6. ඡට්ඨනයො සම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා

228. සම්පයොගවිප්පයොගපදෙ යං ලබ්භති, යඤ්ච න ලබ්භති, තං සබ්බං පුච්ඡාය ගහිතන්ති ඉදං න රූපක්ඛන්ධාදීනි පදානි සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො සම්පයොගපදං විප්පයොගපදඤ්චාති වෙදිතබ්බං. රූපක්ඛන්ධාදීසු හි යං ධම්මායතනාදිපදං න ලබ්භති, තං පුච්ඡායපි න ගහිතං. සම්පයොගපදං පන රූපක්ඛන්ධාදීසු අලබ්භමානම්පි ‘‘රූපක්ඛන්ධො කතිහි…පෙ… සම්පයුත්තො’’ති එවං පුච්ඡාය ගහිතං, වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු ලබ්භමානං, විප්පයොගපදං පන සබ්බත්ථ ලබ්භමානමෙවාති. රූපධම්මානං පන රූපෙන නිබ්බානෙන වා, නිබ්බානස්ස ච රූපෙන සද්ධිං සම්පයොගො නාම නත්ථීති එකුප්පාදාදිසභාගතාය අභාවතො සම්පයොගං නිවාරෙන්තෙන සා එව එකුප්පාදාදිතා එතෙසං විසභාගතාති තදභාවතො විප්පයොගොපි නිවාරිතො එව හොතීති දට්ඨබ්බො. චතූසු හි ඛන්ධෙසු විජ්ජමානා එකුප්පාදාදිතා තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං සභාගතා හොති රූපනිබ්බානෙහි තෙසං තෙහි ච රූපනිබ්බානානං විසභාගතා ච, න ච රූපෙකදෙසස්ස නිබ්බානස්ස වා සා එකුප්පාදාදිතා අත්ථි, යා රූපෙකදෙසෙන රූපෙකදෙසනිබ්බානානං නිබ්බානෙන ච රූපස්ස විසභාගතා සියා. තෙනෙව ‘‘චතූහි විප්පයොගො’’ති වුත්තන්ති.

සත්තසු විඤ්ඤාණධාතූසු එකායපි අවිප්පයුත්තෙති යථා රූපභවො තීහි විඤ්ඤාණධාතූහි, නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා පඤ්චහි, අවිතක්කඅවිචාරා එකාය විප්පයුත්තෙ අනාරම්මණමිස්සකෙ ධම්මෙ දීපෙන්ති, එවං අදීපෙත්වා එකායපි විප්පයුත්තෙ අහොන්තෙ සත්තහිපි සම්පයුත්තෙ සත්තපි වා තා දීපෙන්තීති අධිප්පායො. අවිප්පයුත්තෙති හි යෙ විප්පයුත්තා න හොන්ති, තෙ ධම්මෙති වුත්තං හොති, න සම්පයුත්තෙති. තෙන යානි තාහි සම්පයුත්තෙ දීපෙන්ති ධම්මායතනාදිපදානි, යානි ච සම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවෙහි නවත්තබ්බං දීපෙන්ති අචෙතසිකාදිපදානි, යානි ච සම්පයුත්තනවත්තබ්බානි දීපෙන්ති දුක්ඛසච්චාදිපදානි, තෙසං සබ්බෙසං අනාරම්මණමිස්සකධම්මදීපකානං අග්ගහණං වුත්තං හොති. න හි අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තතදුභයසමුදායානං ඛන්ධායතනධාතූසු කෙනචි සම්පයොගො විප්පයොගො වා අත්ථීති.

යදි එවං විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ ‘‘කුසලෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’ති න වත්තබ්බං. අකුසලාබ්‍යාකතා හි අනාරම්මණමිස්සොභයධම්මාති? න, යථාවුත්තසමුදායානං ඛන්ධාදීහෙව සම්පයොගවිප්පයොගාභාවවචනතො. ඛන්ධාදයො හි තදෙකදෙසා තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායා ච, සමුදායෙකදෙසානඤ්ච විභාගාභාවතො න සභාගවිසභාගතා අත්ථි, තෙන තෙසං ඛන්ධාදීහි සම්පයොගවිප්පයොගාභාවො හොති. කුසලා පන ධම්මා අකුසලාබ්‍යාකතෙහි විභත්තා, තෙ ච කුසලෙහි, න තෙසං සමුදායෙකදෙසභාවො තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායභාවො වා, තස්මා ඛන්ධාදීනි අනාමසිත්වා විප්පයුත්තතාමත්තෙන යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනෙ කුසලෙහි ඉතරෙසං, ඉතරෙහි ච කුසලානං විප්පයොගො න න හොති විසභාගතාසබ්භාවතොති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයුත්තතා වුත්තා. එස නයො සබ්බෙසු එවරූපෙසු.

