.නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

සත්තකනිපාත-ටීකා

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. ධනවග්ගවණ්ණනා

1-10. සත්තකනිපාතස්ස පඨමො වග්ගො උත්තානත්ථො.

2. අනුසයවග්ගො

4.පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

14. දුතියස්ස චතුත්ථෙ උභතො උභයථා, උභතො උභොහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. ද්වීහි භාගෙහීති කරණෙ නිස්සක්කෙ චෙතං බහුවචනං. ආවුත්තිආදිවසෙන අයං නියමො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘අරූපසමාපත්තියා’’තිආදි. එතෙන ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදො, ‘‘නාමකායතො රූපකායතො ච විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකමහාරක්ඛිතත්ථෙරවාදො, ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන එකවාරං, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළාභයත්ථෙරවාදො චාති ඉමෙසං තිණ්ණම්පි ථෙරවාදානං එකජ්ඣං සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච පඨමවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො උභතොභාගවිමුත්තො වුත්තො, දුතියවාදෙ උභතො භාගතො විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො, තතියවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසොති. විමුත්තොති කිලෙසෙහි විමුත්තො, කිලෙසවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදනෙහි වා කායතො විමුත්තොහි අත්ථො.

සොති උභතොභාගවිමුත්තො. කාමඤ්චෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානම්පි අරූපාවචරජ්ඣානං විය දුවඞ්ගිකං ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති වුච්චති. තං පන පදට්ඨානං කත්වා අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො නාම න හොති රූපකායතො අවිමුත්තත්තා. තඤ්හි කිලෙසකායතොව විමුත්තං, න රූපකායතො, තස්මා තතො වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො න හොතීති ආහ ‘‘චතුන්නං අරූප…පෙ… පඤ්චවිධො හොතී’’ති. අරූපසමාපත්තීනන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අරහත්තං පත්තඅනාගාමිනොති භූතපුබ්බගතියා වුත්තං. න හි අරහත්තං පත්තො අනාගාමී නාම හොති. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා –

‘‘යතො ච ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, ආනන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො’’ති –

යදිපි මහානිදානෙ (දී. නි. 2.130) වුත්තං, තං පන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තන්ති, ඉධ පන සබ්බඋභතොභාගවිමුත්තෙ සඞ්ගහණත්ථං ‘‘පඤ්චවිධො හොතී’’ති වත්වා ‘‘පාළි පනෙත්ථ…පෙ… අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා’’ති ආහ. මජ්ඣිමනිකායෙ පන කීටාගිරිසුත්තෙ (ම. නි. 2.182) –

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ ආරුප්පා, තෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො’’ති –

අරූපසමාපත්තිවසෙන චත්තාරො උභතොභාගවිමුත්තා, සෙට්ඨො ච වුත්තො වුත්තලක්ඛණූපපත්තිතො. යථාවුත්තෙසු හි පඤ්චසු පුරිමා චත්තාරො සමාපත්තිසීසං නිරොධං න සමාපජ්ජන්තීති පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තා නාම. අට්ඨසමාපත්තිලාභී අනාගාමී තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති නිප්පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨො නාම.

කතමො ච පුග්ගලොතිආදි පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාළි. තත්ථ කතමොති පුච්ඡාවචනං. පුග්ගලොති අසාධාරණතො පුච්ඡිතබ්බවචනං. ඉධාති ඉධස්මිං සාසනෙ. එකච්චොති එකො. අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති අට්ඨ සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා නාමකායතො පටිලභිත්වා විහරති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සඞ්ඛාරගතං, මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි පස්සිත්වා චත්තාරොපි ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. දිස්වාති දස්සනහෙතු. න හි ආසවෙ පඤ්ඤාය පස්සන්ති, දස්සනකාරණා පන පරික්ඛීණා දිස්වා පරික්ඛීණාති වුත්තා දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා. එවඤ්හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියාභාවෙන වුත්තං.

පඤ්ඤාවිමුත්තොති විසෙසතො පඤ්ඤාය එව විමුත්තො, න තස්ස අධිට්ඨානභූතෙන අට්ඨවිමොක්ඛසඞ්ඛාතෙන සාතිසයෙන සමාධිනාති පඤ්ඤාවිමුත්තො. යො අරියො අනධිගතඅට්ඨවිමොක්ඛො සබ්බසො ආසවෙහි විමුත්තො, තස්සෙතං අධිවචනං. අධිගතෙපි හි රූපජ්ඣානවිමොක්ඛෙ න සො සාතිසයසමාධිනිස්සිතොති න තස්ස වසෙන උභතොභාගවිමුත්තතා හොතීති වුත්තොවායමත්ථො. අරූපජ්ඣානෙසු පන එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති. තෙන හි අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන තංනාමදානසමත්ථෙන අට්ඨවිමොක්ඛලාභීත්වෙව වුච්චති. සමුදායෙ හි පවත්තො වොහාරො අවයවෙපි දිස්සති යථා තං ‘‘සත්තිසයො’’ති අනවසෙසතො ආසවානං පරික්ඛීණත්තා. අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව න එකදෙසභූතරූපජ්ඣානප්පටික්ඛෙපවසෙන. එවඤ්හි අරූපජ්ඣානෙකදෙසාභාවෙපි අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපො න හොතීති සිද්ධං හොති. අරූපාවචරජ්ඣානෙසු හි එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති.

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතොති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. තං ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකතො සච්ඡිකරණූපායෙනාති වුත්තං හොති, භාවනපුංසකං වා එතං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු විය. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො. නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡි කරොතීති ‘‘කායසක්ඛී’’ති වුච්චති, න තු ‘‘විමුත්තො’’ති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. තෙනාහ ‘‘ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතී’’ති. අයං චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කායසක්ඛිභාවං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අග්ගමග්ගප්පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො විය පඤ්චවිධො නාම හොතීති වුත්තං අභිධම්මටීකායං (පු. ප. මූලටී. 24) ‘‘කායසක්ඛිම්හිපි එසෙව නයො’’ති. එකච්චෙ ආසවාති හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣා ආසවා.

දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. ‘‘දිට්ඨත්තා පත්තො’’තිපි පාඨො. එතෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා’’තිආදි. තත්ථ පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. පඨමඵලට්ඨතො පට්ඨාය යාව අග්ගමග්ගට්ඨා දිට්ඨිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සොපි කායසක්ඛී විය ඡබ්බිධො හොතී’’ති. යථා පන පඤ්ඤාවිමුත්තො, එවං අයම්පි සුක්ඛවිපස්සකො චතූහි අරූපජ්ඣානෙහි වුට්ඨාය දිට්ඨිප්පත්තභාවප්පත්තා චත්තාරො චාති පඤ්චවිධො හොතීති වෙදිතබ්බො. සද්ධාවිමුත්තෙපි එසෙව නයො. ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛන්ති. යථාභූතං පජානාතීති ඨපෙත්වා තණ්හං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛසච්චන්ති යාථාවතො පජානාති. යස්මා පන තණ්හා දුක්ඛං ජනෙති නිබ්බත්තෙති, තතො තං දුක්ඛං සමුදෙති, තස්මා නං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති. යස්මා පන ඉදං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච නිබ්බානං පත්වා නිරුජ්ඣති, අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා න ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. අරියො පන අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, තෙන තං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. එත්තාවතා නානාක්ඛණෙ සච්චවවත්ථානං දස්සිතං. ඉදානි තං එකක්ඛණෙ දස්සෙතුං ‘‘තථාගතප්පවෙදිතා’’තිආදි වුත්තං. තථාගතප්පවෙදිතාති තථාගතෙන බොධිමණ්ඩෙ පටිවිද්ධා විදිතා පාකටා කතා. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. වොදිට්ඨා හොන්තීති සුදිට්ඨා. වොචරිතාති සුචරිතා, පඤ්ඤාය සුට්ඨු චරාපිතාති අත්ථො. අයන්ති අයං එවරූපො පුග්ගලො දිට්ඨිප්පත්තොති.

සද්ධාය විමුත්තොති සද්දහනවසෙන විමුත්තො. එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවං දස්සෙති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො. කිං පන නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං අත්ථීති? නත්ථි. අථ කස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති? ආගමනීයනානත්තෙන. දිට්ඨිප්පත්තො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පදුක්ඛෙන අකසිරෙන අකිලමන්තොව සක්කොති වික්ඛම්භිතුං, සද්ධාවිමුත්තො පන දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො සක්කොති වික්ඛම්භිතුං, තස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාති. තෙනාහ ‘‘එතස්ස හී’’තිආදි. සද්දහන්තස්සාති ‘‘එකංසතො අයං පටිපදා කිලෙසක්ඛයං ආවහති සම්මාසම්බුද්ධෙන භාසිතත්තා’’ති එවං සද්දහන්තස්ස. යස්මා පනස්ස අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාපහානවසෙන භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං පස්සතො තත්ථ තත්ථ පච්චක්ඛතාපි අත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සද්දහන්තස්ස වියා’’ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. එත්ථ ච පුබ්බභාගමග්ගභාවනාති වචනෙන ආගමනීයනානත්තෙන දිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තානං පඤ්ඤානානත්තං හොතීති දස්සිතං. අභිධම්මට්ඨකථායම්පි (පු. ප. අට්ඨ. 28) ‘‘නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං නත්ථි, පඤ්ඤාය නානත්තං අත්ථියෙවා’’ති වත්වා ‘‘ආගමනීයනානත්තෙනෙව සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති සන්නිට්ඨානං කත’’න්ති වුත්තං.

ආරම්මණං යාථාවතො ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, පඤ්ඤා. තං පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ධම්මං අධිමත්තතාය පුබ්බඞ්ගමං හුත්වා පවත්තං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. තෙනාහ ‘‘ධම්මො’’තිආදි. පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමන්ති පඤ්ඤාපධානං. ‘‘සද්ධං අනුස්සරති, සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතී’’ති ඉමමත්ථං එසෙව නයොති අතිදිසති. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤාවාහී, පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙතී’’ති. පඤ්ඤා වා පුග්ගලං වාහෙති නිබ්බානාභිමුඛං ගමෙතීති පඤ්ඤාවාහී. සද්ධාවාහීති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. උභතොභාගවිමුත්තාදිකථාති උභතොභාගවිමුත්තාදීසු ආගමනතො පට්ඨාය වත්තබ්බකථා. තස්මාති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.773, 889) වුත්තත්තා. තතො එව විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.773) වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා

15. පඤ්චමෙ එකන්තකාළකෙහීති නත්ථිකවාදඅහෙතුකවාදඅකිරියවාදසඞ්ඛාතෙහි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මෙහි. තෙනාහ ‘‘නියතමිච්ඡාදිට්ඨිං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එවං පුග්ගලොති ඉමිනා කාරණෙන එකවාරං නිමුග්ගො නිමුග්ගොයෙව සො හොති. එතස්ස හි පුන භවතො වුට්ඨානං නාම නත්ථීති වදන්ති මක්ඛලිගොසාලාදයො විය. හෙට්ඨා හෙට්ඨා නරකග්ගීනංයෙව ආහාරො. සාධු සද්ධා කුසලෙසූති කුසලධම්මෙසු සද්ධා නාම සාහු ලද්ධකාති උම්මුජ්ජති, සො තාවත්තකෙනෙව කුසලෙන උම්මුජ්ජති නාම. සාධු හිරීතිආදීසුපි එසෙව නයො. චඞ්කවාරෙති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනෙ, සුරාපරිස්සාවනෙ වා. එවං පුග්ගලොති ‘‘එවං සාධු සද්ධා’’ති ඉමෙසං සද්ධාදීනං වසෙන එකවාරං උම්මුජ්ජිත්වා තෙසං පරිහානියා පුන නිමුජ්ජතියෙව දෙවදත්තාදයො විය. දෙවදත්තො හි අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වාපි පුන බුද්ධානං පටිපක්ඛතාය තෙහි ගුණෙහි පරිහීනො රුහිරුප්පාදකම්මං සඞ්ඝභෙදකම්මඤ්ච කත්වා කායස්ස භෙදා දුතියචිත්තවාරෙන චුතිචිත්තමනන්තරා නිරයෙ නිබ්බත්තො. කොකාලිකො ද්වෙ අග්ගසාවකෙ උපවදිත්වා පදුමනිරයෙ නිබ්බත්තො.

නෙව හායති නො වඩ්ඪතීති අප්පහොනකකාලෙපි න හායති, පහොනකකාලෙපි න වඩ්ඪති. උභයම්පි පනෙතං අගාරිකෙනපි අනගාරිකෙනපි දීපෙතබ්බං. එකච්චො හි අගාරිකො අප්පහොනකකාලෙ පක්ඛිකභත්තං වස්සිකං වා උපනිබන්ධාපෙසි, සො පච්ඡා පහොනකකාලෙපි පක්ඛිකභත්තාදිමත්තමෙව පවත්තෙති. අනගාරිකොපි ආදිම්හි අප්පහොනකකාලෙ උද්දෙසං ධුතඞ්ගං වා ගණ්හාති, මෙධාවී බලවීරියසම්පත්තියා පහොනකකාලෙ තතො උත්තරිං න කරොති. එවං පුග්ගලොති එවං ඉමාය සද්ධාදීනං ඨිතියා පුග්ගලො උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතො නාම හොති. උම්මුජ්ජිත්වා පතරතීති සකදාගාමිපුග්ගලො කිලෙසතනුතාය උට්ඨහිත්වා ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො තරති නාම.

