.නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ඡක්කනිපාත-ටීකා

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. ආහුනෙය්‍යවග්ගො

1. පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

1. ඡක්කනිපාතස්ස පඨමෙ චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති නිස්සයවොහාරෙන වුත්තං. සසම්භාරකනිද්දෙසොයං යථා ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’ති, තස්මා නිස්සයසීසෙන නිස්සිතස්ස ගහණං දට්ඨබ්බං. තෙනායමත්ථො ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණෙ ආපාථගතෙ තං රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිස්වා’’ති. නෙව සුමනො හොතීති ජවනක්ඛණෙ ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ රාගං අනුප්පාදෙන්තො නෙව සුමනො හොති ගෙහස්සිතපෙමවසෙනපි මග්ගෙන සබ්බසො රාගස්ස සමුච්ඡින්නත්තා. න දුම්මනොති අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තො න දුම්මනො. පසාදඤ්ඤථත්තවසෙනපි ඉට්ඨෙපි අනිට්ඨෙපි මජ්ඣත්තෙපි ආරම්මණෙ න සමං සම්මා අයොනිසො ගහණං අසමපෙක්ඛනං. අයඤ්චස්ස පටිපත්ති සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා චාති ආහ ‘‘සතො සම්පජානො හුත්වා’’ති. සතියා යුත්තත්තා සතො. සම්පජඤ්ඤෙන යුත්තත්තා සම්පජානො. ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිභෙදනතො ‘‘සතතවිහාරො කථිතො’’ති වුත්තං. සතතවිහාරොති ඛීණාසවස්ස නිච්චවිහාරො සබ්බදා පවත්තනකවිහාරො. ඨපෙත්වා හි සමාපත්තිවෙලං භවඞ්ගවෙලඤ්ච ඛීණාසවා ඉමිනාව ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවිහාරෙන විහරන්ති.

එත්ථ ච ‘‘ඡසු ද්වාරෙසුපි උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති ඉමිනා ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා කථිතා. ‘‘සම්පජානො’’ති වචනතො පන චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. සතතවිහාරභාවතො අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති. ‘‘නෙව සුමනො න දුම්මනො’’ති වචනතො අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි, හසිතුප්පාදො, වොට්ඨබ්බනඤ්චාති දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. රාගදොසසහජාතානං සොමනස්සදොමනස්සානං අභාවො තෙසම්පි සාධාරණොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ආගතානං ඉමෙසං සතතවිහාරානං සොමනස්සං කථං ලබ්භතීති චෙ? ආසෙවනතො. කිඤ්චාපි ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනතො, කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරාභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං, තස්ස යාථාවසභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං පුබ්බාසෙවනවසෙන සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව.

පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2-7. දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා

2-7. දුතියෙ (විසුද්ධි. 2.380) අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං නානප්පකාරං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං. පච්චනුභොතීති පච්චනුභවති, ඵුසති සච්ඡිකරොති පාපුණාතීති අත්ථො. ඉදානිස්ස අනෙකවිහිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එකොපි හුත්වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘එකොපි හුත්වා’’ති ඉමිනා කරණතො පුබ්බෙව පකතියා එකොපි හුත්වා. බහුධා හොතීති බහූනං සන්තිකෙ චඞ්කමිතුකාමො වා සජ්ඣායං කාතුකාමො වා පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො වා හුත්වා සතම්පි සහස්සම්පි හොති. ආවිභාවං තිරොභාවන්ති එත්ථ ආවිභාවං කරොති, තිරොභාවං කරොතීති අයමත්ථො. ඉදමෙව හි සන්ධාය පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 3.11) වුත්තං – ‘‘ආවිභාවන්ති කෙනචි අනාවුටං හොති අප්පටිච්ඡන්නං විවටං, තිරොභාවන්ති කෙනචි ආවුටං හොති පටිච්ඡන්නං පිහිතං පටිකුජ්ජිත’’න්ති. තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙති එත්ථ තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං, කුට්ටස්ස පරභාගන්ති වුත්තං හොති. එස නයො ඉතරෙසු. කුට්ටොති ච ගෙහභිත්තියා එතං අධිවචනං. පාකාරොති ගෙහවිහාරගාමාදීනං පරික්ඛෙපපාකාරො. පබ්බතොති පංසුපබ්බතො වා පාසාණපබ්බතො වා. අසජ්ජමානොති අලග්ගමානො සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ විය.

උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති එත්ථ උම්මුජ්ජන්ති උට්ඨානං වුච්චති. නිමුජ්ජන්ති සංසීදනං. උම්මුජ්ජඤ්ච නිමුජ්ජඤ්ච උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං. උදකෙපි අභිජ්ජමානෙති එත්ථ යං උදකං අක්කමිත්වා සංසීදති, තං භිජ්ජමානන්ති වුච්චති, විපරීතං අභිජ්ජමානං. පල්ලඞ්කෙන ගච්ඡති. පක්ඛී සකුණොති පක්ඛෙහි යුත්තසකුණො. ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසතීති එත්ථ චන්දිමසූරියානං ද්වාචත්තාලීසයොජනසහස්සස්ස උපරි චරණෙන මහිද්ධිකතා, තීසු දීපෙසු එකක්ඛණෙ ආලොකකරණෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා. එවං උපරිචරණආලොකකරණෙහි මහිද්ධිකෙ මහානුභාවෙ. පරාමසතීති ගණ්හාති, එකදෙසෙ වා ඡුපති. පරිමජ්ජතීති සමන්තතො ආදාසතලා විය පරිමජ්ජති. යාව බ්‍රහ්මලොකාපීති බ්‍රහ්මලොකම්පි පරිච්ඡෙදං කත්වා. කායෙන වසං වත්තෙතීති තත්‍ර බ්‍රහ්මලොකෙ කායෙන අත්තනො වසං වත්තෙති.

දිබ්බාය සොතධාතුයාති එත්ථ දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තා පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධා උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථා දිබ්බා පසාදසොතධාතු හොති. අයඤ්චාපි ඉමස්ස භික්ඛුනො වීරියභාවනාබලෙන නිබ්බත්තා ඤාණසොතධාතු තාදිසායෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. අපිච දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනා ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බා. සවනට්ඨෙන නිජ්ජීවට්ඨෙන ච සොතධාතු. සොතධාතුකිච්චකරණෙන සොතධාතු වියාතිපි සොතධාතු. තාය සොතධාතුයා. විසුද්ධායාති සුද්ධාය නිරුපක්කිලෙසාය. අතික්කන්තමානුසිකායාති මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා සද්දසවනෙ මානුසිකං මංසසොතධාතුං අතික්කන්තාය වීතිවත්තෙත්වා ඨිතාය. උභො සද්දෙ සුණාතීති ද්වෙ සද්දෙ සුණාති. කතමෙ ද්වෙ? දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච, දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච සද්දෙති වුත්තං හොති. එතෙන පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං. යෙ දූරෙ සන්තිකෙ චාති යෙ සද්දා දූරෙ පරචක්කවාළෙපි, යෙ ච සන්තිකෙ අන්තමසො සදෙහසන්නිස්සිතපාණකසද්දාපි, තෙ සුණාතීති වුත්තං හොති. එතෙන නිප්පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං.

පරසත්තානන්ති අත්තානං ඨපෙත්වා සෙසසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති ඉදම්පි ඉමිනා එකත්ථමෙව. වෙනෙය්‍යවසෙන පන දෙසනාවිලාසෙන ච බ්‍යඤ්ජනනානත්තං කතං. චෙතසා චෙතොති අත්තනො චිත්තෙන තෙසං චිත්තං. පරිච්චාති පරිච්ඡින්දිත්වා. පජානාතීති සරාගාදිවසෙන නානප්පකාරතො ජානාති. සරාගං වා චිත්තන්තිආදීසු පන අට්ඨලොභසහගතචිත්තං සරාගං චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං චාතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතචිත්තං වීතරාගං. ද්වෙ දොමනස්සචිත්තානි, ද්වෙ විචිකිච්ඡුද්ධච්චචිත්තානීති ඉමානි පන චත්තාරි චිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්ති. දුවිධං පන දොමනස්සචිත්තං සදොසං චිත්තං නාම. සබ්බම්පි චාතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතචිත්තං වීතදොසං. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්ති. සමොහං වීතමොහන්ති එත්ථ පන පාටිපුග්ගලිකනයෙන විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතද්වයමෙව සමොහං. මොහස්ස පන සබ්බාකුසලෙසු සම්භවතො ද්වාදසවිධම්පි අකුසලචිත්තං සමොහං චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං වීතමොහං. ථිනමිද්ධානුගතං පන සංඛිත්තං, උද්ධච්චානුගතං වික්ඛිත්තං. රූපාවචරාරූපාවචරං මහග්ගතං, අවසෙසං අමහග්ගතං. සබ්බම්පි තෙභූමකං සඋත්තරං, ලොකුත්තරං අනුත්තරං. උපචාරප්පත්තං අප්පනාප්පත්තඤ්ච සමාහිතං, උභයමප්පත්තං අසමාහිතං. තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිමුත්තිං පත්තං පඤ්චවිධම්පි එතං විමුත්තං, විමුත්තිමප්පත්තං වා අවිමුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අනෙකවිහිතන්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.12) අනෙකවිධං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං සංවණ්ණිතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙනිවාසන්ති සමනන්තරාතීතභවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථසන්තානං. අනුස්සරතීති ඛන්ධපටිපාටිවසෙන, චුතිපටිසන්ධිවසෙන වා අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සරති. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං…පෙ… පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරතීති. තත්ථ එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසුපි. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො, වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පොති වෙදිතබ්බො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො හොති තංමූලකත්තා, විවට්ටෙන විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති යානි තානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො සංවට්ටට්ඨායී විවට්ටො විවට්ටට්ඨායී’’ති (අ. නි. 4.156) වුත්තානි, තානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති.

අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අහං අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගහියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා ආසිං. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති ගොතමො වා කච්චායනො වා කස්සපො වා. ඉදමස්ස අතීතභවෙ අත්තනො නාමගොත්තානුස්සරණවසෙන වුත්තං. සචෙ පන තස්මිං කාලෙ අත්තනො වණ්ණසම්පත්තිලූඛපණීතජීවිකභාවං සුඛදුක්ඛබහුලතං අප්පායුකදීඝායුකභාවං වා අනුස්සරිතුකාමො හොති, තම්පි අනුස්සරතියෙව. තෙනාහ ‘‘එවංවණ්ණො…පෙ… එවමායුපරියන්තො’’ති. තත්ථ එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති අනෙන පකාරෙන කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරිමාණායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසහස්සායුපරියන්තො වා. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සො අහං තතො භවතො යොනිතො ගහිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො පුනඅමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සක්කනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති තත්‍රාපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තනයමෙව.

