4. ආසවසුත්තවණ්ණනා
58. චතුත්ථෙ සංවරෙනාති සංවරෙන හෙතුභූතෙන වා. ඉධාති අයං ඉධ-සද්දො සබ්බාකාරතො ඉන්දියසංවරසංවුතස්ස පුග්ගලස්ස සන්නිස්සයභූතසාසනපරිදීපනො, අඤ්ඤස්ස තථාභාවප්පටිසෙධනො වාති වුත්තං ‘‘ඉධාති ඉධස්මිං සාසනෙ’’ති. පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛාය. සඞ්ඛා-සද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාදීසු දිස්සති ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.168) හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.202, 204) කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1313-1315) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.128) ගණනාය. ඉධ පන ඤාණෙ දට්ඨබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘පටිසඤ්ජානිත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො’’ති. ආදීනවපච්චවෙක්ඛණා ආදීනවපටිසඞ්ඛාති යොජනා. සම්පලිමට්ඨන්ති ඝංසිතං. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති හත්ථපාදසිතආලොකිතවිලොකිතාදිප්පකාරභාගසො. තඤ්හි අයොනිසොමනසිකරොතො කිලෙසානං අනුබ්‍යඤ්ජනතො ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුච්චති. නිමිත්තග්ගාහොති ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තස්ස සුභනිමිත්තාදිකස්ස වා කිලෙසවත්ථුභූතස්ස නිමිත්තස්ස ගාහො. ආදිත්තපරියායෙනාති ආදිත්තපරියායෙ (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො.
යථා ඉත්ථියා ඉන්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං, න එවමිදං, ඉදං පන චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රියන්ති චක්ඛුන්ද්‍රියං. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රිය’’න්ති. යථා ආවාටෙ නියතට්ඨිතිකො කච්ඡපො ‘‘ආවාටකච්ඡපො’’ති වුච්චති, එවං තප්පටිබද්ධවුත්තිතාය තං ඨානො සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො’’ති. නනු ච චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි. න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨස්සච්චං වා උප්පජ්ජති. අපිච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං, තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං, තතො විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං, තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තදනන්තරං ජවනං ජවති. තත්ථාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ, න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ ච සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි. ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨස්සච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති. තස්මිං පන සීලාදීසු උප්පන්නෙසු සංවරො හොති, තස්මා ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො’’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ජවනෙ උප්පජ්ජමානොපි හෙස…පෙ… චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුච්චතී’’ති.
ඉදං වුත්තං හොති – යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙන හි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡකං කරෙය්‍යුං, එවමෙවං ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා පන නගරද්වාරෙසු සංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරාදයො අසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙසු හි පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි, එවමෙවං ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි සුගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි, තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුත්තොති.
සංවරෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො සංවුතොති ආහ ‘‘උපෙතො’’ති. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො සුන්දරතරොති උපරි පාළියං සන්දිස්සනතො වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි.
යන්ති ආදෙසොති ඉමිනා ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන සද්ධිං වචනවිපල්ලාසො කතොති දස්සෙති, නිපාතපදං වා එතං පුථුවචනත්ථං. විඝාතකරාති චිත්තවිඝාතකරා, කායචිත්තදුක්ඛනිබ්බත්තකා වා. යථාවුත්තකිලෙසහෙතුකා දාහානුබන්ධා විපාකා එව විපාකපරිළාහා. යථා පනෙත්ථ ආසවා අඤ්ඤෙ ච විඝාතකරා කිලෙසපරිළාහා සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එත්ථ ච සංවරණූපායො, සංවරිතබ්බං, සංවරො, යතො සො සංවරො, යත්ථ සංවරො, යථා සංවරො, යඤ්ච සංවරඵලන්ති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. කථං? ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො’’ති හි සංවරණූපායො. චක්ඛුන්ද්‍රියං සංවරිතබ්බං. සංවරග්ගහණෙන ගහිතා සති සංවරො. ‘‘අසංවුතස්සා’’ති සංවරණාවධි. අසංවරතො හි සංවරණං. සංවරිතබ්බග්ගහණසිද්ධො ඉධ සංවරවිසයො. චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්හි සංවරණං ඤාණං රූපාරම්මණෙ සංවරයතීති අවුත්තසිද්ධොයමත්ථො. ආසවතන්නිමිත්තකිලෙසපරිළාහාභාවො ඵලං. එවං සොතද්වාරාදීසු යොජෙතබ්බං. සබ්බත්ථෙවාති මනොද්වාරෙ පඤ්චද්වාරෙ චාති සබ්බස්මිං ද්වාරෙ.
පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරන්තිආදීසු ‘‘සීතස්ස පටිඝාතායා’’තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණමෙව යොනිසො පටිසඞ්ඛා. ඊදිසන්ති එවරූපං ඉට්ඨාරම්මණං. භවපත්ථනාය අස්සාදයතොති භවපත්ථනාමුඛෙන භාවිතං ආරම්මණං අස්සාදෙන්තස්ස. චීවරන්ති නිවාසනාදි යං කිඤ්චිචීවරං. පටිසෙවතීති නිවාසනාදිවසෙන පරිභුඤ්ජති. යාවදෙවාති පයොජනපරිමාණනියමනං. සීතප්පටිඝාතාදියෙව හි යොගිනො චීවරප්පටිසෙවනප්පයොජනං. සීතස්සාති සීතධාතුක්ඛොභතො වා උතුපරිණාමතො වා උප්පන්නස්ස සීතස්ස. පටිඝාතායාති පටිඝාතනත්ථං තප්පච්චයස්ස විකාරස්ස විනොදනත්ථං. උණ්හස්සාති අග්ගිසන්තාපතො උප්පන්නස්ස උණ්හස්ස. ඩංසාදයො පාකටායෙව. පුන යාවදෙවාති නියතප්පයොජනපරිමාණනියමනං. නියතඤ්හි පයොජනං චීවරං පටිසෙවන්තස්ස හිරිකොපීනප්පටිච්ඡාදනං, ඉතරං කදාචි. හිරිකොපීනන්ති සම්බාධට්ඨානං. යස්මිඤ්හි අඞ්ගෙ විවටෙ හිරී කුප්පති විනස්සති, තං හිරියා කොපනතො හිරිකොපීනං, තංපටිච්ඡාදනත්ථං චීවරං පටිසෙවති.
පිණ්ඩපාතන්ති යං කිඤ්චි ආහාරං. සො හි පිණ්ඩොල්‍යෙන භික්ඛුනො පත්තෙ පතනතො, තත්ථ තත්ථ ලද්ධභික්ඛාපිණ්ඩානං පාතො සන්නිපාතොති වා ‘‘පිණ්ඩපාතො’’ති වුච්චති. නෙව දවායාති න කීළනාය. න මදායාති න බලමදමානමදපුරිසමදත්ථං. න මණ්ඩනායාති න අඞ්ගපච්චඞ්ගානං පීණනභාවත්ථං. න විභූසනායාති න තෙසංයෙව සොභත්ථං, ඡවිසම්පත්තිඅත්ථන්ති අත්ථො. ඉමානි යථාක්කමං මොහදොසසණ්ඨානවණ්ණරාගූපනිස්සයප්පහානත්ථානි වෙදිතබ්බානි. පුරිමං වා ද්වයං අත්තනො සංකිලෙසුප්පත්තිනිසෙධනත්ථං, ඉතරං පරස්සපි. චත්තාරිපි කාමසුඛල්ලිකානුයොගස්ස පහානත්ථං වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. කායස්සාති රූපකායස්ස. ඨිතියා යාපනායාති පබන්ධට්ඨිතත්ථඤ්චෙව පවත්තියා අවිච්ඡෙදනත්ථඤ්ච, චිරකාලට්ඨිතත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස පවත්තාපනත්ථං. විහිංසූපරතියාති ජිඝච්ඡාදුක්ඛස්ස උපරමත්ථං. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායාති සාසනමග්ගබ්‍රහ්මචරියානං අනුග්ගණ්හනත්ථං. ඉතීති එවං ඉමිනා උපායෙන. පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමීති පුරාණං අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනං පටිහනිස්සාමි. නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති නවං භුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනං න උප්පාදෙස්සාමි. තස්සා හි අනුප්පජ්ජනත්ථමෙව ආහාරං පරිභුඤ්ජති. එත්ථ අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා නාම යථාවුත්තජිඝච්ඡානිමිත්තා වෙදනා. සා හි අභුඤ්ජන්තස්ස භිය්‍යො භිය්‍යොපවඩ්ඪනවසෙන උප්පජ්ජති, භුත්තපච්චයා අනුප්පජ්ජනකවෙදනාපි ඛුදානිමිත්තාව අඞ්ගදාහසූලාදිවෙදනා අප්පවත්තා. සා හි භුත්තපච්චයා අනුප්පන්නාව න උප්පජ්ජිස්සති. විහිංසානිමිත්තතා චෙතාසං විහිංසාය විසෙසො.
යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති යාපනා ච මෙ චතුන්නං ඉරියාපථානං භවිස්සති. ‘‘යාපනායා’’ති ඉමිනා ජීවිතින්ද්‍රියයාපනා වුත්තා, ඉධ චතුන්නං ඉරියාපථානං අවිච්ඡෙදසඞ්ඛාතා යාපනාති අයමෙතාසං විසෙසො. අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චාති අයුත්තපරියෙසනප්පටිග්ගහණපරිභොගපරිවජ්ජනෙන අනවජ්ජතා, පරිමිතපරිභොගෙන ඵාසුවිහාරො. අසප්පායාපරිමිතභොජනපච්චයා අරතිතන්දීවිජම්භිතාවිඤ්ඤුගරහාදිදොසාභාවෙන වා අනවජ්ජතා. සප්පායපරිමිතභොජනපච්චයා කායබලසම්භවෙන ඵාසුවිහාරො. යාවදත්ථං උදරාවදෙහකභොජනපරිවජ්ජනෙන වා සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛමිද්ධසුඛාදීනං අභාවතො අනවජ්ජතා. චතුපඤ්චාලොපමත්තඌනභොජනෙන චතුඉරියාපථයොග්‍යතාපාදනතො ඵාසුවිහාරො. වුත්තඤ්හෙතං –
‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;
අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983; මි. ප. 6.5.10);
එත්තාවතා ච පයොජනපරිග්ගහො, මජ්ඣිමා ච පටිපදා දීපිතා හොති. යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති පයොජනපරිග්ගහදීපනා. යාත්‍රා හි නං ආහාරූපයොගං පයොජෙති. ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගහෙතුකො ඵාසුවිහාරො මජ්ඣිමා පටිපදා අන්තද්වයපරිවජ්ජනතො.
සෙනාසනන්ති සෙනඤ්ච ආසනඤ්ච. යත්ථ විහාරාදිකෙ සෙති නිපජ්ජති ආසති නිසීදති, තං සෙනාසනං. උතුපරිස්සයවිනොදනප්පටිසල්ලානාරාමත්ථන්ති උතුයෙව පරිසහනට්ඨෙන පරිස්සයො සරීරාබාධචිත්තවික්ඛෙපකරො, තස්ස විනොදනත්ථං, අනුප්පන්නස්ස අනුප්පාදනත්ථං, උප්පන්නස්ස වූපසමනත්ථඤ්චාති අත්ථො. අථ වා යථාවුත්තො උතු ච සීහබ්‍යග්ඝාදිපාකටපරිස්සයො ච රාගදොසාදිපටිච්ඡන්නපරිස්සයො ච උතුපරිස්සයො, තස්ස විනොදනත්ථඤ්චෙව එකීභාවඵාසුකත්ථඤ්ච. චීවරප්පටිසෙවනෙ හිරීකොපීනප්පටිච්ඡාදනං විය තං නියතපයොජනන්ති පුන ‘‘යාවදෙවා’’ති වුත්තං.
ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරන්ති රොගස්ස පච්චනීකප්පවත්තියා ගිලානපච්චයො, තතො එව භිසක්කස්ස අනුඤ්ඤාතවත්ථුතාය භෙසජ්ජං, ජීවිතස්ස පරිවාරසම්භාරභාවෙහි පරික්ඛාරො චාති ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො, තං. වෙය්‍යාබාධිකානන්ති වෙය්‍යාබාධතො ධාතුක්ඛොභතො ච තංනිබ්බත්තකුට්ඨගණ්ඩපීළකාදිරොගතො උප්පන්නානං. වෙදනානන්ති දුක්ඛවෙදනානං. අබ්‍යාබජ්ඣපරමතායාති නිද්දුක්ඛපරමභාවාය. යාව තං දුක්ඛං සබ්බං පහීනං හොති, තාව පටිසෙවාමීති යොජනා. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපෙනෙව පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. නවවෙදනුප්පාදතොපීති න කෙවලං ආයතිං එව විපාකපරිළාහා, අථ ඛො අතිභොජනපච්චයා අලංසාටකාදීනං විය නවවෙදනුප්පාදතොපි වෙදිතබ්බා.
කම්මට්ඨානිකස්ස චලනං නාම කම්මට්ඨානපරිච්චාගොති ආහ ‘‘චලති කම්පති කම්මට්ඨානං විජහතී’’ති. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති එත්ථ ච ලොමසනාගත්ථෙරස්ස වත්ථු කථෙතබ්බං. ථෙරො කිර චෙතියපබ්බතෙ පියඞ්ගුගුහාය පධානඝරෙ විහරන්තො අන්තරට්ඨකෙ හිමපාතසමයෙ ලොකන්තරිකනිරයං පච්චවෙක්ඛිත්වා කම්මට්ඨානං අවිජහන්තොව අබ්භොකාසෙ වීතිනාමෙසි. ගිම්හසමයෙ ච පච්ඡාභත්තං බහිචඞ්කමෙ කම්මට්ඨානං මනසිකරොතො සෙදාපිස්ස කච්ඡෙහි මුච්චන්ති. අථ නං අන්තෙවාසිකො ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, නිසීදථ, සීතලො ඔකාසො’’ති. ථෙරො ‘‘උණ්හභයෙනෙවම්හි, ආවුසො, ඉධ නිසින්නො’’ති අවීචිමහානිරයං පච්චවෙක්ඛිත්වා නිසීදියෙව. උණ්හන්ති චෙත්ථ අග්ගිසන්තාපොව වෙදිතබ්බො සූරියසන්තාපස්ස පරතො වුච්චමානත්තා. සූරියසන්තාපවසෙන පනෙතං වත්ථු වුත්තං.