පටිගාධප්පත්තො හොතීති අනාගාමිපුග්ගලං සන්ධාය වදති. ඉමෙ පන සත්ත පුග්ගලා උදකොපමෙන දීපිතා. සත්ත කිර ජඞ්ඝවාණිජා අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා අන්තරාමග්ගෙ එකං පුණ්ණනදිං පාපුණිංසු. තෙසු පඨමං ඔතිණ්ණො උදකභීරුකො පුරිසො ඔතිණ්ණට්ඨානෙයෙව නිමුජ්ජිත්වා පුන සණ්ඨාතුං නාසක්ඛි, අවස්සංව මච්ඡකච්ඡපභත්තං ජාතො. දුතියො ඔතිණ්ණට්ඨානෙ නිමුජ්ජිත්වා සකිං උට්ඨහිත්වා පුන නිමුග්ගො උට්ඨාතුං නාසක්ඛි, අන්තොයෙව මච්ඡකච්ඡපභත්තං ජාතො. තතියො නිමුජ්ජිත්වා උට්ඨිතො මජ්ඣෙ නදියා ඨත්වා නෙව ඔරතො ආගන්තුං, න පාරං ගන්තුං අසක්ඛි. චතුත්ථො උට්ඨාය ඨිතො උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙසි. පඤ්චමො උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙත්වා පතරති. ඡට්ඨො තං දිස්වා පාරිමතීරං ගන්ත්වා කටිප්පමාණෙ උදකෙ ඨිතො. සත්තමො පාරිමතීරං ගන්ත්වා ගන්ධචුණ්ණාදීහි න්හත්වා වරවත්ථාදීනි නිවාසෙත්වා සුරභිවිලෙපනං විලිම්පිත්වා නීලුප්පලමාලාදීනි පිලන්ධිත්වා නානාලඞ්කාරප්පටිමණ්ඩිතො මහානගරං පවිසිත්වා පාසාදමාරුහිත්වා උත්තමභොජනං භුඤ්ජති.

තත්ථ ජඞ්ඝවාණිජා විය ඉමෙ සත්ත පුග්ගලා, නදී විය වට්ටං, පඨමස්ස උදකභීරුකස්ස පුරිසස්ස ඔතිණ්ණට්ඨානෙයෙව නිමුජ්ජනං විය මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස වට්ටෙ නිමුජ්ජනං, උම්මුජ්ජිත්වා නිමුජ්ජනපුරිසො විය සද්ධාදීනං උප්පත්තිමත්ථකෙන උම්මුජ්ජිත්වා තාසං හානියා නිමුග්ගපුග්ගලො, මජ්ඣෙ නදියා ඨත්වා විය සද්ධාදීනං ඨිතියා ඨිතිපුග්ගලො, උත්තරණතිත්ථං ඔලොකෙන්තො විය සොතාපන්නො, පතරන්තපුරිසො විය කිලෙසකාමාවට්ටතාය පතරන්තො සකදාගාමී, තරිත්වා කටිමත්තෙ උදකෙ ඨිතපුරිසො විය අනාවට්ටධම්මත්තා අනාගාමී, න්හත්වා පාරිමතීරං උත්තරිත්වා ථලෙ ඨිතපුරිසො විය චත්තාරො ඔඝෙ අතික්කමිත්වා නිබ්බානථලෙ ඨිතො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො, ථලෙ ඨිතපුරිසස්ස නගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ උත්තමභොජනභුඤ්ජනං විය ඛීණාසවස්ස නිබ්බානාරම්මණසමාපත්තිං අප්පෙත්වා වීතිනාමනං වෙදිතබ්බං.

උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6-9. අනිච්චානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා

16-19. ඡට්ඨෙ ‘‘ඉධ සමසීසී කථිතො’’ති වත්වා එවං සමසීසිතං විභජිත්වා ඉධාධිප්පෙතං දස්සෙතුං ‘‘සො චතුබ්බිධො හොතී’’තිආදිමාහ. රොගවසෙන සමසීසී රොගසමසීසී. එස නයො සෙසෙසුපි. එකප්පහාරෙනෙවාති එකවෙලායමෙව. යො චක්ඛුරොගාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං සති ‘‘ඉතො අනුට්ඨිතො අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙසි, අථස්ස අරහත්තඤ්ච රොගතො වුට්ඨානඤ්ච එකකාලමෙව හොති, අයං රොගසමසීසී නාම. ඉරියාපථස්ස පරියොසානන්ති ඉරියාපථන්තරසමායොගො. යො ඨානාදීසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරං අධිට්ඨාය ‘‘අවිකොපෙත්වාව අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙසි. අථස්ස අරහත්තප්පත්ති ච ඉරියාපථවිකොපනඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ඉරියාපථසමසීසී නාම. ජීවිතසමසීසී නාමාති එත්ථ ‘‘පලිබොධසීසං මානො, පරාමාසසීසං දිට්ඨි, වික්ඛෙපසීසං උද්ධච්චං, කිලෙසසීසං අවිජ්ජා, අධිමොක්ඛසීසං සද්ධා, පග්ගහසීසං වීරියං, උපට්ඨානසීසං සති, අවික්ඛෙපසීසං සමාධි, දස්සනසීසං පඤ්ඤා, පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං, චුතිසීසං විමොක්ඛො, සඞ්ඛාරසීසං නිරොධො’’ති පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 3.33) වුත්තෙසු සත්තරසසු සීසෙසු පවත්තසීසං කිලෙසසීසන්ති ද්වෙ සීසානි ඉධාධිප්පෙතානි – ‘‘අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්චා’’ති වචනතො. තෙසු කිලෙසසීසං අරහත්තමග්ගො පරියාදියති, පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං චුතිචිත්තං පරියාදියති. තත්ථ අවිජ්ජාපරියාදායකං චිත්තං ජීවිතින්ද්‍රියං පරියාදාතුං න සක්කොති, ජීවිතින්ද්‍රියපරියාදායකං අවිජ්ජං පරියාදාතුං න සක්කොති. අඤ්ඤං අවිජ්ජාපරියාදායකං චිත්තං, අඤ්ඤං ජීවිතන්ද්‍රියපරියාදායකං. යස්ස චෙතං සීසද්වයං සමං පරියාදානං ගච්ඡති, සො ජීවිතසමසීසී නාම.

කථං පනිදං සමං හොතීති? වාරසමතාය. යස්මිඤ්හි වාරෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති, සොතාපත්තිමග්ගෙ පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණානි, සකදාගාමිමග්ගෙ පඤ්ච, අනාගාමිමග්ගෙ පඤ්ච, අරහත්තමග්ගෙ චත්තාරීති එකූනවීසතිමෙ පච්චවෙක්ඛණඤාණෙ පතිට්ඨාය භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතො ඉමාය වාරසමතාය ඉදං උභයසීසපරියාදානම්පි සමං හොතීති ඉමාය වාරසමතාය. වාරසමවුත්තිදායකෙන හි මග්ගචිත්තෙන අත්තනො අනන්තරං විය නිප්ඵාදෙතබ්බා පච්චවෙක්ඛණවාරා ච කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරාති වත්තබ්බතං අරහති. ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12, 14) වචනතො පච්චවෙක්ඛණපරිසමාපනෙන කිලෙසපරියාදානං සම්පාපිතං නාම හොතීති ඉමාය වාරවුත්තියා සමතාය කිලෙසපරියාදානජීවිතපරියාදානානං සමතා වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘යස්මා පනස්ස…පෙ... තස්මා එවං වුත්ත’’න්ති.