අපිච අමුත්‍රාසින්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස යාවදිච්ඡකං අනුස්සරණං. සො තතොති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං, තස්මා ‘‘ඉධූපපන්නො’’ති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරමෙව උප්පත්තිට්ඨානං සන්ධාය ‘‘අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපාසින්ති එවමාදි පනස්ස තත්‍රාපි ඉමිස්සා උපපත්තියා අන්තරෙ උපපත්තිට්ඨානෙ නාමගොත්තාදීනං අනුස්සරණදස්සනත්ථං වුත්තං. සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති ස්වාහං තතො අනන්තරුප්පත්තිට්ඨානතො චුතො ඉධ අමුකස්මිං නාම ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා නිබ්බත්තොති. ඉතීති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තෙන හි සත්තො ‘‘තිස්සො කස්සපො’’ති උද්දිසීයති, වණ්ණාදීහි ‘‘සාමො ඔදාතො’’ති නානත්තතො පඤ්ඤායති, තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරා.

දිබ්බෙනාතිආදීසු දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තං පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධං උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථං දිබ්බං පසාදචක්ඛු හොති. ඉදඤ්චාපි වීරියභාවනාබලෙන නිබ්බත්තං ඤාණචක්ඛු තාදිසමෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනො ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බං. ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තාපි දිබ්බං. තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනෙන මහාගතිකත්තාපි දිබ්බං. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු. චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛු. චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධං. යො හි චුතිමෙව පස්සති, න උපපාතං, සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමෙව පස්සති, න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතං අතිවත්තති, තස්මා තං දස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති. උභයම්පි චෙතං බුද්ධපුත්තා පස්සන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධ’’න්ති. මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං, මානුසං වා මංසචක්ඛුං අතික්කන්තත්තා අතික්කන්තමානුසකන්ති වෙදිතබ්බං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන.

සත්තෙ පස්සතීති මනුස්සානං මංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ ඔලොකෙති. චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ වා උපපත්තික්ඛණෙ වා දිබ්බචක්ඛුනා දට්ඨුං න සක්කා. යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති, තෙ චවමානාති, යෙ ච ගහිතප්පටිසන්ධිකා සම්පතිනිබ්බත්තා ච, තෙ උපපජ්ජමානාති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ ච පස්සතීති දස්සෙති. හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනානං ජාතිකුලභොගාදීනං වසෙන හීළිතෙ උඤ්ඤාතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨාකන්තාමනාපවණ්ණයුත්තෙ, විරූපවිරූපෙතිපි අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ, අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ, ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානෙ.

යථාකම්මූපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං, තෙන තෙන උපගතෙ. කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු දුට්ඨු චරිතං කිලෙසපූතිකත්තාති දුච්චරිතං. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං දුච්චරිතන්ති කායදුච්චරිතං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. සමන්නාගතාති සමඞ්ගිභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං අරියානං අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි අනත්ථකාමා හුත්වා අන්තිමවත්ථුනා වා ගුණපරිධංසනෙන වා උපවාදකා, අක්කොසකා ගරහකාති වුත්තං හොති. මිච්ඡාදිට්ඨිකාති විපරීතදස්සනා. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නනානාවිධකම්මා, යෙපි මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි සමාදාපෙන්ති.

කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණා. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්සූපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිචිත්තතො උද්ධං. අපායන්ති එවමාදි සබ්බං නිරයවෙවචනමෙව. නිරයො හි සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතත්තා, සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති, දොසබහුලතාය වා දුට්ඨෙන කම්මෙන නිබ්බත්තා ගතීති දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති තත්ථ දුක්කට්ටකාරිනොති විනිපාතො, විනස්සන්තා වා එත්ථ පතන්ති සම්භිජ්ජමානඞ්ගපච්චඞ්ගාති විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරයො.

අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙති. තිරච්ඡානයොනි හි අපායො සුගතිතො අපෙතත්තා, න දුග්ගති මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයඤ්ච. සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච සුගතිතො අපෙතත්තා දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා, න තු විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපතිතත්තා. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායං. සො හි යථාවුත්තෙන අත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච සබ්බසමුස්සයෙහි විනිපතිතත්තා විනිපාතොති වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචිආදිකමනෙකප්පකාරං නිරයමෙවාති. උපපන්නාති උපගතා, තත්ථ අභිනිබ්බත්තාති අධිප්පායො. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තත්ථ සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සාගතිපි සඞ්ගය්හති, සග්ගග්ගහණෙන දෙවගතියෙව. තත්ථ සුන්දරා ගතීති සුගති. රූපාදීහි විසයෙහි සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො. සො සබ්බොපි ලුජ්ජනප්පලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාතො ගහෙතබ්බො. තතියාදීනි උත්තානත්ථානි.

දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා

8. අට්ඨමෙ නත්ථි එතෙසං උත්තරානි විසිට්ඨානීති අනුත්තරානි, අනුත්තරානි එව අනුත්තරියානි යථා ‘‘අනන්තමෙව අනන්තරිය’’න්ති ආහ ‘‘නිරුත්තරානී’’ති. දස්සනානුත්තරියං නාම ඵලවිසෙසාවහත්තා. එස නයො සෙසෙසුපි. සත්තවිධඅරියධනලාභොති සත්තවිධසද්ධාදිලොකුත්තරධනලාභො. සික්ඛාත්තයස්ස පූරණන්ති අධිසීලසික්ඛාදීනං තිස්සන්නං සික්ඛානං පූරණං. තත්ථ පූරණං නිප්පරියායතො අසෙක්ඛානං වසෙන වෙදිතබ්බං. කල්‍යාණපුථුජ්ජනතො පට්ඨාය හි සත්ත සෙඛා තිස්සො සික්ඛා පූරෙන්ති නාම, අරහා පරිපුණ්ණසික්ඛොති. ඉති ඉමානි අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි.

අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

9. නවමෙ අනුස්සතියො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතසුඛානං කාරණභාවතො ඨානානීති අනුස්සතිට්ඨානානි. බුද්ධගුණාරම්මණා සතීති යථා බුද්ධානුස්සති විසෙසාධිගමස්ස ඨානං හොති, එවං ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා බුද්ධගුණෙ ආරබ්භෙ උප්පන්නා සති. එවං අනුස්සරතො හි පීති උප්පජ්ජති, සො තං පීතිං ඛයතො වයතො පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. උපචාරකම්මට්ඨානං නාමෙතං ගිහීනම්පි ලබ්භති. උපචාරකම්මට්ඨානන්ති ච පච්චක්ඛතො උපචාරජ්ඣානාවහං කම්මට්ඨානපරම්පරාය සම්මසනං යාව අරහත්තා ලොකියලොකුත්තරවිසෙසාවහං. එස නයො සබ්බත්ථ.

අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. මහානාමසුත්තවණ්ණනා

10. දසමෙ තස්මිං සමයෙති බුද්ධාගුණානුස්සරණසමයෙ. රාගපරියුට්ඨිතන්ති රාගෙන පරියුට්ඨිතං. පරියුට්ඨානප්පත්තිපි, රාගෙන වා සංහිතං චිත්තං අරඤ්ඤමිව චොරෙහි තෙන පරියුට්ඨිතන්ති වුත්තං, තස්ස පරියුට්ඨානට්ඨානභාවතොපි පරියුට්ඨිතරාගන්ති අත්ථො. බ්‍යඤ්ජනං පන අනාදියිත්වා අත්ථමත්තං දස්සෙන්තො ‘‘උප්පජ්ජමානෙන රාගෙන උට්ඨහිත්වා ගහිත’’න්ති ආහ. උජුකමෙවාති පගෙව කායවඞ්කාදීනං අපනීතත්තා චිත්තස්ස ච අනුජුභාවකරානං මානාදීනං අභාවතො, රාගාදිපරියුට්ඨානාභාවෙන වා ඔණතිඋණ්ණතිවිරහතො උජුභාවමෙව ගතං. අථ වා උජුකමෙවාති කම්මට්ඨානස්ස ථිනං මිද්ධං ඔතිණ්ණතාය ලීනුද්ධච්චවිගමතො මජ්ඣිමසමථනිමිත්තප්පටිපත්තියා උජුභාවමෙව ගතං. අට්ඨකථං නිස්සායාති භවජාතිආදීනං පදානං අත්ථං නිස්සාය. අත්ථවෙදන්ති වා හෙතුඵලං පටිච්ච උප්පන්නං තුට්ඨිමාහ. ධම්මවෙදන්ති හෙතුං පටිච්ච උප්පන්නං තුට්ඨිං. ‘‘ආරකත්තා අරහ’’න්ති අනුස්සරන්තස්ස හි යදිදං භගවතො කිලෙසෙහි ආරකත්තං, සො හෙතු. ඤාපකො චෙත්ථ හෙතු අධිප්පෙතො, න කාරකො සම්පාපකො. තතොනෙන ඤායමානො අරහත්තත්ථො ඵලං. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි හෙතුසො ඵලවිපාකො වෙදිතබ්බො. ධම්මානුස්සතිආදීසුපි හි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණතාදයො සුප්පටිපත්තිආදයො ච තත්ථ තත්ථ හෙතුභාවෙන නිද්දිට්ඨායෙව. ධම්මූපසංහිතන්ති යථාවුත්තහෙතුඵලසඞ්ඛාතගුණූපසංහිතං.

මහානාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආහුනෙය්‍යවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සාරණීයවග්ගො

1. පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

11. දුතියස්ස පඨමෙ සරිතබ්බයුත්තකාති අනුස්සරණාරහා. මිජ්ජති සිනිය්හති එතායාති මෙත්තා, මිත්තභාවො. මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං, කායකම්මං. තං පන යස්මා මෙත්තාසහගතචිත්තසමුට්ඨානං, තස්මා වුත්තං ‘‘මෙත්තෙන චිත්තෙන කාතබ්බං කායකම්ම’’න්ති. එස නයො සෙසද්වයෙපි. ඉමානීති මෙත්තකායකම්මාදීනි. භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි තෙසං සෙට්ඨපරිසභාවතො. යථා පන භික්ඛුනීසුපි ලබ්භන්ති, එවං ගිහීසුපි ලබ්භන්ති චතුපරිසසාධාරණත්තාති තං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛූනඤ්හී’’තිආදිමාහ. භික්ඛුනො සබ්බම්පි අනවජ්ජකායකම්මං ආභිසමාචාරිකකම්මන්තොගධමෙවාති ආහ ‘‘මෙත්තෙන චිත්තෙන…පෙ… කායකම්මං නාමා’’ති. භත්තිවසෙන පවත්තියමානා චෙතියබොධීනං වන්දනා මෙත්තාසිද්ධාති කත්වා තදත්ථාය ගමනං ‘‘මෙත්තං කායකම්ම’’න්ති වුත්තං. ආදි-සද්දෙන චෙතියබොධිභික්ඛූසු වුත්තාවසෙසාපචායනාදිවසෙන පවත්තමෙත්තාවසෙන පවත්තං කායිකං කිරියං සඞ්ගණ්හාති.

තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං කථියමානන්ති අධිප්පායො. තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං පරිපුච්ඡනඅත්ථකථනවසෙන පවත්තියමානමෙව මෙත්තං වචීකම්මං නාම හිතජ්ඣාසයෙන පවත්තිතබ්බතො. තීණි සුචරිතානීති කායවචීමනොසුචරිතානි. චින්තනන්ති එවං චින්තනමත්තම්පි මනොකම්මං, පගෙව පටිපන්නා භාවනාති දස්සෙති.

ආවීති පකාසං. පකාසභාවො චෙත්ථ යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස සම්මුඛභාවතොති ආහ ‘‘සම්මුඛා’’ති. රහොති අප්පකාසං. අප්පකාසතා ච යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස අපච්චක්ඛභාවතොති ආහ ‘‘පරම්මුඛා’’ති. සහායභාවගමනං තෙසං පුරතො. තෙසු කරොන්තෙසුයෙව හි සහායභාවගමනං සම්මුඛා කායකම්මං නාම හොති. උභයෙහීති නවකෙහි ථෙරෙහි ච. පග්ගය්හාති පග්ගණ්හිත්වා උද්ධං කත්වා කෙවලං ‘‘දෙවො’’ති අවත්වා ගුණෙහි ථිරභාවජොතනං ‘‘දෙවත්ථෙරො’’ති වචනං පග්ගය්හ වචනං. මමත්තබොධනං වචනං මමායනවචනං. එකන්තපරම්මුඛස්ස මනොකම්මස්ස සම්මුඛතා නාම විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනවසෙන හොති, තඤ්ච ඛො ලොකෙ කායකම්මන්ති පාකටං පඤ්ඤාතං. හත්ථවිකාරාදීනි අනාමසිත්වා එව දස්සෙන්තො ‘‘නයනානි උම්මීලෙත්වා’’තිආදිමාහ. කාමං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානං නයනානං උම්මීලනා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනඤ්ච මෙත්තං කායකම්මමෙව, යස්ස පන චිත්තස්ස වසෙන නයනානං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධතා මුඛස්ස ච පසන්නතා, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මෙත්තං මනොකම්මං නාමා’’ති.

ලාභ-සද්දො කම්මසාධනො ‘‘ලාභා වත, භො, ලද්ධො’’තිආදීසු විය. සො චෙත්ථ ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති වචනතො අතීතකාලිකොති ආහ ‘‘චීවරාදයො ලද්ධපච්චයා’’ති. ධම්මතො ආගතාති ධම්මිකා, පරිසුද්ධගමනා පච්චයා. තෙනාහ ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති. ඉමමෙව හි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කුහනාදී’’තිආදි වුත්තං. න සම්මා ගය්හමානා හි ධම්මලද්ධා නාම න හොන්තීති තප්පටිසෙධනත්ථං පාළියං ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති වුත්තං. දෙය්‍යං දක්ඛිණෙය්‍යඤ්ච අප්පටිවිභත්තං කත්වා භුඤ්ජතීති අප්පටිවිභත්තභොගී නාම හොති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ පටිවිභත්තානි නාමා’’තිආදි. චිත්තෙන විභජනන්ති එතෙන චිත්තුප්පාදමත්තෙනපි විභජනං පටිවිභත්තං නාම, පගෙව පයොගතොති දස්සෙති. චිත්තෙන විභජනපුබ්බකං වා කායෙන විභජනන්ති මූලමෙව දස්සෙතුං ‘‘එවං චිත්තෙන විභජන’’න්ති වුත්තං. තෙන චිත්තුප්පාදමත්තෙන පටිවිභාගො කාතබ්බොති දස්සෙති. අප්පටිවිභත්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, අප්පටිවිභත්තං ලාභං භුඤ්ජතීති කම්මනිද්දෙසො වා. තං නෙව ගිහීනං දෙති අත්තනො ආජීවසොධනත්ථං. න අත්තනා පරිභුඤ්ජති ‘‘මය්හං අසාධාරණභොගිතා මා හොතූ’’ති. පටිග්ගණ්හන්තො ච…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා ආගමනතො පට්ඨාය සාධාරණබුද්ධිං උපට්ඨාපෙති. එවං හිස්ස සාධාරණභොගිතා සුකරා, සාරණීයධම්මො චස්ස පූරො හොති.

අථ වා පටිග්ගණ්හන්තො ච…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා තස්ස ලාභස්ස තීසු කාලෙසු සාධාරණතො ඨපනං දස්සිතං. පටිග්ගණ්හන්තො ච සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති ඉමිනා පටිග්ගහණකාලො දස්සිතො. ගහෙත්වා…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා පටිග්ගහිතකාලො. තදුභයං පන තාදිසෙන පුබ්බභාගෙන විනා න හොතීති අත්ථසිද්ධො පුරිමකාලො. තයිදං පටිග්ගහණතො පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති, පටිග්ගණ්හන්තස්ස හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගණ්හාමී’’ති, පටිග්ගහෙත්වා හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති හි පටිග්ගහිතං මයා’’ති. එවං තිලක්ඛණසම්පන්නං කත්වා ලද්ධං ලාභං ඔසාරණලක්ඛණං අවිකොපෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තො සාධාරණභොගී අප්පටිවිභත්තභොගී ච හොති.

ඉමං පන සාරණීයධම්මන්ති ඉමං චතුත්ථං සරිතබ්බයුත්තධමං. න හි…පෙ… ගණ්හන්ති, තස්මා සාධාරණභොගිතා දුස්සීලස්ස නත්ථීති ආරම්භොපි තාව න සම්භවති, කුතො පූරණන්ති අධිප්පායො. පරිසුද්ධසීලොති ඉමිනා ලාභස්ස ධම්මිකභාවං දස්සෙති. වත්තං අඛණ්ඩෙන්තොති ඉමිනා අප්පටිවිභත්තභොගිතං සාධාරණභොගිතඤ්ච දස්සෙති. සති පන තදුභයෙ සාරණීයධම්මො පූරිතො එව හොතීති ආහ ‘‘පූරෙතී’’ති. ඔදිස්සකං කත්වාති එතෙන අනොදිස්සකං කත්වා පිතුනො, ආචරියුපජ්ඣායාදීනං වා ථෙරාසනතො පට්ඨාය දෙන්තස්ස සාරණීයධම්මොයෙව හොතීති දස්සෙති. දාතබ්බන්ති අවස්සං දාතබ්බං. සාරණීයධම්මො පනස්ස න හොති පටිජග්ගට්ඨානෙ ඔදිස්සකං කත්වා දින්නත්තා. තෙනාහ ‘‘පලිබොධජග්ගනං නාම හොතී’’ති. මුත්තපලිබොධස්ස වට්ටති අමුත්තපලිබොධස්ස පූරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. යදි එවං සබ්බෙන සබ්බං සාරණීයධම්මං පූරෙන්තස්ස ඔදිස්සකදානං වට්ටති, න වට්ටතීති? නො න වට්ටති යුත්තට්ඨානෙති දස්සෙන්තො ‘‘තෙන පනා’’තිආදිමාහ. ඉමිනා ඔදිස්සකදානං පනස්ස න සබ්බත්ථ වාරිතන්ති දස්සෙති. ගිලානාදීනඤ්හි ඔදිස්සකං කත්වා දානං අප්පටිවිභාගපක්ඛිකං ‘‘අසුකස්ස න දස්සාමී’’ති පටික්ඛෙපස්ස අභාවතො. බ්‍යතිරෙකප්පධානො හි පටිභාගො. තෙනාහ ‘‘අවසෙස’’න්තිආදි. අදාතුම්පීති පි-සද්දෙන දාතුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. තඤ්ච ඛො කරුණායනවසෙන, න වත්තපරිපූරණවසෙන, තස්මා දුස්සීලස්සපි අත්ථිකස්ස සති සම්භවෙ දාතබ්බං. දානඤ්හි නාම න කස්සචි නිවාරිතං.

සුසික්ඛිතායාති සාරණීයපූරණවිධිම්හි සුසික්ඛිතාය, සුකුසලායාති අත්ථො. ඉදානි තස්ස කොසල්ලං දස්සෙතුං ‘‘සුසික්ඛිතාය හී’’තිආදි වුත්තං. ද්වාදසහි වස්සෙහි පූරෙහි, න තතො ඔරන්ති ඉමිනා තස්ස දුප්පූරතං දස්සෙති. තථා හි සො මහප්ඵලො මහානිසංසො දිට්ඨධම්මිකෙහිපි තාවගරුතරෙහි ඵලානිසංසෙහි අනුගතොති තංසමඞ්ගී ච පුග්ගලො විසෙසලාභී අරියපුග්ගලො විය ලොකෙ අච්ඡරියබ්භුතධම්මසමන්නාගතො හොති. තථා හි සො දුප්පජහදානමයස්ස සීලමයස්ස පුඤ්ඤස්ස පටිපක්ඛධම්මං සුදූරෙ වික්ඛම්භිතං කත්වා විසුද්ධෙන චෙතසා ලොකෙ පාකටො පඤ්ඤාතො හුත්වා විහරති. තස්සිමමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඉදානිස්ස සම්පරායිකෙ දිට්ඨධම්මිකෙ ච ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘එවං පූරිතසාරණීයධම්මස්සා’’තිආදි වුත්තං. නෙව ඉස්සා න මච්ඡරියං හොති චිරකාලභාවනාය විධුතභාවතො. මනුස්සානං පියො හොති පරිච්චාගසීලතාය විස්සුතත්තා. තෙනාහ ‘‘දදං පියො හොති භජන්ති නං බහූ’’තිආදි (අ. නි. 5.34). සුලභපච්චයො හොති දානවසෙන උළාරජ්ඣාසයානං පච්චයලාභස්ස ඉධානිසංසසභාවතො දානස්ස. පත්තගතමස්ස දිය්‍යමානං න ඛීයති පත්තගතස්සෙව ද්වාදසවස්සිකස්ස මහාවත්තස්ස අවිච්ඡෙදෙන පූරිතත්තා. අග්ගභණ්ඩං ලභති දෙවසිකං දක්ඛිණෙය්‍යානං අග්ගතො පට්ඨාය දානස්ස දින්නත්තා. භයෙ වා…පෙ… ආපජ්ජන්ති දෙය්‍යප්පටිග්ගාහකවිකප්පං අකත්වා අත්තනි නිරපෙක්ඛචිත්තෙන චිරකාලං දානස්ස පූරිතතාය පසාරිතචිත්තත්තා.