උද්දානෙ පන අට්ඨාරස තතො පරෙති ඉදං ‘‘සොළසා’’ති වත්තබ්බං, තෙවීසන්ති ඉදඤ්ච ‘‘එකවීස’’න්ති. සබ්බත්ථ ච කාලසන්තානභෙදරහිතාරහිතබහුධම්මසමොධානානං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතූනං එකදෙසා සමුදයසච්චවෙදනාක්ඛන්ධාදයො එකදෙසසම්මිස්සා ච ඉද්ධිපාදාදයො අනාරම්මණෙහි අසම්මිස්සා රූපක්ඛන්ධාදයො ච සාරම්මණෙහි අසම්මිස්සා සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන සමානකාලසන්තානෙහි ච එකදෙසන්තරෙහි විභත්තා එව ගහිතාති තෙහි තෙ කෙහිචි එකදෙසන්තරෙහි විභත්තෙහි යථායොගං සම්පයොගං විප්පයොගඤ්ච ලභන්ති. අත්ථි හි තෙසං එකුප්පාදාදිතා සභාගතා විසභාගතා චාති. තෙන තත්ථ තත්ථ ‘‘එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි සම්පයුත්ත’’න්ති ච, ‘‘එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි විප්පයුත්ත’’න්ති ච වුත්තං. භින්නකාලසමුදායා එව පන වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධා වත්තමානා ච එකෙකධම්මා එව, තස්මා තෙසං සමානකාලස්ස විභජිතබ්බස්ස අභාවතො න සුඛින්ද්‍රියාදීනි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස විභාගං කරොන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදයො ච විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස මනායතනස්ස ච. තෙන ‘‘සුඛින්ද්‍රියං එකෙන ඛන්ධෙන කෙහිචි විප්පයුත්ත’’න්ති, ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන කෙහිචි විප්පයුත්තා’’ති ච එවමාදි න වුත්තං, ඛන්ධායතනවිභාගවිරහිතම්පි පන විඤ්ඤාණං ධාතුවිභාගෙන විභත්තමෙව වුත්තන්ති ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතු සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තා’’ති වුත්තං, එවමෙවං ඉන්ද්‍රියවිභාගෙන විභත්තානං සුඛින්ද්‍රියාදීනං ‘‘සුඛින්ද්‍රියෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදීසු යථායොගං විප්පයොගො දට්ඨබ්බො, නාවිභත්තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධස්සාති.

235. යථා තංසම්පයොගීභාවං සන්ධාය ‘‘සමුදයසච්චං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං, එවං තංවිප්පයොගීභාවං සන්ධාය ‘‘තීහි ඛන්ධෙහි විප්පයුත්ත’’න්ති කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අවිභාගෙහි තෙහි විප්පයොගවචනස්ස අයුත්තත්තා. විභාගෙ හි සති සමුදයසච්චං සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියෙහි මනොවිඤ්ඤාණධාතුතො අඤ්ඤවිඤ්ඤාණධාතූහි විප්පයුත්තන්ති යුත්තං වත්තුං විභාගෙනෙව විසභාගතාය සඞ්ගහිතත්තා, විභාගරහිතෙහි පන වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි න යුත්තං, තෙහි විජ්ජමානෙහි විජ්ජමානස්ස සමුදයස්ස විසභාගභාවාභාවතො. යඤ්හි අනුප්පන්නා ධම්මා විය ආමට්ඨකාලභෙදං න හොති සඞ්ඛතං උද්ධරිතබ්බං, තං පච්චුප්පන්නභාවං නිස්සාය සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන උද්ධරීයති, තඤ්ච විභාගරහිතෙහි ඛන්ධාදීහි සඞ්ඛතෙහි පච්චුප්පන්නභාවමෙව නිස්සාය අනාමට්ඨකාලභෙදෙ අත්ථිතාය එව නිස්සිතබ්බත්තා. අවිජ්ජමානස්ස හි අවිජ්ජමානෙන, අවිජ්ජමානස්ස ච විජ්ජමානෙන, විජ්ජමානස්ස ච අවිජ්ජමානෙන සම්පයොගො නත්ථි, විප්පයොගො පන අවිජ්ජමානතාදීපකෙ භෙදෙ ගහිතෙ තෙනෙව විසභාගතාපි ගහිතා එවාති හොති. භෙදෙ පන අග්ගහිතෙ තෙන තෙන ගහණෙන විසභාගතාය අග්ගහිතත්තා සති සභාගත්තෙ විජ්ජමානතාය එව ධම්මානං සභාගස්ස පරිච්ඡින්දනතො විජ්ජමානතා දස්සිතාති එකුප්පාදාදිභාවසඞ්ඛාතා සභාගතාපි ගහිතා එව හොති. තස්සා ච ගහිතත්තා සම්පයොගොව ලබ්භති, න විප්පයොගො, තස්මා සමුදයසච්චං වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි සම්පයුත්තත්තෙන වුත්තං, න විප්පයුත්තත්තෙනාති. එස නයො මග්ගසච්චාදීසුපීති.