ආයුනො වෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරාව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායතීති අන්තරාපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසූ’’තිආදි. වෙමජ්ඣෙති අවිහාදීසු යත්ථ උප්පන්නො, තත්ථ ආයුනො වෙමජ්ඣෙ. ආයුවෙමජ්ඣං උපහච්ච අතික්කමිත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායතීති උපහච්චපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො තත්ථෙවා’’තිආදි. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන අනුස්සාහෙන අකිලමන්තො තික්ඛින්ද්‍රියතාය සුඛෙනෙව පරිනිබ්බායතීති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. තෙනාහ ‘‘යො තෙසංයෙවා’’තිආදි. තෙසංයෙව පුග්ගලානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අප්පයොගෙනාති අධිමත්තප්පයොගෙන විනා අප්පකසිරෙන. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො දුක්ඛෙන පරිනිබ්බායතීති සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. උද්ධංවාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතඤ්චාති, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංභොතො. පටිසන්ධිවසෙන අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී.

එත්ථ පන චතුක්කං වෙදිතබ්බං. යො හි අවිහතො පට්ඨාය චත්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. අයඤ්හි අවිහෙසු කප්පසහස්සං වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අතප්පං ගච්ඡති, තත්‍රාපි ද්වෙ කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සං ගච්ඡති, තත්‍රාපි චත්තාරි කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සිං ගච්ඡති, තත්‍රාපි අට්ඨ කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අකනිට්ඨං ගච්ඡති, තත්ථ වසන්තො අග්ගමග්ගං අධිගච්ඡති. තත්ථ යො අවිහතො පට්ඨාය දුතියං වා චතුත්ථං වා දෙවලොකං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො කාමභවතො චවිත්වා අකනිට්ඨෙසු පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා චතූසු දෙවලොකෙසු තත්ථ තත්ථෙව නිබ්බත්තිත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමීති.

එතෙ පන අවිහෙසු උප්පන්නසමනන්තරආයුවෙමජ්ඣං අප්පත්වාව පරිනිබ්බායනවසෙන තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී, එකො උද්ධංසොතොති පඤ්චවිධො, අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිවිභාගෙන දස හොන්ති, තථා අතප්පසුදස්සසුදස්සීසූති චත්තාරො දසකාති චත්තාරීසං. අකනිට්ඨෙ පන උද්ධංසොතො නත්ථි, තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායීති චත්තාරො, අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිවිභාගෙන අට්ඨාති අට්ඨචත්තාරීසං අනාගාමිනො. සත්තමාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

අනිච්චානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

20. දසමෙ නිද්දසවත්ථූනීති ආදිසද්දලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘නිද්දසාදිවත්ථූනී’’ති. නත්ථි ඉදානි ඉමස්ස දසාති නිද්දසො. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. පුන දසවස්සො න හොතීති තෙසං මතිමත්තමෙතන්ති දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’ති කිරසද්දග්ගහණං. නිද්දසොති චෙතං වචනමත්තං. තස්ස නිබ්බීසාදිභාවස්ස විය නින්නවාදිභාවස්ස ච ඉච්ඡිතත්තාති දස්සෙතුං ‘‘න කෙවලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ගාමෙ විචරන්තොති ගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තො. න ඉදං තිත්ථියානං අධිවචනං තෙසු තන්නිමිත්තස්ස අභාවා, සාසනෙපි සෙඛස්සපි න ඉදං අධිවචනං, කිමඞ්ගං පන පුථුජ්ජනස්ස. යස්ස පනෙතං අධිවචනං යෙන ච කාරණෙන, තං දස්සෙතුං ‘‘ඛීණාසවස්සෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අප්පටිසන්ධිකභාවො හිස්ස පච්චක්ඛතො කාරණං. පරම්පරාය ඉතරානි යානි පාළියං ආගතානිං.

සික්ඛාය සම්මදෙව ආදානං සික්ඛාසමාදානං. තං පනස්සා පාරිපූරියා වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සික්ඛාත්තයපූරණෙ’’ති. සික්ඛාය වා සම්මදෙව ආදිතො පට්ඨාය රක්ඛණං සික්ඛාසමාදානං. තඤ්ච අත්ථතො පූරණෙන පරිච්ඡින්නං අරක්ඛණෙ සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො, රක්ඛණෙ ච පරිපූරණතො. බලවච්ඡන්දොති දළ්හච්ඡන්දො. ආයතින්ති අනන්තරානාගතදිවසාදිකාලො අධිප්පෙතො, න අනාගතභවොති ආහ ‘‘අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපී’’ති. සික්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස තත්ථ නිබද්ධභත්තිතා අවිගතපෙමතා. තෙභූමකධම්මානං අනිච්චාදිවසෙන සම්මදෙව නිජ්ඣානං ධම්මනිසාමනාති ආහ ‘‘විපස්සනායෙතං අධිවචන’’න්ති. තණ්හාවිනයෙති භඞ්ගානුපස්සනාඤාණානුභාවසිද්ධෙ තණ්හාවික්ඛම්භනෙ. එකීභාවෙති ගණසඞ්ගණිකාකිලෙසසඞ්ගණිකාවිගමසිද්ධෙ විවෙකවාසෙ. වීරියාරම්භෙති සම්මප්පධානස්ස පග්ගණ්හනෙ. තං පන සබ්බසො වීරියස්ස පරිබ්‍රූහනං හොතීති ආහ ‘‘කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස පූරණෙ’’ති. සතියඤ්චෙව නිපකභාවෙ චාති සතොකාරිතාය චෙව සම්පජානකාරිතාය ච. සතිසම්පජඤ්ඤබලෙනෙව හි වීරියාරම්භො ඉජ්ඣති. දිට්ඨිපටිවෙධෙති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා පටිවිජ්ඣනෙ. තෙනාහ ‘‘මග්ගදස්සනෙ’’ති.

නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුසයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. වජ්ජිසත්තකවග්ගො

1. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

21. තතියස්ස පඨමෙ දෙවායතනභාවෙන චිත්තත්තා ලොකස්ස චිත්තීකාරට්ඨානතාය ච චෙතියං අහොසි. යාවකීවන්ති (දී. නි. ටී. 2.134) එකමෙවෙතං පදං අනියමතො පරිමාණවාචී. කාලො චෙත්ථ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘යත්තකං කාල’’න්ති. අභිණ්හං සන්නිපාතාති නිච්චසන්නිපාතා. තං පන නිච්චසන්නිපාතතං දස්සෙතුං ‘‘දිවසස්සා’’තිආදි වුත්තං. සන්නිපාතබහුලාති පචුරසන්නිපාතා. වොසානන්ති සඞ්කොචං. ‘‘වුද්ධියෙවා’’තිආදිනා වුත්තමත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා හී’’තිආදි වුත්තං. ආකුලාති ඛුභිතා න පසන්නා. භිජ්ජිත්වාති වග්ගබන්ධතො විභජ්ජ විසුං විසුං හුත්වා.