තත්‍රාති තෙසු ආනිසංසෙසු විභාවෙතබ්බෙසු. ඉමානි ඵලානි වත්ථූනි කාරණානි. මහාගිරිගාමො නාම නාගදීපපස්සෙ එකො ගාමොව. අලභන්තාපීති අප්පපුඤ්ඤතාය අලාභිනො සමානාපි. භික්ඛාචාරමග්ගසභාගන්ති සභාගං තබ්භාගියං භික්ඛාචාරමග්ගං ජානන්ති. අනුත්තරිමනුස්සධම්මත්තා ථෙරානං සංසයවිනොදනත්ථඤ්ච ‘‘සාරණීයධම්මො මෙ, භන්තෙ, පූරිතො’’ති ආහ. තථා හි දුතියවත්ථුස්මිම්පි ථෙරෙන අත්තා පකාසිතො. දහරකාලෙ එවං කිර සාරණීයධම්මපූරකො අහොසි. මනුස්සානං පියතාය සුලභපච්චයතායපි ඉදං වත්ථුමෙව. පත්තගතාඛීයනස්ස පන විසෙසං විභාවනතො ‘‘ඉදං තාව…පෙ… එත්ථ වත්ථූ’’ති වුත්තං.

ගිරිභණ්ඩමහාපූජායාති චෙතියගිරිම්හි සකලලඞ්කාදීපෙ යොජනප්පමාණෙ සමුද්දෙ ච නාවාසඞ්ඝාටාදිකෙ ඨපෙත්වා දීපපුප්ඵගන්ධාදීහි කරියමානාය මහාපූජාය. තස්සා ච පටිපත්තියා අවඤ්ඣභාවවිභාවනත්ථං ‘‘එතෙ මය්හං පාපුණිස්සන්තී’’ති ආහ. පරියායෙනපි ලෙසෙනපි. අනුච්ඡවිකන්ති ‘‘සාරණීයධම්මපූරකො’’ති යථාභූතපවෙදනං තුම්හාකං අනුච්ඡවිකන්ති අත්ථො.

අනාරොචෙත්වාව පලායිංසු චොරභයෙන. ‘‘අත්තනො දුජ්ජීවිකායා’’තිපි වදන්ති. අහං සාරණීයධම්මපූරිකා, මම පත්තපරියාපන්නෙනපි සබ්බාපිමා භික්ඛුනියො යාපෙස්සන්තීති ආහ ‘‘මා තුම්හෙ තෙසං ගතභාවං චින්තයිත්ථා’’ති. වට්ටිස්සතීති කප්පිස්සති. ථෙරී සාරණීයධම්මපූරිකා අහොසි, ථෙරස්ස පන සීලතෙජෙනෙව දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජි.

නත්ථි එතෙසං ඛණ්ඩන්ති අඛණ්ඩානි. තං පන නෙසං ඛණ්ඩං දස්සෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උපසම්පන්නසීලානං උද්දෙසක්කමෙන ආදිඅන්තා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සත්තසූ’’තිආදි. න හි අඤ්ඤො කොචි ආපත්තික්ඛන්ධානං අනුක්කමො අත්ථි, අනුපසම්පන්නසීලානං සමාදානක්කමෙනපි ආදිඅන්තා ලබ්භන්ති. පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො වියාති තත්‍රන්තෙ දසන්තෙ වා ඡින්නවත්ථං විය. විසදිසුදාහරණඤ්චෙතං ‘‘අඛණ්ඩානී’’ති ඉමස්ස අධිකතත්තා. එවං සෙසානම්පි උදාහරණානි. ඛණ්ඩිකතා භින්නතා ඛණ්ඩං, තං එතස්ස අත්ථීති ඛණ්ඩං, සීලං. ඡිද්දන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. වෙමජ්ඣෙ භින්නං විනිවිජ්ඣනවසෙන. විසභාගවණ්ණෙන ගාවී වියාති සම්බන්ධො. විසභාගවණ්ණෙන උපඩ්ඪං තතියභාගගතං සම්භින්නවණ්ණං සබලං, විසභාගවණ්ණෙහෙව බින්දූහි අන්තරන්තරාහි විමිස්සං කම්මාසං. අයං ඉමෙසං විසෙසො. සබලරහිතානි අසබලානි, තථා අකම්මාසානි. සීලස්ස තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචනං විවට්ටූපනිස්සයභාවාපාදනං, තස්මා තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචනවචනෙන තෙසං සීලානං විවට්ටූපනිස්සයතමාහ. භුජිස්සභාවකරණතොති ඉමිනා භුජිස්සකරානි භුජිස්සානීති උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති දස්සෙති. යස්මා වා තංසමඞ්ගිපුග්ගලො සෙරී සයංවසී භුජිස්සො නාම හොති, තස්මාපි භුජිස්සානි. අවිඤ්ඤූනං අප්පමාණතාය ‘‘විඤ්ඤුප්පසත්ථානී’’ති වුත්තං. සුපරිසුද්ධභාවෙන වා සම්පන්නත්තා විඤ්ඤූහි පසත්ථානීති විඤ්ඤුප්පසත්ථානි.

තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තාති ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති තණ්හාපරාමාසෙන, ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො හුත්වා තත්ථ නිච්චො ධුවො සස්සතො භවිස්සාමී’’ති දිට්ඨිපරාමාසෙන ච අපරාමට්ඨත්තා. පරාමට්ඨුන්ති ‘‘අයං තෙ සීලෙසු දොසො’’ති චතූසු විපත්තීසු යාය කායචි විපත්තියා දස්සනෙන පරාමට්ඨුං, අනුද්ධංසෙතුං චොදෙතුන්ති අත්ථො. සීලං නාම අවිප්පටිසාරාදිපාරම්පරියෙන යාවදෙව සමාධිසම්පාදනත්ථන්ති ආහ ‘‘සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති. සමාධිසංවත්තනප්පයොජනානි සමාධිසංවත්තනිකානි.

සමානභාවො සාමඤ්ඤං, පරිපුණ්ණචතුපාරිසුද්ධිභාවෙන මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණස්ස විය භෙදාභාවතො සීලෙන සාමඤ්ඤං සීලසාමඤ්ඤං, තං ගතො උපගතොති සීලසාමඤ්ඤගතො. තෙනාහ ‘‘සමානභාවූපගතසීලො’’ති, සීලසම්පත්තියා සමානභාවං උපගතසීලො සභාගවුත්තිකොති අත්ථො. කාමං පුථුජ්ජනානම්පි චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ නානත්තං න සියා, තං පන න එකන්තිකං, ඉදං එකන්තිකං නියතභාවතොති ආහ ‘‘නත්ථි මග්ගසීලෙ නානත්ත’’න්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති මග්ගසීලං සන්ධාය තං ‘‘යානි තානි සීලානී’’තිආදි වුත්තං.

යායන්ති යා අයං මය්හඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච පච්චක්ඛභූතා. දිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨි. නිද්දොසාති නිද්ධුතදොසා, සමුච්ඡින්නරාගාදිපාපධම්මාති අත්ථො. නිය්‍යාතීති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරති නිග්ගච්ඡති. සයං නිය්‍යන්තීයෙව හි තංසමඞ්ගිපුග්ගලං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාපෙතීති වුච්චති. යා සත්ථු අනුසිට්ඨි, තං කරොතීති තක්කරො, තස්ස, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්තස්සාති අත්ථො. සමානදිට්ඨිභාවන්ති සදිසදිට්ඨිභාවං සච්චසම්පටිවෙධෙන අභින්නදිට්ඨිභාවං.

පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

12. දුතියෙ සබ්‍රහ්මචාරීනන්ති සහධම්මිකානං. පියං පියායිතබ්බකං කරොන්තීති පියකරණා. ගරුං ගරුට්ඨානියං කරොන්තීති ගරුකරණා. සඞ්ගණ්හනත්ථායාති සඞ්ගහවත්ථුවිසෙසභාවතො සබ්‍රහ්මචාරීනං සඞ්ගහණාය සංවත්තන්තීති සම්බන්ධො. අවිවදනත්ථායාති සඞ්ගහවත්ථුභාවතො එව න විවදනත්ථාය. සති ච අවිවදනහෙතුභූතසඞ්ගහකත්තෙ තෙසං වසෙන සබ්‍රහ්මචාරීනං සමග්ගභාවො භෙදාභාවො සිද්ධොයෙවාති ආහ ‘‘සාමග්ගියා’’තිආදි.

දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

13. තතියෙ වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා. යුත්තයානසදිසා කතාති යථා යුත්තමාජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තිරහං ගහිතා. වත්ථුකතාති වා අධිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා, සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන ඉද්ධිවිසෙසතාය පවත්තිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතාති වුත්තං හොති. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනූපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘උපචිතා’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධාති ඉද්ධිභාවනාසිඛාප්පත්තියා සම්මදෙව සම්භාවිතා. අභූතබ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොතීති ‘‘මෙත්තා හි ඛො මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා’’තිආදිනා අත්තනි අවිජ්ජමානගුණාභිබ්‍යාහාරං බ්‍යාහරති. චෙතොවිමුත්තිසද්දං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘නිස්සටා’’ති වුත්තං. පුන බ්‍යාපාදො නත්ථීති ඉදානි මම බ්‍යාපාදො නාම සබ්බසො නත්ථීති ඤත්වා.

බලවවිපස්සනාති භයතුපට්ඨානෙ ඤාණං, ආදීනවානුපස්සනෙ ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, භඞ්ගඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. යෙසං නිමිත්තානං අභාවෙන අරහත්තඵලසමාපත්තියා අනිමිත්තතා, තං දස්සෙතුං ‘‘සා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රාගස්ස නිමිත්තං, රාගො එව වා නිමිත්තං රාගනිමිත්තං. ආදි-සද්දෙන දොසනිමිත්තාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. රූපවෙදනාදිසඞ්ඛාරනිමිත්තං රූපනිමිත්තාදි. තෙසංයෙව නිච්චාදිවසෙන උපට්ඨානං නිච්චනිමිත්තාදි. තයිදං නිමිත්තං යස්මා සබ්බෙන සබ්බං අරහත්තඵලෙ නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සා හි…පෙ… අනිමිත්තා’’ති. නිමිත්තං අනුස්සරති අනුගච්ඡති ආරබ්භ පවත්තති සීලෙනාති නිමිත්තානුසාරී. තෙනාහ ‘‘වුත්තප්පභෙදං නිමිත්තං අනුසරණසභාව’’න්ති.

අස්මිමානොති ‘‘අස්මී’’ති පවත්තො අත්තවිසයො මානො. අයං නාම අහමස්මීති රූපලක්ඛණො වෙදනාදීසු වා අඤ්ඤතරලක්ඛණො අයං නාම අත්තා අහං අස්මීති. අස්මිමානො සමුග්ඝාතීයති එතෙනාති අස්මිමානසමුග්ඝාතො, අරහත්තමග්ගො. පුන අස්මිමානො නත්ථීති තස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනං කිත්තෙන්තො සමුග්ඝාතත්තමෙව විභාවෙති.

නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4-5. භද්දකසුත්තාදිවණ්ණනා

14-15. චතුත්ථෙ ආරමිතබ්බට්ඨෙන වා කම්මං ආරාමො එතස්සාති කම්මාරාමො. කම්මෙ රතො න ගන්ථධුරෙ විපස්සනාධුරෙ වාති කම්මරතො. පුනප්පුනං යුත්තොති තප්පරභාවෙන අනු අනු යුත්තො පසුතො. ආලාපසල්ලාපොති ඉත්ථිවණ්ණපුරිසවණ්ණාදිවසෙන පුනප්පුනං ලපනං. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

භද්දකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා

16. ඡට්ඨෙ විසභාගවෙදනුප්පත්තියා කකචෙනෙව චතුඉරියාපථං ඡින්දන්තො ආබාධයතීති ආබාධො, සො යස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. තංසමුට්ඨානදුක්ඛෙන දුක්ඛිතො. අධිමත්තගිලානොති ධාතුසඞ්ඛයෙන පරික්ඛීණසරීරො.

සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච විචිකිච්ඡා තිණ්ණා ඉමායාති තිණ්ණවිචිකිච්ඡා. විගතා සමුච්ඡින්නා පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො න නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා කථංකථා අස්සාති විගතකථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා රාගවික්ඛෙපෙසු සීලාදිගුණෙසු ච තිට්ඨකත්තා වෙසාරජ්ජං, විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තාති වෙසාරජ්ජප්පත්තා. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න පරං පච්චෙති, නස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයා.

ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානභාවතො වුට්ඨාය ඨිතො. භාවප්පධානො හි අයං නිද්දෙසො. ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතොති ඉදං පන අත්ථමත්තනිදස්සනං.

නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සොප්පසුත්තවණ්ණනා

17. සත්තමෙ පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එත්ථ පටිසල්ලානන්ති තෙහි තෙහි සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකඋපාසකාදිසත්තෙහි චෙව රූපාරම්මණාදිසඞ්ඛාරෙහි ච පටිනිවත්තිත්වා අපසක්කිත්වා නිලීයනං විවෙචනං. කායචිත්තෙහි තතො විවිත්තො එකීභාවො පවිවෙකොති ආහ ‘‘එකීභාවායා’’තිආදි. එකීභාවතොති ච ඉමිනා කායවිවෙකතො වුට්ඨානමාහ. ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිතොතිආදිනා චිත්තවිවෙකතො. වුට්ඨිතොති තතො දුවිධවිවෙකතො භවඞ්ගුප්පත්තියා සබ්‍රහ්මචාරීහි සමාගමෙන උපෙතො.

සොප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා

18. අට්ඨමෙ මච්ඡඝාතකන්ති මච්ඡබන්ධං කෙවට්ටං. ඔරබ්භිකාදීසු උරබ්භා වුච්චන්ති එළකා, උරබ්භෙ හන්තීති ඔරබ්භිකො. සූකරිකාදීසුපි එසෙව නයො.

මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

19. නවමෙ එවංනාමකෙ ගාමෙති නාතිකානාමකං ගාමං නිස්සාය. ද්වින්නං චූළපිතිමහාපිතිපුත්තානං ද්වෙ ගාමා, තෙසු එකස්මිං ගාමෙ. ඤාතීනඤ්හි නිවාසට්ඨානභූතො ගාමො ඤාතිකො, ඤාතිකොයෙව නාතිකො ඤ-කාරස්ස න-කාරාදෙසො ‘‘අනිමිත්තා න නායරෙ’’තිආදීසු (විසුද්ධි. 1.174; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.20; ජා. අට්ඨ. 2.2.34) විය. සො කිර ගාමො යෙසං තදා තෙසං පුබ්බපුරිසෙන අත්තනො ඤාතීනං සාධාරණභාවෙන නිවසිතො, තෙන ඤාතිකොති පඤ්ඤායිත්ථ. අථ පච්ඡා ද්වීහි දායාදෙහි ද්විධා විභජිත්වා පරිභුත්තො. ගිඤ්ජකා වුච්චති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහියෙව කතො ආවසථොති ගිඤ්ජකාවසථො. සො හි ආවාසො යථා සුධාපරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා ඡාදෙත්වා කතො. තස්මිං කිර පදෙසෙ මත්තිකා සක්ඛරමරුම්පවාලුකාදීහි අසම්මිස්සා කථිනා සණ්හසුඛුමා, තාය කතානි කුලාලභාජනානිපි සිලාමයානි විය දළ්හානි. තස්මා තෙ උපාසකා තාය මත්තිකාය දීඝපුථූ ඉට්ඨකා කාරෙත්වා ඨපෙත්වා ඨපෙත්වා ද්වාරවාතපානකවාටතුලායො සබ්බං දබ්බසම්භාරෙන විනා තාහි ඉට්ඨකාහියෙව පාසාදං කාරෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාමයෙ පාසාදෙ’’ති.

රත්තින්දිවන්ති එකරත්තිදිවං. භගවතො සාසනන්ති අරියමග්ගප්පටිවෙධාවහං සත්ථු ඔවාදං. බහු වත මෙ කතං අස්සාති බහු වත මයා අත්තහිතං පබ්බජිතකිච්චං කතං භවෙය්‍ය.

තදන්තරන්ති තත්තකං වෙලං. එකපිණ්ඩපාතන්ති එකං දිවසං යාපනප්පහොනකං පිණ්ඩපාතං. යාව අන්තො පවිට්ඨවාතො බහි නික්ඛමති, බහි නික්ඛන්තවාතො වා අන්තො පවිසතීති එකස්සෙව පවෙසනික්ඛමො විය වුත්තං, තං නාසිකාවාතභාවසාමඤ්ඤෙනාති දට්ඨබ්බං.

පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

20. දසමෙ නික්ඛන්තෙති වීතිවත්තෙ. පතිගතායාති පච්චාගතාය, සම්පත්තායාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පටිපන්නායා’’ති. සො මමස්ස අන්තරායොති යථාවුත්තා න කෙවලං කාලකිරියාව, මම අතිදුල්ලභං ඛණං ලභිත්වා තස්ස සත්ථුසාසනමනසිකාරස්ස චෙව ජීවිතස්ස ච සග්ගමොක්ඛානඤ්ච අන්තරායො අස්ස, භවෙය්‍යාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තිවිධො අන්තරායො’’තිආදි. විපජ්ජෙය්‍යාති විපත්තිං ගච්ඡෙය්‍ය. සත්ථකෙන විය අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කන්තනකාරකා කායෙ සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදකවාතා සත්ථකවාතා. කත්තුකම්‍යතාඡන්දොති නිය්‍යානාවහො කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. පයොගවීරියන්ති භාවනානුයොගවීරියං. න පටිවාති න පටිනිවත්තතීති අප්පටිවානී, අන්තරා වොසානානාපජ්ජනවීරියං. තෙනාහ ‘‘අනුක්කණ්ඨනා අප්පටිසඞ්ඝරණා’’ති.

දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාරණීයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අනුත්තරියවග්ගො

1-2. සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා

21-22. තතියස්ස පඨමෙ කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවල-සද්දො අනවසෙසත්ථො, කප්ප-සද්දො සමන්තභාවත්ථො. තස්මා කෙවලකප්පං පොක්ඛරණියන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අනවසෙසං ඵරිතුං සමත්ථස්සපි ඔභාසස්ස කෙනචි කාරණෙන එකදෙසඵරණම්පි සියා, අයං පන සබ්බසොව ඵරතීති දස්සෙතුං සමන්තත්ථො කප්ප-සද්දො ගහිතො. අත්තනො ඔභාසෙන ඵරිත්වාති වත්ථාලඞ්කාරසරීරසමුට්ඨිතෙන ඔභාසෙන ඵරිත්වා, චන්දිමා විය එකොභාසං එකපජ්ජොතං කරිත්වාති අත්ථො. සමනුඤ්ඤොති සම්මදෙව කතමනුඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘සමානචිත්තො’’ති, සමානජ්ඣාසයොති අත්ථො. දුක්ඛං වචො එතස්මින්ති දුබ්බචො, තස්ස කම්මං දොවචස්සං, තස්ස පුග්ගලස්ස අනාදරියවසෙන පවත්තා චෙතනා, තස්ස භාවො අත්ථිතා දොවචස්සතා. අථ වා දොවචස්සමෙව දොවචස්සතා. සා අත්ථතො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති. චෙතනාපධානො හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. චතුන්නං වා ඛන්ධානං අපදක්ඛිණග්ගාහිතාකාරෙන පවත්තානං එතං අධිවචනන්ති වදන්ති. පාපා අස්සද්ධාදයො පුග්ගලා එතස්ස මිත්තාති පාපමිත්තො, තස්ස භාවො පාපමිත්තතා. සාපි අත්ථතො දොවචස්සතා විය දට්ඨබ්බා. යාය හි චෙතනාය පුග්ගලො පාපමිත්තො පාපසම්පවඞ්කො නාම හොති, සා චෙතනා පාපමිත්තතා. චත්තාරොපි වා අරූපිනො ඛන්ධා තදාකාරප්පවත්තා පාපමිත්තතා. දුතියං උත්තානමෙව.

සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. භයසුත්තවණ්ණනා

23. තතියෙ සම්භවති ජාතිමරණං එතෙනාති සම්භවො, උපාදානන්ති ආහ ‘‘ජාතියා ච මරණස්ස ච සම්භවෙ පච්චයභූතෙ’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. තෙනාහ ‘‘අනුපාදියිත්වා’’ති. ජාතිමරණානි සම්මා ඛීයන්ති එත්ථාති ජාතිමරණසඞ්ඛයො, නිබ්බානන්ති ආහ ‘‘ජාතිමරණානං සඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ’’ති. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලම්පි වට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා චරිමචිත්තනිරොධෙන වට්ටදුක්ඛලෙසස්සපි අසම්භවතො.

භයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

24. චතුත්ථෙ සමාපත්තිකුසලො හොතීති සමාපජ්ජනකුසලො හොති. තෙනාහ ‘‘සමාපජ්ජිතුං කුසලො’’ති. තත්ථ අන්තොගතහෙතුඅත්ථො ඨිති-සද්දො, තස්මා ඨපනකුසලොති අත්ථොති ආහ ‘‘සමාධිං ඨපෙතුං සක්කොතීති අත්ථො’’ති. තත්ථ ඨපෙතුං සක්කොතීති සත්තට්ඨඅච්ඡරාමත්තං ඛණං ඣානං ඨපෙතුං සක්කොති අධිට්ඨානවසිභාවස්ස නිප්ඵාදිතත්තා. යථාපරිච්ඡෙදෙනාති යථාපරිච්ඡින්නකාලෙන. වුට්ඨාතුං සක්කොති වුට්ඨානවසිභාවස්ස නිප්ඵාදිතත්තා. කල්ලං සඤ්ජාතං අස්සාති කල්ලිතං, තස්මිං කල්ලිතෙ කල්ලිතභාවෙ කුසලො කල්ලිතකුසලො. හාසෙතුං තොසෙතුං සම්පහංසෙතුං. කල්ලං කාතුන්ති සමාධානස්ස පටිපක්ඛධම්මානං දූරීකරණෙන සහකාරීකාරණානඤ්ච සමප්පධානෙන සමාපජ්ජනෙ චිත්තං සමත්ථං කාතුං. සමාධිස්ස ගොචරකුසලොති සමාධිස්මිං නිප්ඵාදෙතබ්බෙ තස්ස ගොචරෙ කම්මට්ඨානසඤ්ඤිතෙ පවත්තිට්ඨානෙ භික්ඛාචාරගොචරෙ සතිසම්පජඤ්ඤයොගතො කුසලො ඡෙකො. තෙනාහ ‘‘සමාධිස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරකෙ ධම්මෙ වජ්ජෙත්වා’’තිආදි. පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං අභිනීහරිතුන්ති පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං විසෙසභාගියතාය අභිනීහරිතුං උපනෙතුං.

හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

25. පඤ්චමෙ අනුස්සතිකාරණානීති අනුස්සතියො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතසුඛානං හෙතුභාවතො කාරණානි. නික්ඛන්තන්ති නිස්සටං. මුත්තන්ති විස්සට්ඨං. වුට්ඨිතන්ති අපෙතං. සබ්බමෙතං වික්ඛම්භනමෙව සන්ධාය වදති. ගෙධම්හාති පඤ්චකාමගුණතො. ඉදම්පීති බුද්ධානුස්සතිවසෙන ලද්ධං උපචාරජ්ඣානමාහ. ආරම්මණං කරිත්වාති පච්චයං කරිත්වා, පාදකං කත්වාති අත්ථො.

අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා

26. ඡට්ඨෙ සම්බාධෙති වා තණ්හාසංකිලෙසාදීනං සම්පීළෙ සඞ්කරෙ ඝරාවාසෙ. ඔකාසා වුච්චන්තීති මග්ගඵලසුඛාධිගමාය ඔකාසභාවතො ඔකාසාති වුච්චන්ති. ඔකාසාධිගමොති ලොකුත්තරධම්මස්ස අධිගමාය අධිගන්තබ්බඔකාසො. විසුජ්ඣනත්ථායාති රාගාදීහි මලෙහි අභිජ්ඣාවිසමලොභාදීහි ච උපක්කිලිට්ඨචිත්තානං විසුද්ධත්ථාය. සා පනායං චිත්තස්ස විසුද්ධි සිජ්ඣමානා යස්මා සොකාදීනං අනුපාදාය සංවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායා’’තිආදි. තත්ථ සොචනං ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං චෙතසො සන්තාපො අන්තොතාපො අන්තොනිජ්ඣානං සොකො, ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තමෙව සොචිකතා. ‘‘කහං එකපුත්තකා’’තිආදිනා (ම. නි. 2.353-354; සං. නි. 2.63) පරිදෙවනවසෙන ලපනං පරිදෙවො. සමතික්කමනත්ථායාති පහානාය. ආයතිං අනුප්පජ්ජනඤ්හි ඉධ සමතික්කමො. දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමායාති කායිකදුක්ඛස්ස ච චෙතසිකදොමනස්සස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං අත්ථඞ්ගමාය, නිරොධායාති අත්ථො. ඤායති නිච්ඡයෙන කමති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣති එතෙනාති ඤායො, අරියමග්ගො. ඉධ පන සහ පුබ්බභාගෙන අරියමග්ගො ගහිතොති ආහ ‘‘සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස අධිගමනත්ථායා’’ති. අපච්චයපරිනිබ්බානස්සාති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං සන්ධාය වදති. පච්චයවසෙන අනුප්පන්නං අසඞ්ඛතං අමතධාතුමෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා

27. සත්තමෙ වඩ්ඪෙතීති මනසො විවට්ටනිස්සිතං වඩ්ඪිං ආවහති. මනොභාවනීයොති වා මනසා භාවිතො සම්භාවිතො. යඤ්ච ආවජ්ජතො මනසි කරොතො චිත්තං විනීවරණං හොති. ඉමස්මිං පක්ඛෙ කම්මසාධනො සම්භාවනත්ථො භාවනීය-සද්දො. ‘‘ථිනමිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨාන’’න්ති වත්වා තදෙව විභාවෙන්තො ‘‘ආලොකසඤ්ඤං වා’’තිආදිමාහ. වීරියාරම්භවත්ථුආදීනං වාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ඉධ අවුත්තානං අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්ති අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො, ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථා’’ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 111). අන්තරායසද්දපරියායො ඉධ අන්තරා-සද්දොති ආහ ‘‘අනන්තරායෙනා’’ති.

පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා

28. අට්ඨමෙ මණ්ඩලසණ්ඨානමාළසඞ්ඛෙපෙන කතා භොජනසාලා මණ්ඩලමාළාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘භොජනසාලායා’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. උදායීසුත්තවණ්ණනා

29. නවමෙ දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවොති ආහ ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. සුඛවිහාරත්ථායාති නික්කිලෙසතාය නිරාමිසෙන සුඛෙන විහාරත්ථාය. ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතීති සූරියචන්දපජ්ජොතමණිඋක්කාවිජ්ජුආදීනං ආලොකො දිවා රත්තිඤ්ච උපලද්ධො, යථාලද්ධවසෙනෙව ආලොකං මනසි කරොති, චිත්තෙ ඨපෙති. තථා ච නං මනසි කරොති, යථාස්ස සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යථිච්ඡකං යාවදිච්ඡකඤ්ච සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති. යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙති, දිවාරිව විගතථිනමිද්ධො හොති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති. දිවාති සඤ්ඤං ඨපෙතීති වුත්තනයෙන මනසි කත්වා දිවාරිව සඤ්ඤං උප්පාදෙති. යථානෙන දිවා…පෙ… තථෙව තං මනසි කරොතීති යථානෙන දිවා උපලද්ධො සූරියාලොකො, එවං රත්තිම්පි දිවා දිට්ඨාකාරෙනෙව තං ආලොකං මනසි කරොති. යථා චනෙන රත්තිං…පෙ… මනසි කරොතීති යථා රත්තියං චන්දාලොකො උපලද්ධො, එවං දිවාපි රත්තිං දිට්ඨාකාරෙනෙව තං ආලොකං මනසි කරොති, චිත්තෙ ඨපෙති. විවටෙනාති ථිනමිද්ධෙන අපිහිතත්තා විවටෙන. අනොනද්ධෙනාති අසඤ්ඡාදිතෙන. සහොභාසකන්ති සඤ්ඤාණොභාසං. දිබ්බචක්ඛුඤාණං රූපගතස්ස දිබ්බස්ස ඉතරස්ස ච දස්සනට්ඨෙන ඉධ ඤාණදස්සනන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි.

උද්ධං ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතක්ඛයතො උපරි මරණතො පරං. සමුග්ගතෙනාති උට්ඨිතෙන. ධුමාතත්තාති උද්ධං උද්ධං ධුමාතත්තා සූනත්තා. සෙතරත්තෙහි විපරිභින්නං විමිස්සිතං නීලං, පුරිමවණ්ණවිපරිණාමභූතං වා නීලං විනීලං, විනීලමෙව විනීලකන්ති ක-කාරෙන පදවඩ්ඪනමාහ අනත්ථන්තරතො යථා ‘‘පීතකං ලොහිතක’’න්ති. පටිකූලත්තාති ජිගුච්ඡනීයත්තා. කුච්ඡිතං විනීලං විනීලකන්ති කුච්ඡනත්ථො වා අයං ක-කාරොති දස්සෙතුං වුත්තං යථා ‘‘පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (දී. නි. 3.316; අ. නි. 5.213). පරිභින්නට්ඨානෙහි කාකධඞ්කාදීහි. විස්සන්දමානං පුබ්බන්ති විස්සවන්තපුබ්බං, තහං තහං පග්ඝරන්තපුබ්බන්ති අත්ථො. තථාභාවන්ති විස්සන්දමානපුබ්බතං.

සො භික්ඛූති යො ‘‘පස්සෙය්‍ය සරීරං සීවථිකාය ඡඩ්ඩිත’’න්ති වුත්තො, සො භික්ඛු. උපසංහරති සදිසතං. අයම්පි ඛොතිආදි උපසංහරණාකාරදස්සනං. ආයූති රූපජීවිතින්ද්‍රියං. අරූපජීවිතින්ද්‍රියං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණගතිකමෙව. උස්මාති කම්මජතෙජො. එවංපූතිකසභාවොති එවං අතිවිය පූතිසභාවො ආයුආදිවිගමෙ වියාති අධිප්පායො. එදිසො භවිස්සතීති එවංභාවීති ආහ ‘‘එවමෙවං උද්ධුමාතාදිභෙදො භවිස්සතී’’ති.

ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වාති උප්පාටෙත්වා උප්පාටෙත්වා. සෙසාවසෙසමංසලොහිතයුත්තන්ති සබ්බසො අක්ඛාදිතත්තා තහං තහං සෙසෙන අප්පාවසෙසෙන මංසලොහිතෙන යුත්තං. අඤ්ඤෙන හත්ථට්ඨිකන්ති අවිසෙසෙන හත්ථට්ඨිකානං විප්පකිණ්ණතා ජොතිතාති අනවසෙසතො තෙසං විප්පකිණ්ණතං දස්සෙන්තො ‘‘චතුසට්ඨිභෙදම්පී’’තිආදිමාහ. තෙරොවස්සිකානීති තිරොවස්සගතානි. තානි පන සංවච්ඡරං වීතිවත්තානි හොන්තීති ආහ ‘‘අතික්කන්තසංවච්ඡරානී’’ති. පුරාණතාය ඝනභාවවිගමෙන විචුණ්ණතා ඉධ පූතිභාවො. සො යථා හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අබ්භොකාසෙ’’තිආදිමාහ. අනෙකධාතූනන්ති චක්ඛුධාතුආදීනං, කාමධාතුආදීනං වා. සතියා ච ඤාණස්ස ච අත්ථායාති ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.214; 2.376; ම. නි. 1.109) වුත්තාය සත්තට්ඨානිකාය සතියා චෙව තංසම්පයුත්තඤාණස්ස ච අත්ථාය.

උදායීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා

30. දසමෙ නිහීනන්ති ලාමකං, කිලිට්ඨං වා. ගාමවාසිකානන්ති බාලානං. පුථුජ්ජනානං ඉදන්ති පොථුජ්ජනිකං. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනානං සන්තක’’න්ති, පුථුජ්ජනෙහි සෙවිතබ්බත්තා තෙසං සන්තකන්ති වුත්තං හොති. අනරියන්ති න නිද්දොසං. නිද්දොසට්ඨො හි අරියට්ඨො. තෙනාහ ‘‘න උත්තමං න පරිසුද්ධ’’න්ති. අරියෙහි වා න සෙවිතබ්බන්ති අනරියං. අනත්ථසංහිතන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිවිවිධවිපුලානත්ථසහිතං. තාදිසඤ්ච අත්ථසන්නිස්සිතං න හොතීති ආහ ‘‘න අත්ථසන්නිස්සිත’’න්ති. න වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථායාති චතුසච්චකම්මට්ඨානාභාවතො. අසති පන වට්ටෙ නිබ්බිදාය විරාගාදීනං අසම්භවොයෙවාති ආහ ‘‘න විරාගායා’’තිආදි.