යො ච ද්වෙ තයො වාරෙ භත්තං වා පානීයං වා අලභමානොපි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අත්තනො පෙත්තිවිසයූපපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව. ඩංසමකසවාතාතපසම්ඵස්සෙහි ඵුට්ඨො චෙපි තිරච්ඡානූපපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව. සරීසපසම්ඵස්සෙන ඵුට්ඨො චාපි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සීහබ්‍යග්ඝාදිමුඛෙසු අනෙකවාරං පරිවත්තිතපුබ්බභාවං පච්චවෙක්ඛිත්වා අවෙධන්තො කම්මට්ඨානං න විජහතියෙව පධානියත්ථෙරො විය, අයං ‘‘ඛමො ජිඝච්ඡාය…පෙ… සරීසපසම්ඵස්සාන’’න්ති වෙදිතබ්බො. ථෙරං කිර ඛණ්ඩචෙලවිහාරෙ කණිකාරපධානියඝරෙ අරියවංසධම්මං සුණන්තඤ්ඤෙව ඝොරවිසො සප්පො ඩංසි. ථෙරො ජානිත්වාපි පසන්නචිත්තො නිසින්නො ධම්මංයෙව සුණාති, විසවෙගො ථද්ධො අහොසි. ථෙරො උපසම්පදමාළං ආදිං කත්වා සීලං පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘විසුද්ධසීලොම්හී’’ති පීතිං උප්පාදෙසි, සහ පීතුප්පාදා විසං නිවත්තිත්වා පථවිං පාවිසි. ථෙරො තත්ථෙව චිත්තෙකග්ගතං ලභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.
යො පන අක්කොසවසෙන දුරුත්තෙ දුරුත්තත්තායෙව ච දුරාගතෙ අපි අන්තිමවත්ථුසඤ්ඤිතෙ වචනපථෙ සුත්වා ඛන්තිගුණංයෙව පච්චවෙක්ඛිත්වා න වෙධති දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො විය, අයං ‘‘ඛමො දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථාන’’න්ති වෙදිතබ්බො. ථෙරො කිර පච්චයසන්තොසභාවනාරාමතාය මහාඅරියවංසප්පටිපදං කථෙසි, සබ්බො මහාගාමො ආගච්ඡති, ථෙරස්ස මහාසක්කාරො උප්පජ්ජි. තං අඤ්ඤතරො මහාථෙරො අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘දීඝභාණකො ‘අරියවංසං කථෙමී’ති සබ්බරත්තිං කොලාහලං කරොතී’’තිආදීහි අක්කොසි. උභොපි ච අත්තනො අත්තනො විහාරං ගච්ඡන්තා ගාවුතමත්තං එකපථෙන අගමංසු. සකලගාවුතම්පි සො තං අක්කොසියෙව. තතො යත්ථ ද්වින්නං විහාරානං මග්ගො භිජ්ජති, තත්ථ ඨත්වා දීඝභාණකත්ථෙරො තං වන්දිත්වා ‘‘එසො, භන්තෙ, තුම්හාකං මග්ගො’’ති ආහ. සො අස්සුණන්තො විය අගමාසි. ථෙරොපි විහාරං ගන්ත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා නිසීදි. තමෙනං අන්තෙවාසිකො ‘‘කිං, භන්තෙ, සකලගාවුතං පරිභාසන්තං න කිඤ්චි අවොචුත්ථා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘ඛන්තියෙවාවුසො, මය්හං භාරො, න අක්ඛන්ති, එකපදුද්ධාරෙපි කම්මට්ඨානවියොගං න පස්සාමී’’ති ආහ.
වචනමෙව තදත්ථං ඤාපෙතුකාමානඤ්ච පථො උපායොති ආහ ‘‘වචනමෙව වචනපථො’’ති. අසුඛට්ඨෙන වා තිබ්බා. යඤ්හි න සුඛං, තං අනිට්ඨං තිබ්බන්ති වුච්චති. අධිවාසකජාතිකො හොතීති යථාවුත්තවෙදනානං අධිවාසකසභාවො හොති. චිත්තලපබ්බතෙ පධානියත්ථෙරස්ස කිර රත්තිං පධානෙන වීතිනාමෙත්වා ඨිතස්ස උදරවාතො උප්පජ්ජති. සො තං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ආවත්තති පරිවත්තති. තමෙනං චඞ්කමනපස්සෙ ඨිතො පිණ්ඩපාතියත්ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො, පබ්බජිතො නාම අධිවාසනසීලො හොතී’’ති. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති අධිවාසෙත්වා නිච්චලො සයි. වාතො නාභිතො යාව හදයං ඵාලෙසි. ථෙරො වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සන්තො මුහුත්තෙන අනාගාමී හුත්වා පරිනිබ්බායි. එවං සබ්බත්ථාති ‘‘උණ්හෙන ඵුට්ඨස්ස සීතං පත්ථයතො’’තිආදිනා සබ්බත්ථ උණ්හාදිනිමිත්තං කාමාසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. නත්ථි සුගතිභවෙ සීතං වා උණ්හං වාති අනිට්ඨං සීතං වා උණ්හං වා නත්ථීති අධිප්පායො. අත්තග්ගාහෙ සති අත්තනියග්ගාහොති ආහ ‘‘මය්හං සීතං උණ්හන්ති ගාහො දිට්ඨාසවො’’ති.