සන්නිපාතභෙරියාති සන්නිපාතාරොචනභෙරියා. අද්ධභුත්තා වාති සාමිභුත්තා වා. ඔසීදමානෙති හායමානෙ.

සුඞ්කන්ති භණ්ඩං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙහි පබ්බතඛණ්ඩනාදිතිත්ථගාමද්වාරාදීසු රාජපුරිසානං දාතබ්බභාගං. බලින්ති නිප්ඵන්නසස්සාදිතො ඡභාගං සත්තභාගන්තිආදිනා ලද්ධබ්බකරං. දණ්ඩන්ති දසවීසතිකහාපණාදිකං අපරාධානුරූපං ගහෙතබ්බධනදණ්ඩං. වජ්ජිධම්මන්ති වජ්ජිරාජධම්මං. ඉදානි අපඤ්ඤත්තපඤ්ඤාපනාදීසු තප්පටික්ඛෙපෙ ච ආදීනවානිසංසෙ ච විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. පාරිචරියක්ඛමාති උපට්ඨානක්ඛමා. පොරාණං වජ්ජිධම්මන්ති එත්ථ පුබ්බෙ කිර වජ්ජිරාජානො ‘‘අයං චොරො’’ති ආනෙත්වා දස්සිතෙ ‘‘ගණ්හථ නං චොර’’න්ති අවත්වා විනිච්ඡයමහාමත්තානං දෙන්ති. තෙ විනිච්ඡිනිත්වා සචෙ අචොරො හොති, විස්සජ්ජෙන්ති. සචෙ චොරො, අත්තනා කිඤ්චි අකත්වා වොහාරිකානං දෙන්ති, තෙපි විනිච්ඡිනිත්වා අචොරො චෙ, විස්සජ්ජෙන්ති. චොරො චෙ, සුත්තධරානං දෙන්ති. තෙපි විනිච්ඡිනිත්වා අචොරො චෙ, විස්සජ්ජෙන්ති. චොරො චෙ, අට්ටකුලිකානං දෙන්ති, තෙපි තථෙව කත්වා සෙනාපතිස්ස, සෙනාපති උපරාජස්ස, උපරාජා රඤ්ඤො. රාජා විනිච්ඡිනිත්වා සචෙ අචොරො හොති, විස්සජ්ජෙති. සචෙ පන චොරො හොති, පවෙණිපණ්ණකං වාචාපෙති. තත්ථ ‘‘යෙන ඉදං නාම කතං, තස්ස අයං නාමදණ්ඩො’’ති ලිඛිතං. රාජා තස්ස කිරියං තෙන සමානෙත්වා තදනුච්ඡවිකං දණ්ඩං කරොති. ඉති එතං පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය වත්තන්තානං මනුස්සා න උජ්ඣායන්ති. පරම්පරාගතෙසු අට්ටකුලෙසු ජාතා අගතිගමනවිරතා අට්ටමහල්ලකපුරිසා අට්ටකුලිකා.

සක්කාරන්ති උපකාරං. ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වාති ‘‘ඉමෙ අම්හාකං ගරුනො’’ති තත්ථ ගරුභාවං පටි පටි උපට්ඨපෙත්වා. මානෙස්සන්තීති සම්මානෙස්සන්ති. තං පන සම්මානනං තෙසු නෙසං අත්තමනතාපුබ්බකන්ති ආහ ‘‘මනෙන පියායිස්සන්තී’’ති. නිපච්චකාරං පණිපාතං. දස්සෙන්තීති ගරුචිත්තභාරං දස්සෙන්ති. සන්ධානෙතුන්ති සම්බන්ධං අවිච්ඡින්නං කත්වා ඝටෙතුං.

පසය්හකාරස්සාති බලක්කාරස්ස. කාමං වුද්ධියා පූජනීයතාය ‘‘වුද්ධිහානියො’’ති වුත්තං, අත්ථො පන වුත්තානුක්කමෙනෙව යොජෙතබ්බො. පාළියං වා යස්මා ‘‘වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති වුත්තං, තස්මා තදනුක්කමෙන ‘‘වුද්ධිහානියො’’ති වුත්තං.

විපච්චිතුං අලද්ධොකාසෙ පාපකම්මෙ, තස්ස කම්මස්ස විපාකෙ වා අනවසරොව දෙවසොපසග්ගො. තස්මිං පන ලද්ධොකාසෙ සියා දෙවතොපසග්ගස්ස අවසරොති ආහ ‘‘අනුප්පන්නං…පෙ… වඩ්ඪෙන්තී’’ති. එතෙනෙව අනුප්පන්නං සුඛන්ති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. බලකායස්ස දිගුණතිගුණතාදස්සනං පටිභයභාවදස්සනන්ති එවමාදිනා දෙවතානං සඞ්ගාමසීසෙ සහායතා වෙදිතබ්බා.

අනිච්ඡිතන්ති අනිට්ඨං. ආවරණතොති නිසෙධනතො. ධම්මතො අනපෙතා ධම්මියාති ඉධ ‘‘ධම්මිකා’’ති වුත්තා. මිගසූකරාදිඝාතාය සුනඛාදීනං කඩ්ඪිත්වා වනචරණං වාජො, තත්ථ නියුත්තා, තෙ වා වාජෙන්තීති වාජිකා, මිගවධචාරිනො.

සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

22. දුතියෙ අභියාතුකාමොති එත්ථ අභි-සද්දො අභිභවනත්ථො ‘‘අනභිවිදිතු’’න්තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘අභිභවනත්ථාය යාතුකාමො’’ති. වජ්ජිරාජානොති ‘‘වජ්ජෙතබ්බා ඉමෙ’’ති ආදිතො පවත්තං වචනං උපාදාය වජ්ජීති ලද්ධනාමා රාජානො, වජ්ජිරට්ඨස්ස වා රාජානො වජ්ජිරාජානො. රට්ඨස්ස පන වජ්ජිසමඤ්ඤා තන්නිවාසිරාජකුමාරවසෙන වෙදිතබ්බා. රාජිද්ධියාති රාජභාවානුගතෙන පභාවෙන. සො පන පභාවො නෙසං ගණරාජානං මිථො සාමග්ගියා ලොකෙ පාකටො. චිරට්ඨායී ච අහොසීති ‘‘සමග්ගභාවං කථෙතී’’ති වුත්තං. අනු අනු තංසමඞ්ගිනො භාවෙති වඩ්ඪෙතීති අනුභාවො, අනුභාවො එව ආනුභාවො, පතාපො. සො පන නෙසං පතාපො හත්ථිඅස්සාදිවාහනසම්පත්තියා තත්ථ ච සුභික්ඛිතභාවෙන ලොකෙ පාකටො ජාතොති ‘‘එතෙන…පෙ… කථෙතී’’ති වුත්තං. තාළච්ඡිග්ගළෙනාති කුඤ්චිකාඡිද්දෙන. අසනන්ති සරං. අතිපාතයිස්සන්තීති අතික්කාමෙන්ති. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති පොඞ්ඛස්ස අනුපොඞ්ඛං, පුරිමසරස්ස පොඞ්ඛපදානුගතපොඞ්ඛං ඉතරං සරං කත්වාති අත්ථො. අවිරාධිතන්ති අවිරජ්ඣිතං. උච්ඡින්දිස්සාමීති උම්මූලනවසෙන කුලසන්තතිං ඡින්දිස්සාමි. අයනං වඩ්ඪනං අයො, තප්පටිපක්ඛෙන අනයොති ආහ ‘‘අවඩ්ඪි’’න්ති. ඤාතීනං බ්‍යසනං විනාසො ඤාතිබ්‍යසනං.

