න හොන්තීති එවං දට්ඨබ්බං. තෙහිපි විඤ්ඤාණධම්මෙහි තෙ රූපධම්මාව තීහි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතාති පුච්ඡාය උද්ධටා තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගාහකා හුත්වා අසඞ්ගහිතාති අධිප්පායො. අනුද්ධටා වෙදනාදයොපි හි අසඞ්ගහිතා එවාති. එත්ථ ච පඨමෙ නයෙ වෙදනාදයොපි විඤ්ඤාණෙන අසඞ්ගහිතාති වුත්තා, දුතියෙ රූපධම්මාවාති අයං විසෙසො. වෙදනාදයො හි රූපවිඤ්ඤාණෙහෙව ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතාති ඔළාරිකරූපෙහි විඤ්ඤාණෙන ච තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතාති අත්ථො. රූපෙකදෙසො හි එත්ථ රූපග්ගහණෙන ගහිතොති.

196. චතුත්ථපඤ්හෙ චක්ඛායතනං වෙදනාදීහි චතූහීති එත්ථ චක්ඛායතනන්ති එතෙන පුච්ඡාය උද්ධටං අසඞ්ගාහකං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. චක්ඛායතනෙන පන අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතානි දස ඔළාරිකායතනානි න චක්ඛායතනමෙවාති. ‘‘රූපඤ්ච ධම්මායතන’’න්තිආදිනා යෙහි ධම්මෙහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං තං විඤ්ඤාණමෙව හොති, අසඞ්ගහිතෙන තෙන අසඞ්ගහිතඤ්ච විඤ්ඤාණවජ්ජං සබ්බං තෙව ධම්මෙ උදානෙති. සදිසවිස්සජ්ජනා හි එකතො උදානෙත්වා දස්සෙතබ්බා. තත්ථ පඨමෙන රූපක්ඛන්ධෙන සදිසවිස්සජ්ජනෙසු එකතො උදානෙත්වා දස්සිතෙසු අඤ්ඤෙ විසදිසවිස්සජ්ජනා නයදානෙන දස්සිතා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘රූපඤ්ච ධම්මායතනන්ති…පෙ… අඤ්ඤෙනාකාරෙන සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතා’’ති. තත්ථ ද්වෙ භවාති අසඤ්ඤෙකවොකාරභවා. ද්වෙති බාහිරුපාදාධම්මෙ එව සන්ධාය වුත්තං. යෙන අසඞ්ගාහකෙන අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං පුච්ඡිතබ්බං විස්සජ්ජිතබ්බඤ්ච පරිච්ඡිජ්ජති, සො රූපක්ඛන්ධාදිකො තස්ස පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානඤ්ච නිස්සයභාවතො ‘‘විසයො’’ති වුත්තො, යථාදස්සිතස්ස පන උද්දානස්ස නයදානමත්තත්තා ‘‘නයො’’ති වුත්තං. ‘‘ද්වෙවීසනයො චා’’තිපි පාඨො, ද්වෙවීසපදිකො එස නයො චාති අත්ථො.

පඤ්චමනයඅසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.