අහං සමණොති ‘‘අහං සමණො, කිං මම ජීවිතෙන වා මරණෙන වා’’ති එවං චින්තෙත්වාති අධිප්පායො. පච්චවෙක්ඛිත්වාති ගාමප්පවෙසප්පයොජනාදිඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා. පටික්කමතීති හත්ථිආදීනං සමීපගමනතො අපක්කමති. ඨායන්ති එත්ථාති ඨානං, කණ්ටකානං ඨානං කණ්ටකට්ඨානං, යත්ථ කණ්ටකානි සන්ති, තං ඔකාසන්ති වුත්තං හොති. අමනුස්සදුට්ඨානීති අමනුස්සසඤ්චාරෙන දූසිතානි, සපරිස්සයානීති අත්ථො. අනියතවත්ථුභූතන්ති අනියතසික්ඛාපදස්ස කාරණභූතං. වෙසියාදිභෙදතොති වෙසියාවිධවාථුල්ලකුමාරිකාපණ්ඩකපානාගාරභික්ඛුනිභෙදතො. සමානන්ති සමං, අවිසමන්ති අත්ථො. අකාසි වාති තාදිසං අනාචාරං අකාසි වා. සීලසංවරසඞ්ඛාතෙනාති කථං පරිවජ්ජනං සීලං? අනාසනපරිවජ්ජනෙන හි අනාචාරපරිවජ්ජනං වුත්තං. අනාචාරාගොචරපරිවජ්ජනං චාරිත්තසීලතාය සීලසංවරො. තථා හි භගවතා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’ති (විභ. 508) සීලසංවරවිභජනෙ ආචාරගොචරසම්පත්තිං දස්සෙන්තෙන ‘‘අත්ථි අනාචාරො, අත්ථි අගොචරො’’තිආදිනා (විභ. 513-514) ආචාරගොචරා විභජිත්වා දස්සිතා. ‘‘චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙතී’’ති වචනතො හත්ථිආදිපරිවජ්ජනම්පි භගවතො වචනානුට්ඨානන්ති කත්වා ආචාරසීලමෙවාති වෙදිතබ්බං.
ඉතිපීති ඉමිනාපි කාරණෙන අයොනිසොමනසිකාරසමුට්ඨිතත්තාපි, ලොභාදිසහගතත්තාපි, කුසලප්පටිපක්ඛතොපීතිආදීහි කාරණෙහි අයං විතක්කො අකුසලොති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සාවජ්ජොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච අකුසලොතිආදිනා දිට්ඨධම්මිකං කාමවිතක්කස්ස ආදීනවං දස්සෙති, දුක්ඛවිපාකොති ඉමිනා සම්පරායිකං. අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තතීතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන ආදීනවවිභාවනා වෙදිතබ්බා. උප්පන්නස්ස කාමවිතක්කස්ස අනධිවාසනං නාම පුන තාදිසස්ස අනුප්පාදනං. තං පනස්ස පහානං විනොදනං බ්‍යන්තිකරණං අනභාවගමනන්ති ච වත්තුං වට්ටතීති පාළියං – ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති වත්වා ‘‘පජහතී’’තිආදි වුත්තන්ති තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතී’’තිආදිමාහ. පහානඤ්චෙත්ථ වික්ඛම්භනමෙව, න සමුච්ඡෙදොති දස්සෙතුං ‘‘විනොදෙතී’’තිආදි වුත්තන්ති වික්ඛම්භනවසෙනෙව අත්ථො දස්සිතො. උප්පන්නුප්පන්නෙති තෙසං පාපවිතක්කානං උප්පාදාවත්ථාගහණං වා කතං සියා අනවසෙසග්ගහණං වා. තෙසු පඨමං සන්ධායාහ ‘‘උප්පන්නමත්තෙ’’ති, සම්පතිජාතෙති අත්ථො. අනවසෙසග්ගහණං බ්‍යාපනිච්ඡායං හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සතක්ඛත්තුම්පි උප්පන්නුප්පන්නෙ’’ති වුත්තං.