262. ‘‘දුතියජ්ඣානවිචාරඤ්හි ඨපෙත්වා සෙසා අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනං යෙ පධානා විතක්කො විය කොට්ඨාසන්තරචිත්තුප්පාදෙසු අලීනා, තෙ එව ඉධ අවිතක්කවිචාරමත්තාති අධිප්පෙතාති දස්සෙති. තෙනෙව හි අනන්තරනයෙ සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා න සවිතක්කසවිචාරෙහීති තෙ න ගහිතා. දසමොසානනයෙසු ච තෙහි විප්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තානං තෙහි විප්පයුත්තානඤ්ච සොළසහි ධාතූහි විප්පයොගො අට්ඨාරසසඞ්ගහිතො ච වුත්තො. විතක්කසහිතෙසුපි පන තෙසු ගහිතෙසු සබ්බෙපි තෙ විචාරෙන සම්පයුත්තාති ‘‘එකෙන ඛන්ධෙන කෙහිචි සම්පයුත්තා’’ති සක්කා වත්තුං. සො හි සමුදායො විචාරං වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤෙන කෙනචි සම්පයුත්තො න හොති. න හි තදෙකදෙසස්ස විතක්කස්ස විචාරතො අඤ්ඤෙන සම්පයොගො සමුදායස්ස හොති. යථා නානාචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජමානානං ඉද්ධිපාදානං සමුදායස්ස ඉද්ධිපාදස්ස එකදෙසානං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගො සමුදායස්ස න හොති, එවමිධාපි දට්ඨබ්බං. යථා පන තෙසු එකොපි වෙදනාසඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසෙන ච අසම්පයුත්තො නාම නත්ථීති සමුදායස්ස තෙහි සම්පයුත්තතා වුත්තා, එවමිධාපි විචාරෙන අසම්පයුත්තස්ස අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස කස්සචි අභාවතො සමුදායස්ස තෙන සම්පයුත්තතා න න සක්කා වත්තුං. න හි අවිතක්කවිචාරමත්තානං දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකාදීනං විය සම්පයුත්තතා න වත්තබ්බා. යථා හි දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකෙසු කෙචි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසෙන මොහෙන සම්පයුත්තා, කෙචි අසම්පයුත්තාති න සමුදායො තෙන සම්පයුත්තො, නාපි අඤ්ඤො කොචි ධම්මො අත්ථි, යෙන සො සමුදායො සම්පයුත්තො සියාති ‘‘දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකා ධම්මා සම්පයුත්තාති නත්ථී’’ති වුත්තං, එවං භාවනායපහාතබ්බහෙතුකසහෙතුකාදයොපි. න පනෙවං යෙන අවිතක්කවිචාරමත්තසමුදායො සම්පයුත්තො සියා, තං නත්ථි අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු කස්සචි විචාරෙන අසම්පයුත්තස්ස අභාවා, තස්මා තෙ ‘‘සම්පයුත්තා’’ති න න වත්තබ්බාති. සබ්බත්ථ ච එකධම්මෙපි කෙහිචීති බහුවචනනිද්දෙසො සඞ්ඛාය අනියමිතත්තා කතොති වෙදිතබ්බො.

ඡට්ඨනයසම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.