අනුත්තමං අනුත්තරියන්ති ආහ ‘‘එතං අනුත්තර’’න්ති. හත්ථිස්මින්ති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘හත්ථිනිමිත්තං සික්ඛිතබ්බ’’න්ති. හත්ථිවිසයත්තා හත්ථිසන්නිස්සිතත්තා ච හත්ථිසිප්පං ‘‘හත්ථී’’ති ගහෙත්වා ‘‘හත්ථිස්මිම්පි සික්ඛතී’’ති වුත්තං. තස්මා හත්ථිසිප්පෙ සික්ඛතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

ලිඞ්ගබ්‍යත්තයෙන විභත්තිබ්‍යත්තයෙන පාරිචරියෙති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පාරිචරියාය පච්චුපට්ඨිතා’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුත්තරියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දෙවතාවග්ගො

1-4. සෙඛසුත්තාදිවණ්ණනා

31-34. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සෙඛානං පටිලද්ධගුණස්ස පරිහානි නාම නත්ථීති ආහ ‘‘උපරූපරිගුණපරිහානායා’’ති, උපරූපරිලද්ධබ්බානං මග්ගඵලානං පරිහානාය අනුප්පාදායාති අත්ථො. තතියාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

සෙඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා

35. පඤ්චමෙ සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්ති, සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයවසෙන තාය සහ එකීභාවං ගච්ඡන්තීති විජ්ජාභාගියා. අථ වා විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්ති විජ්ජාසභාගතාය තදෙකදෙසෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ පවත්තන්තීති විජ්ජාභාගියා. තත්ථ විපස්සනාඤාණං, මනොමයිද්ධි, ඡ අභිඤ්ඤාති අට්ඨ විජ්ජා. පුරිමෙන අත්ථෙන තාහි සම්පයුත්තධම්මා විජ්ජාභාගියා. පච්ඡිමෙන අත්ථෙන තාසු යා කාචි එකාව විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියා. එවං විජ්ජාපි විජ්ජාය සම්පයුත්තධම්මාපි ‘‘විජ්ජාභාගියා’’ත්වෙව වෙදිතබ්බා. ඉධ පන විපස්සනාඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤාව විජ්ජාභාගියාති ආගතා, සඤ්ඤාසීසෙන සෙසසම්පයුත්තධම්මාපි වුත්තා එවාති දට්ඨබ්බං. අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙති අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ උප්පන්නසඤ්ඤා, තෙන සහගතාති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා

36. ඡට්ඨෙ කොධනොති කුජ්ඣනසීලො. යස්මා සො අප්පහීනකොධතාය අධිගතකොධො නාම හොති, තස්මා ‘‘කොධෙන සමන්නාගතො’’ති ආහ. උපනාහො එතස්ස අත්ථීති උපනාහී, උපනය්හනසීලොති වා උපනාහී. විවාදො නාම උප්පජ්ජමානො යෙභුය්‍යෙන පඨමං ද්වින්නං වසෙන උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො’’ති. සො පන යථා බහූනං අනත්ථාවහො හොති, තං නිදස්සනමුඛෙන නිදස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. අබ්භන්තරපරිසායාති පරිසබ්භන්තරෙ.

ගුණමක්ඛනාය පවත්තොපි අත්තනො කාරකං ගූථෙන පහරන්තිං ගූථො විය පඨමතරං මක්ඛෙතීති මක්ඛො, සො එතස්ස අත්ථීති මක්ඛී. පළාසතීති පළාසො, පරස්ස ගුණෙ ඩංසිත්වා විය අපනෙතීති අත්ථො. සො එතස්ස අත්ථීති පළාසී. පළාසී පුග්ගලො හි දුතියස්ස ධුරං න දෙති, සමං හරිත්වා අතිවදති. තෙනාහ ‘‘යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො’’ති. ඉස්සතීති ඉස්සුකී. මච්ඡරායතීති මච්ඡරං, තං එතස්ස අත්ථීති මච්ඡරී. සඨයති න සම්මා භාසතීති සඨො අඤ්ඤථා සන්තං අත්තානං අඤ්ඤථා පවෙදනතො. මායා එතස්ස අත්ථී මායාවී. මිච්ඡා පාපිකා විඤ්ඤුගරහිතා එතස්ස දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨි, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවත්ථුකාය මිච්ඡත්තපරියාපන්නාය අනිය්‍යානිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නත්ථිකවාදී’’තිආදි.

සං අත්තනො දිට්ඨිං, සයං වා අත්තනා යථාගහිතං පරාමසති, සභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසතීති සන්දිට්ඨීපරාමාසී. ආධානං දළ්හං ගණ්හාතීති ආධානග්ගාහී, දළ්හග්ගාහී, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ථිරග්ගාහීති අත්ථො. යුත්තං කාරණං දිස්වාව ලද්ධිං පටිනිස්සජ්ජතීති පටිනිස්සග්ගී, දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන බහුම්පි කාරණං දස්සෙත්වා න සක්කා පටිනිස්සග්ගං කාතුන්ති දුප්පටිනිස්සග්ගී. යො අත්තනො උප්පන්නදිට්ඨිං ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති දළ්හං ගණ්හිත්වා අපි බුද්ධාදීහි කාරණං දස්සෙත්වා වුච්චමානො න පටිනිස්සජ්ජති. තස්සෙතං අධිවචනං. තාදිසො හි පුග්ගලො යං යදෙව ධම්මං වා අධම්මං වා සුණාති, තං සබ්බං ‘‘එවං අම්හාකං ආචරියෙහි කථිතං, එවං අම්හෙහි සුත’’න්ති කුම්මොව අඞ්ගානි සකෙ කපාලෙ අන්තොයෙව සමොදහති. යථා හි කච්ඡපො අත්තනො හත්ථපාදාදිකෙ අඞ්ගෙ කෙනචි ඝටිතෙ සබ්බානි අඞ්ගානි අත්තනො කපාලෙයෙව සමොදහති, න බහි නීහරති, එවමයම්පි ‘‘න සුන්දරො තව ගාහො, ඡඩ්ඩෙහි න’’න්ති වුත්තො තං න විස්සජ්ජති, අන්තොයෙව අත්තනො හදයෙ එව ඨපෙත්වා විචරති, කුම්භීලග්ගාහං ගණ්හාති. යථා සුසුමාරා ගහිතං න පටිනිස්සජ්ජන්ති, එවං ගණ්හාති.

විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ඡළඞ්ගදානසුත්තවණ්ණනා

37. සත්තමෙ දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති එතායාති දක්ඛිණා, පරිච්චාගමයං පුඤ්ඤං, තස්සූපකරණභූතො දෙය්‍යධම්මො ච. ඉධ පන දෙය්‍යධම්මො අධිප්පෙතො. තෙනෙවාහ ‘‘දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතී’’ති. ඉතො උට්ඨිතෙනාති ඉතො ඛෙත්තතො උප්පන්නෙන. රාගො විනයති එතෙනාති රාගවිනයො, රාගස්ස සමුච්ඡෙදිකා පටිපදා. තෙනාහ ‘‘රාගවිනයපටිපදං පටිපන්නා’’ති.

‘‘පුබ්බෙව දානා සුමනො’’තිආදිගාථාය පුබ්බෙව දානා මුඤ්චචෙතනාය පුබ්බෙ දානූපකරණසම්භරණතො පට්ඨාය සුමනො ‘‘සම්පත්තීනං නිදානං අනුගාමිකදානං දස්සාමී’’ති සොමනස්සිතො භවෙය්‍ය. දදං චිත්තං පසාදයෙති දදන්තො දෙය්‍යධම්මං දක්ඛිණෙය්‍යහත්ථෙ පතිට්ඨාපෙන්තො ‘‘අසාරතො ධනතො සාරාදානං කරොමී’’ති අත්තනො චිත්තං පසාදෙය්‍ය. දත්වා අත්තමනො හොතීති දක්ඛිණෙය්‍යානං දෙය්‍යධම්මං පරිච්චජිත්වා ‘‘පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තං නාම මයා අනුට්ඨිතං, අහො සාධු සුට්ඨූ’’ති අත්තමනො පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො හොති. එසාති යා අයං පුබ්බචෙතනා මුඤ්චචෙතනා අපරචෙතනාති ඉමාසං කම්මඵලානං සද්ධානුගතානං සොමනස්සපරිග්ගහිතානං තිවිධානං චෙතනානං පාරිපූරී, එසා.

සීලසඤ්ඤමෙනාති කායිකවාචසිකසංවරෙන. හත්ථපාදෙති දක්ඛිණෙය්‍යානං හත්ථපාදෙ. මුඛං වික්ඛාලෙත්වාති තෙසංයෙව මුඛං වික්ඛාලෙත්වා, අත්තනාව මුඛොදකං දත්වාති අධිප්පායො.

ඡළඞ්ගදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8-11. අත්තකාරීසුත්තාදිවණ්ණනා

38-41. අට්ඨමෙ කුසලකිරියාය ආදිආරම්භභාවෙන පවත්තවීරියං ඨිතසභාවතාය සභාවධාරණට්ඨෙන ධාතූති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ආරම්භධාතූති ආරභනවසෙන පවත්තවීරිය’’න්ති. ලද්ධාසෙවනං වීරියං බලප්පත්තං හුත්වා පටිපක්ඛෙ විධමතීති ආහ ‘‘නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛමනසභාවං වීරිය’’න්ති. පරක්කමනසභාවොති අධිමත්තතරානං පටිපක්ඛධම්මානං විධමනසමත්ථතාය පටුපටුතරභාවෙන පරං පරං ඨානං අක්කමනසභාවො. නවමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

අත්තකාරීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

42. ද්වාදසමෙ මාහං නාගිත යසෙන සමාගමන්ති මා අහං යසෙන සමාගමනං පත්ථෙමි. මා ච මයා යසොති යසො ච මයා මා සමාගච්ඡතූති අත්ථො. ඉමිනා අත්තනො ලාභසක්කාරෙන අනත්ථිකතං විභාවෙති. පඤ්චහි විමුත්තීහීති තදඞ්ගවිමුත්තිආදීහි පඤ්චහි විමුත්තීහි. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

නාගිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවතාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. ධම්මිකවග්ගො

1. නාගසුත්තවණ්ණනා

43. පඤ්චමස්ස පඨමෙ පරිසිඤ්චිතුන්ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.272) යො චුණ්ණමත්තිකාදීහි ගත්තානි උබ්බට්ටෙන්තො මල්ලකමුට්ඨාදීහි වා ඝංසන්තො නහායති, සො ‘‘නහායතී’’ති වුච්චති. යො තථා අකත්වා පකතියාව නහායති, සො ‘‘පරිසිඤ්චතී’’ති වුච්චති. භගවතො ච සරීරෙ තථා හරිතබ්බං රජොජල්ලං නාම නුපලිම්පති අච්ඡඡවිභාවතො, උතුග්ගහණත්ථං පන භගවා කෙවලං උදකෙ ඔතරති. තෙනාහ ‘‘ගත්තානි පරිසිඤ්චිතු’’න්ති.