ඤාතිවිතක්කොති ‘‘අම්හාකං ඤාතයො සුඛජීවිනො සම්පත්තියුත්තා’’තිආදිනා ගෙහස්සිතපෙමවසෙන ඤාතකෙ ආරබ්භ උප්පන්නවිතක්කො. ජනපදවිතක්කොති ‘‘අම්හාකං ජනපදො සුභික්ඛො සම්පන්නසස්සො රමණීයො’’තිආදිනා ගෙහස්සිතපෙමවසෙන ජනපදං ආරබ්භ උප්පන්නවිතක්කො. උක්කුටිකප්පධානාදීහි දුක්ඛෙ නිජ්ජිණ්ණෙ සම්පරායෙ සත්තා සුඛී හොන්ති අමරාති දුක්කරකාරිකාය පටිසංයුත්තො අමරත්ථාය විතක්කො. තං වා ආරබ්භ අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨිසහගතො අමරො ච සො විතක්කො චාති අමරාවිතක්කො. පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තොති පරෙසු උපට්ඨාකාදීසු සහනන්දිතාදිවසෙන පවත්තො අනුද්දයතාපතිරූපකො ගෙහස්සිතපෙමප්පටිසංයුත්තො විතක්කො. ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිසංයුත්තොති චීවරාදිලාභෙන ච සක්කාරෙන ච කිත්තිසද්දෙන ච ආරම්මණකරණවසෙන පටිසංයුත්තො. අනවඤ්ඤත්තිප්පටිසංයුත්තොති ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යුං, න හෙට්ඨා කත්වා මඤ්ඤෙය්‍යුං, පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුං කරෙය්‍යු’’න්ති උප්පන්නවිතක්කො.
කාමවිතක්කො කාමසඞ්කප්පනසභාවතො කාමාසවප්පත්තියා සාතිසයත්තා ච කාමනාකාරොති ආහ ‘‘කාමවිතක්කො පනෙත්ථ කාමාසවො’’ති. තබ්බිසෙසොති කාමාසවවිසෙසො භවසභාවත්තාති අධිප්පායො. කාමවිතක්කාදිකෙ විනොදෙති අත්තනො සන්තානතො නීහරති එතෙනාති විනොදනං, වීරියන්ති ආහ ‘‘වීරියසංවරසඞ්ඛාතෙන විනොදනෙනා’’ති.
‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තියො පරිපූරෙන්තී’’ති වචනතො විජ්ජාවිමුත්තීනං අනධිගමො තතො ච සකලවට්ටදුක්ඛානතිවත්ති අභාවනාය ආදීනවො. වුත්තවිපරියායෙන භගවතො ඔරසපුත්තභාවාදිවසෙන ච භාවනාය ආනිසංසො වෙදිතබ්බො. ථොමෙන්තොති ආසවපහානස්ස දුක්කරත්තා තාය එව දුක්කරකිරියාය තං අභිත්ථවන්තො. සංවරෙනෙව පහීනාති සංවරෙන පහීනා එව. තෙන වුත්තං ‘‘න අප්පහීනෙසුයෙව පහීනසඤ්ඤී’’ති.
ආසවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.