පුබ්බකොට්ඨකොති පාචීනකොට්ඨකො. සාවත්ථියං කිර ජෙතවනවිහාරො කදාචි මහා, කදාචි ඛුද්දකො. තථා හි සො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ යොජනිකො අහොසි, සිඛිස්ස තිගාවුතො, වෙස්සභුස්ස අඩ්ඪයොජනිකො, කකුසන්ධස්ස ගාවුතප්පමාණො, කොණාගමනස්ස අඩ්ඪගාවුතප්පමාණො, කස්සපස්ස වීසතිඋසභප්පමාණො, අම්හාකං භගවතො කාලෙ අට්ඨකරීසප්පමාණො ජාතො. තම්පි නගරං තස්ස විහාරස්ස කදාචි පාචීනතො හොති, කදාචි දක්ඛිණතො, කදාචි පච්ඡිමතො, කදාචි උත්තරතො. ජෙතවනගන්ධකුටියං පන චතුන්නං මඤ්චපාදානං පතිට්ඨිතට්ඨානං අචලමෙව. චත්තාරි හි අචලචෙතියට්ඨානානි නාම මහාබොධිපල්ලඞ්කට්ඨානං, ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනට්ඨානං, සඞ්කස්සනගරෙ දෙවොරොහනකාලෙ සොපානස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං, මඤ්චපාදට්ඨානන්ති. අයං පන පුබ්බකොට්ඨකො කස්සපදසබලස්ස වීසතිඋසභවිහාරකාලෙ පාචීනද්වාරකොට්ඨකො අහොසි. සො ඉදානි ‘‘පුබ්බකොට්ඨකො’’ත්වෙව පඤ්ඤායති.

කස්සපදසබලස්ස කාලෙ අචිරවතී නගරං පරික්ඛිපිත්වා සන්දමානා පුබ්බකොට්ඨකං පත්වා උදකෙන භින්දිත්වා මහන්තං උදකරහදං මාපෙසි සමතිත්තිකං අනුපුබ්බගම්භීරං. තත්ථ එකං රඤ්ඤො න්හානතිත්ථං, එකං නාගරානං, එකං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස, එකං බුද්ධානන්ති එවං පාටිඑක්කානි න්හානතිත්ථානි හොන්ති රමණීයානිවිප්පකිණ්ණරජතපට්ටසදිසවාලුකානි. ඉති භගවතා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං යෙන අයං එවරූපො පුබ්බකොට්ඨකො, තෙනුපසඞ්කමි ගත්තානි පරිසිඤ්චිතුං. අථායස්මා ආනන්දො උදකසාටිකං උපනාමෙසි. භගවා සුරත්තදුපට්ටං අපනෙත්වා උදකසාටිකං නිවාසෙසි. ථෙරො දුපට්ටෙන සද්ධිං මහාචීවරං අත්තනො හත්ථගතං අකාසි. භගවා උදකං ඔතරි, සහොතරණෙනෙවස්ස උදකෙ මච්ඡකච්ඡපා සබ්බෙ සුවණ්ණවණ්ණා අහෙසුං, යන්තනාළිකාහි සුවණ්ණරසධාරානි සිඤ්චනකාලො විය සුවණ්ණපටප්පසාරණකාලො විය ච අහොසි. අථ භගවතො නහානවත්තං දස්සෙත්වා පච්චුත්තිණ්ණස්ස ථෙරො සුරත්තදුපට්ටං උපනාමෙසි. භගවා තං නිවාසෙත්වා විජ්ජුල්ලතාසදිසං කායබන්ධනං බන්ධිත්වා මහාචීවරං අන්තන්තෙන සංහරිත්වා පදුමගබ්භසදිසං කත්වා උපනීතං ද්වීසු කණ්ණෙසු ගහෙත්වා අට්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘පුබ්බකොට්ඨකෙ ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා එකචීවරො අට්ඨාසී’’ති.

එවං ඨිතස්ස පන භගවතො සරීරං විකසිතපදුමපුප්ඵසදිසං සබ්බපාලිඵුල්ලං පාරිච්ඡත්තකං, තාරාමරීචිවිකසිතඤ්ච ගගනතලං සිරියා අවහසමානං විය විරොචිත්ථ, බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිලාසිනී චස්ස ද්වත්තිංසවරලක්ඛණමාලා ගන්ථිත්වා ඨපිතා ද්වත්තිංස චන්දිමා විය, ද්වත්තිංස සූරියා විය, පටිපාටියා ඨපිතද්වත්තිංසචක්කවත්තිද්වත්තිංසදෙවරාජද්වත්තිංසමහාබ්‍රහ්මානො විය ච අතිවිය විරොචිත්ථ. යස්මා ච භගවතො සරීරං සුධන්තචාමීකරසමානවණ්ණං, සුපරිසොධිතපවාළරුචිරතොරණං, සුවිසුද්ධනීලරතනාවලිසදිසකෙසතනුරුහං, තස්මා තහං තහං විනිග්ගතසුජාතජාතිහිඞ්ගුලකරසූපසොභිතං උපරි සතමෙඝරතනාවලිසුච්ඡාදිතං ජඞ්ගමමිව කනකගිරිසිඛරං විරොචිත්ථ. තස්මිඤ්ච සමයෙ දසබලස්ස සරීරතො නික්ඛමිත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො සමන්තතො අසීතිහත්ථප්පමාණෙ පදෙසෙ ආධාවන්තී විධාවන්තී රතනාවලිරතනදාමරතනචුණ්ණවිප්පකිණ්ණං විය පසාරිතරතනචිත්තකඤ්චනපට්ටමිව ආසිඤ්චමානලාඛාරසධාරාචිත්තමිව උක්කාසතනිපාතසමාකුලමිව නිරන්තරවිප්පකිණ්ණකණිකාරකිඞ්කිණිකපුප්ඵමිව වායුවෙගසමුද්ධතචිනපිට්ඨචුණ්ණරඤ්ජිතමිව ඉන්දධනුවිජ්ජුල්ලතාවිතානසන්ථතමිව ච ගගනතලං, තං ඨානං පවනඤ්ච සම්මා ඵරන්ති. වණ්ණභූමි නාමෙසා. එවරූපෙසු ඨානෙසු බුද්ධානං සරීරවණ්ණං වා ගුණවණ්ණං වා චුණ්ණියපදෙහි වා ගාථාහි වා අත්ථඤ්ච උපමායො ච කාරණානි ච ආහරිත්වා පටිබලෙන ධම්මකථිකෙන පූරෙත්වා කථෙතුං වට්ටති. එවරූපෙසු හි ඨානෙසු ධම්මකථිකස්ස ථාමො වෙදිතබ්බො. පුබ්බසදිසානි කුරුමානොති නිරුදකානි කුරුමානො, සුක්ඛාපයමානොති අත්ථො. සොදකෙ ගත්තෙ චීවරං පාරුපන්තස්ස හි චීවරෙ කණ්ණිකානි උට්ඨහන්ති, පරික්ඛාරභණ්ඩං දුස්සති, බුද්ධානං පන සරීරෙ රජොජල්ලං න උපලිම්පති, පදුමපත්තෙ උක්ඛිත්තඋදකබින්දු විය උදකං විනිවට්ටෙත්වා ගච්ඡති. එවං සන්තෙපි සික්ඛාගාරවතාය භගවා ‘‘පබ්බජිතවත්තං නාමෙත’’න්ති මහාචීවරං උභොසු කණ්ණෙසු ගහෙත්වා පුරතො කායං පටිච්ඡාදෙත්වා අට්ඨාසි.

තාළිතඤ්ච වාදිතඤ්ච තාළිතවාදිතං, තූරියානං තාළිතවාදිතං තූරියතාළිතවාදිතං. මහන්තඤ්ච තං තූරියතාළිතවාදිතඤ්චාති මහාතූරියතාළිතවාදිතං. තෙනාහ ‘‘මහන්තෙනා’’තිආදි. අථ වා භෙරිමුදිඞ්ගපණවාදිතූරියානං තාළිතං වීණාවෙළුගොමුඛිආදීනං වාදිතඤ්ච තූරියතාළිතවාදිතන්ති වා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

අභිඤ්ඤාපාරං ගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ. එවං සෙසෙසුපි. සො හි භගවා සබ්බධම්මෙ අභිජානන්තො ගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ. තෙසු පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පරිජානන්තො ගතොති පරිඤ්ඤාපාරගූ. සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො ගතොති පහානපාරගූ. චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙන්තො ගතොති භාවනාපාරගූ. නිරොධං සච්ඡිකරොන්තො ගතොති සච්ඡිකිරියාපාරගූ. සබ්බසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තො ගතොති සමාපත්තිපාරගූ. සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයොති එත්ථ සො කිර දෙවපුත්තො අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො නන්දනකීළිතං කත්වා පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. තං පඤ්චසතා පරිවාරෙත්වා නිසින්නා, පඤ්චසතා රුක්ඛං අභිරුහිත්වා මධුරස්සරෙන ගායිත්වා පුප්ඵානි පාතෙන්ති. තානි ගහෙත්වා ඉතරා එකතොවණ්ටිකමාලාව ගන්ථෙන්ති. අථ රුක්ඛං අභිරුළ්හා උපච්ඡෙදකවසෙන එකප්පහාරෙනෙව කාලං කත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්තා මහාදුක්ඛං අනුභවන්ති. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ දෙවපුත්තො ‘‘ඉමාසං නෙව සද්දො සුය්‍යති, න පුප්ඵානි පාතෙන්ති, කහං නු ඛො ගතා’’ති ආවජ්ජෙන්තො නිරයෙ නිබ්බත්තභාවං දිස්වා පියවත්ථුකසොකෙන රුප්පමානො චින්තෙසි – ‘‘එතා තාව යථාකම්මෙන ගතා, මය්හං ආයුසඞ්ඛාරො කිත්තකො’’ති. සො ‘‘සත්තමෙ දිවසෙ මයාපි අවසෙසාහි පඤ්චසතාහි සද්ධිං කාලං කත්වා තත්ථෙව නිබ්බත්තිතබ්බ’’න්ති දිස්වා බලවතරෙන සොකෙන සමප්පිතො. ‘‘ඉමං මය්හං සොකං සදෙවකෙ ලොකෙ අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා නිබ්බාපෙතුං සමත්ථො නත්ථී’’ති චින්තෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො –

‘‘නිච්චං උත්‍රස්තමිදං චිත්තං, නිච්චං උබ්බිග්ගමිදං මනො;

අනුප්පන්නෙසු කිච්ඡෙසු, අථො උප්පතිතෙසු ච;