ගඞ්ගායාති ගඞ්ගාසමීපෙ. පට්ටනගාමන්ති සකටපට්ටනගාමං. තත්‍රාති තස්මිං පට්ටනෙ. බලවාඝාතජාතොති උප්පන්නබලවකොධො. මෙති මය්හං. ගතෙනාති ගමනෙන. සීතං වා උණ්හං වා නත්ථි තාය වෙලාය. අභිමුඛං යුද්ධෙනාති අභිමුඛං උජුකමෙව සඞ්ගාමකරණෙන. උපලාපනං සාමං දානඤ්චාති දස්සෙතුං ‘‘අල’’න්තිආදි වුත්තං. භෙදොපි ඉධ උපායො එවාති වුත්තං ‘‘අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදා’’ති. යුද්ධස්ස පන අනුපායතා පගෙව පකාසිතා. ඉදන්ති ‘‘අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනාය අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදා’’ති ඉදං වචනං. කථාය නයං ලභිත්වාති ‘‘යාවකීවඤ්ච …පෙ… පරිහානී’’ති ඉමාය භගවතො කථාය උපායං ලභිත්වා. අනුකම්පායාති වජ්ජිරාජෙසු අනුග්ගහෙන.

රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙ…පෙ… පාපෙසීති රාජා තං අත්තනො සන්තිකං ආගතං ‘‘කිං, ආචරිය, භගවා අවචා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘යථා භො සමණස්ස ගොතමස්ස වචනං න සක්කා වජ්ජී කෙනචි ගහෙතුං, අපිච උපලාපනාය වා මිථුභෙදෙන වා සක්කා’’ති ආහ. තතො නං රාජා ‘‘උපලාපනාය අම්හාකං හත්ථිඅස්සාදයො නස්සිස්සන්ති, භෙදෙනෙව තෙ ගහෙස්සාමි, කිං කරොමා’’ති පුච්ඡි. තෙන හි, මහාරාජ, තුම්හෙ වජ්ජී ආරබ්භ පරිසති කථං සමුට්ඨාපෙථ, තතො අහං ‘‘කිං තෙ, මහාරාජ, තෙහි, අත්තනො සන්තකෙන කසිවණිජ්ජාදීනි කත්වා ජීවන්තු එතෙ රාජානො’’ති වත්වා පක්කමිස්සාමි. තතො තුම්හෙ ‘‘කිං නු, භො, එස බ්‍රාහ්මණො වජ්ජී ආරබ්භ පවත්තං කථං පටිබාහතී’’ති වදෙය්‍යාථ. දිවසභාගෙ චාහං තෙසං පණ්ණාකාරං පෙසෙස්සාමි, තම්පි ගාහාපෙත්වා තුම්හෙපි මම දොසං ආරොපෙත්වා බන්ධනතාළනාදීනි අකත්වාව කෙවලං ඛුරමුණ්ඩං මං කත්වා නගරා නීහරාපෙථ, අථාහං ‘‘මයා තෙ නගරෙ පාකාරො පරිඛා ච කාරිතා, අහං ථිරදුබ්බලට්ඨානඤ්ච උත්තානගම්භීරට්ඨානඤ්ච ජානාමි, න චිරස්සං දානි තං උජුං කරිස්සාමී’’ති වක්ඛාමි. තං සුත්වා තුම්හෙ ‘‘ගච්ඡතූ’’ති වදෙය්‍යාථාති. රාජා සබ්බං අකාසි.

ලිච්ඡවී තස්ස නික්ඛමනං සුත්වා ‘‘සඨො බ්‍රාහ්මණො, මා තස්ස ගඞ්ගං උත්තාරෙතුං අදත්ථා’’ති ආහංසු. තත්‍ර එකච්චෙහි ‘‘අම්හෙ ආරබ්භ කථිතත්තා කිර සො එවං කරොතී’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි භණෙ එතූ’’ති වදිංසු. සො ගන්ත්වා ලිච්ඡවී දිස්වා ‘‘කිමාගතත්ථා’’ති පුච්ඡිතො තං පවත්තිං ආරොචෙසි. ලිච්ඡවිනො ‘‘අප්පමත්තකෙන නාම එවං ගරුං දණ්ඩං කාතුං න යුත්ත’’න්ති වත්වා ‘‘කිං තෙ තත්‍ර ඨානන්තර’’න්ති පුච්ඡිංසු. විනිච්ඡයමහාමච්චොහමස්මීති. තදෙව තෙ ඨානන්තරං හොතූති. සො සුට්ඨුතරං විනිච්ඡයං කරොති. රාජකුමාරා තස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. සො පතිට්ඨිතගුණො හුත්වා එකදිවසං එකං ලිච්ඡවිං ගහෙත්වා එකමන්තං ගන්ත්වා ‘‘දාරකා කසන්තී’’ති පුච්ඡි. ආම, කසන්ති. ද්වෙ ගොණෙ යොජෙත්වාති. ආම, ද්වෙ ගොණෙ යොජෙත්වාති. එත්තකං වත්වා නිවත්තො. තතො තමඤ්ඤො ‘‘කිං ආචරියො ආහා’’ති පුච්ඡිත්වා තෙන වුත්තං – අසද්දහන්තො ‘‘න මෙසො යථාභූතං කථෙතී’’ති තෙන සද්ධිං භිජ්ජි.

බ්‍රාහ්මණො අපරම්පි එකදිවසං එකං ලිච්ඡවිං එකමන්තං නෙත්වා ‘‘කෙන බ්‍යඤ්ජනෙන භුත්තොසී’’ති පුච්ඡිත්වා නිවත්තො. තම්පි අඤ්ඤො පුච්ඡිත්වා අසද්දහන්තො තථෙව භිජ්ජි. බ්‍රාහ්මණො අපරම්පි දිවසං එකං ලිච්ඡවිං එකමන්තං නෙත්වා ‘‘අතිදුග්ගතොසි කිරා’’ති පුච්ඡි. කො එවමාහාති. අසුකො නාම ලිච්ඡවීති. අපරම්පි එකමන්තං නෙත්වා ‘‘ත්වං කිර භීරුජාතිකො’’ති පුච්ඡි. කො එවමාහාති? අසුකො නාම ලිච්ඡවීති. එවං අඤ්ඤෙන අකථිතමෙව අඤ්ඤස්ස කථෙන්තො තීහි සංවච්ඡරෙහි තෙ රාජානො අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්දිත්වා යථා ද්වෙ එකමග්ගෙන න ගච්ඡන්ති, තථා කත්වා සන්නිපාතභෙරිං චරාපෙසි. ලිච්ඡවිනො ‘‘ඉස්සරා සන්නිපතන්තු, සූරා සන්නිපතන්තූ’’ති වත්වා න සන්නිපතිංසු. බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං දානි කාලො, සීඝං ආගච්ඡතූ’’ති රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙති. රාජා සුත්වාව බලභෙරිං චරාපෙත්වා නික්ඛමි. වෙසාලිකා සුත්වා ‘‘රඤ්ඤො ගඞ්ගං උත්තරිතුං න දස්සාමා’’ති භෙරිං චරාපෙසුං. තෙ සුත්වා ‘‘ගච්ඡන්තු සූරරාජානො’’තිආදීනි වත්වා න සන්නිපතිංසු. ‘‘නගරප්පවෙසනං න දස්සාම, ද්වාරානි පිදහිස්සාමා’’ති භෙරිං චරාපෙසුං. එකොපි න සන්නිපති. යථාවිවටෙහි ද්වාරෙහි පවිසිත්වා සබ්බෙ අනයබ්‍යසනං පාපෙත්වා ගතො. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙපි භින්දිත්වා ගන්ත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසී’’ති.

වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා

23. තතියෙ අපරිහානාය හිතාති අපරිහානියා (දී. නි. ටී. 2.136), න පරිහායන්ති එතෙහීති වා අපරිහානියා. එවං සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘ඉධාපි චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තතොතිආදි දිසාසු ආගතසාසනෙ වුත්තවචනං වුත්තකථනං. විහාරසීමා ආකුලා යස්මා, තස්මා උපොසථපවාරණා ඨිතා. ඔලීයමානකොති පාළිතො අත්ථතො ච විනස්සමානකො. උක්ඛිපාපෙන්තාති පගුණභාවකරණෙන අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන ච පග්ගණ්හන්තා.

සාවත්ථියං භික්ඛූ විය (පාරා. 565) පාචිත්තියං දෙසාපෙතබ්බොති පඤ්ඤාපෙන්තා. වජ්ජිපුත්තකා විය (චූළව. 446) දසවත්ථුදීපනෙන. තථා අකරොන්තාති නවං කතිකවත්තං වා සික්ඛාපදං වා අමද්දන්තා ධම්මවිනයතො සාසනං දීපෙන්තා ඛුද්දකම්පි ච සික්ඛාපදං අසමූහනන්තා. ආයස්මා මහාකස්සපො විය චාති ‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, සන්තාම්හාකං සික්ඛාපදානි ගිහිගතානි. ගිහිනොපි ජානන්ති ‘ඉදං වො සමණානං සක්‍යපුත්තිකානං කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’ති. සචෙපි හි මයං ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනිස්සාම, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘ධූමකාලිකං සමණෙන ගොතමෙන සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, යාවිමෙසං සත්ථා අට්ඨාසි, තාවිමෙ සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිංසු. යතො ඉමෙසං සත්ථා පරිනිබ්බුතො, න දානිමෙ සික්ඛාපදෙසු සික්ඛන්තී’ති. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙය්‍ය, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තෙය්‍යා’’ති ඉමං (චූළව. 442) තන්තිං ඨපෙන්තො ආයස්මා මහාකස්සපො විය ච.

ථිරභාවප්පත්තාති සාසනෙ ථිරභාවං අනිවත්තිතභාවං උපගතා. ථෙරකාරකෙහීති ථෙරභාවසාධකෙහි සීලාදිගුණෙහි අසෙක්ඛධම්මෙහි. බහූ රත්තියොති පබ්බජිතා හුත්වා බහූ රත්තියො ජානන්ති. සීලාදිගුණෙසු පතිට්ඨාපනමෙව සාසනෙ පරිණායකතාති ආහ ‘‘තීසු සික්ඛාසු පවත්තෙන්තී’’ති. ඔවාදං න දෙන්ති අභාජනභාවතො. පවෙණිකථන්ති ආචරියපරම්පරාභතං සම්මාපටිපත්තිදීපනං ධම්මකථං. සාරභූතං ධම්මපරියායන්ති සමථවිපස්සනාමග්ගඵලසම්පාපනෙන සාසනෙ සාරභූතං බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලඅනුත්තරසීතිභාව- (අ. නි. 6.85) අධිචිත්තසුත්තාදිධම්මතන්තිං. ආදිකං ඔවාදන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘එවං තෙ ආලොකෙතබ්බං, එවං තෙ විලොකෙතබ්බං, එවං තෙ සමිඤ්ජිතබ්බං, එවං තෙ පසාරෙතබ්බං, එවං තෙ සඞ්ඝාටිපත්තචීවරං ධාරෙතබ්බ’’න්ති ඔවාදං සඞ්ගණ්හාති.

පුනබ්භවදානං පුනබ්භවො උත්තරපදලොපෙන. ඉතරෙති යෙ න පච්චයවසිකා න ආමිසචක්ඛුකා, තෙ න ගච්ඡන්ති තණ්හාය වසං.

ආරඤ්ඤකෙසූති අරඤ්ඤභාගෙසු අරඤ්ඤපරියාපන්නෙසු. නනු යත්ථ කත්ථචිපි තණ්හා සාවජ්ජා එවාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ගාමන්තසෙනාසනෙසු හී’’තිආදි. තෙන ‘‘අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො’’ති එත්ථ වුත්තපිහාදයො පිය ආරඤ්ඤකසෙනාසනෙසු සාලයතා සෙවිතබ්බපක්ඛිකා එවාති දස්සෙති.

අත්තනාවාති සයමෙව. තෙන පරෙහි අනුස්සාහිතානං සරසෙනෙව අනාගතානං පෙසලානං භික්ඛූනං ආගමනං, ආගතානඤ්ච ඵාසුවිහාරං පච්චාසීසන්තීති දස්සෙති. ඉමිනාව නීහාරෙනාති ඉමාය පටිපත්තියා. අග්ගහිතධම්මග්ගහණන්ති අග්ගහිතස්ස පරියත්තිධම්මස්ස උග්ගහණං. ගහිතසජ්ඣායකරණන්ති උග්ගහිතස්ස සුට්ඨු අත්ථචින්තනං. චින්තරත්ථො හි අයං සජ්ඣායසද්දො. එන්තීති උපගච්ඡන්ති. නිසීදන්ති ආසනපඤ්ඤාපනාදිනා.

පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4-6. දුතියසත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා

24-26. චතුත්ථෙ කරොන්තොයෙවාති යථාවුත්තං තිරච්ඡානකථං කථෙන්තොයෙව. අතිරච්ඡානකථාභාවෙපි තස්ස තත්ථ තප්පරභාවදස්සනත්ථං අවධාරණවචනං. පරියන්තකාරීති සපරියන්තං කත්වා වත්තා. ‘‘පරියන්තවතිං වාචං භාසිතා’’ති (දී. නි. 1.9, 194) හි වුත්තං. අප්පභස්සොවාති පරිමිතකථොයෙව එකන්තෙන කථෙතබ්බස්සෙව කථනතො. සමාපත්තිසමාපජ්ජනං අරියො තුණ්හීභාවො. නිද්දායතියෙවාති නිද්දොක්කමනෙ අනාදීනවදස්සී නිද්දායතියෙව, ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා න නං විනොදෙති. එවං සංසට්ඨොවාති වුත්තනයෙන ගණසඞ්ගණිකාය සංසට්ඨො එව විහරති. දුස්සීලා පාපිච්ඡා නාමාති සයං නිස්සීලා අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය සමන්නාගතත්තා පාපා ලාමකා ඉච්ඡා එතෙසන්ති පාපිච්ඡා. පාපපුග්ගලෙහි මිත්තිකරණතො පාපමිත්තා. තෙහි සදා සහපවත්තනෙන පාපසහායා. තත්ථ නින්නතාදිනා තදධිමුත්තතාය පාපසම්පවඞ්කා. පඤ්චමාදීනි උත්තානත්ථානියෙව.

දුතියසත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7-11. සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

27-31. සත්තමෙ අනිච්චාති අනුපස්සති එතායාති අනිච්චානුපස්සනා. තථාපවත්තවිපස්සනා පන යස්මා අත්තනා සහගතසඤ්ඤාය භාවිතාය භාවිතා එව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අනිච්චානුපස්සනාදීහි සහගතසඤ්ඤා’’ති. ඉමා සත්ත ලොකියවිපස්සනාපි හොන්ති ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා පවත්තනතො. ‘‘එතං සන්තං එතං පණීතං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’ති ආගතවසෙන පනෙත්ථ ද්වෙ ලොකුත්තරා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. ‘‘විරාගො නිරොධො’’ති හි තත්ථ නිබ්බානං වුත්තන්ති ඉධ විරාගසඤ්ඤා, තා වුත්තසඤ්ඤා නිබ්බානාරම්මණාපි සියුං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. අට්ඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

සඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වජ්ජිසත්තකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දෙවතාවග්ගො

5. පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා

36. චතුත්ථස්ස පඤ්චමෙ අත්තනො ගුය්හං තස්ස ආවිකරොතීති අත්තනො ගුය්හං නිග්ගුහිතුං යුත්තකථං අඤ්ඤස්ස අකථෙත්වා තස්සෙව ආචික්ඛති. තස්ස ගුය්හං අඤ්ඤෙසං නාචික්ඛතීති තෙන කථිතගුය්හං යථා අඤ්ඤෙ න ජානන්ති, එවං අනාවිකරොන්තො ඡාදෙති.

පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6-11. දුතියමිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

37-42. ඡට්ඨෙ පියො ච හොති මනාපො චාති කල්‍යාණමිත්තලක්ඛණං දස්සිතං. කල්‍යාණමිත්තො හි සද්ධාසම්පන්නො ච හොති සීලසම්පන්නො සුතසම්පන්නො චාගසම්පන්නො වීරියසම්පන්නො සතිසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා සද්දහති තථාගතස්ස සම්බොධිං කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච, තෙන සම්බොධියා හෙතුභූතං සත්තෙසු හිතසුඛං න පරිච්චජති. සීලසම්පත්තියා සත්තානං පියො හොති ගරු භාවනීයො චොදකො පාපගරහී වත්තා වචනක්ඛමො. සුතසම්පත්තියා සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිපටිසංයුත්තානං ගම්භීරානං කථානං කත්තා හොති. චාගසම්පත්තියා අප්පිච්ඡො හොති සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො. වීරියසම්පත්තියා ආරද්ධවීරියො හොති අත්තහිතපරහිතපටිපත්තියං. සතිසම්පත්තියා උපට්ඨිතස්සතී හොති. සමාධිසම්පත්තියා අවික්ඛිත්තො හොති සමාහිතචිතො. පඤ්ඤාසම්පත්තියා අවිපරීතං පජානාති. සො සතියා කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්නෙසමානො පඤ්ඤාය සත්තානං හිතාහිතං යථාභූතං ජානිත්වා සමාධිනා තත්ථ එකග්ගචිත්තො හුත්වා වීරියෙන සත්තෙ අහිතෙ නිසෙධෙත්වා හිතෙ නියොජෙති. තෙන වුත්තං ‘‘පියො…පෙ… නියොජෙතී’’ති. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානි.

දුතියමිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවතාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. මහායඤ්ඤවග්ගො

1. සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තවණ්ණනා

44. පඤ්චමස්ස පඨමෙ යස්මා නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො (දී. නි. ටී. 2.127) තස්මා සෙය්‍යථාපි මනුස්සාති යථා මනුස්සාති වුත්තං හොති. විසෙසො හොතියෙව සතිපි බාහිරස්ස කාරණස්ස අභෙදෙ අජ්ඣත්තිකස්ස භින්නත්තා. නානත්තං කායෙ එතෙසං, නානත්තො වා කායො එතෙසන්ති නානත්තකායා. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. නෙසන්ති මනුස්සානං. නානත්තා සඤ්ඤා එතෙසං අත්ථීති නානත්තසඤ්ඤිනො. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතො එතෙසං අත්ථීති විනිපාතිකා සතිපි දෙවභාවෙ දිබ්බසම්පත්තියා අභාවතො. අපායෙසු වා ගතො නත්ථි නිපාතො එතෙසන්ති විනිපාතිකා. තෙනාහ ‘‘චතුඅපායවිනිමුත්තා’’ති. පියඞ්කරමාතාදීනං වියාති පියඞ්කරමාතා කිර යක්ඛිනී පච්චූසසමයෙ අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස ධම්මං සජ්ඣායතො සුත්වා –

‘‘මා සද්දමකරී පියඞ්කර, භික්ඛු ධම්මපදානි භාසති;

අපි ධම්මපදං විජානිය, පටිපජ්ජෙම හිතාය නො සියා.

‘‘පාණෙසු ච සංයමාමසෙ, සම්පජානමුසා න භණාමසෙ;

සික්ඛෙම සුසීල්‍යමත්තනො, අපි මුච්චෙම පිසාචයොනියා’’ති. (සං. නි. 1.240) –

එවං පුත්තකං සඤ්ඤාපෙත්වා තං දිවසං සොතාපත්තිඵලං පත්තා. උත්තරමාතා පන භගවතො ධම්මං සුත්වාව සොතාපන්නා ජාතා.

බ්‍රහ්මකායෙ පඨමජ්ඣානනිබ්බත්තෙ බ්‍රහ්මසමූහෙ, බ්‍රහ්මනිකායෙ වා භවාති බ්‍රහ්මකායිකා. මහාබ්‍රහ්මුනො පරිසාය භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා තස්ස පරිචාරකට්ඨානෙ ඨිතත්තා. මහාබ්‍රහ්මුනො පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතාති බ්‍රහ්මපුරොහිතා. ආයුවණ්ණාදීහි මහන්තා බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මානො. සතිපි තෙසං තිවිධානම්පි පඨමෙන ඣානෙන ගන්ත්වා නිබ්බත්තභාවෙ ඣානස්ස පන පවත්තිභෙදෙන අයං විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පනා’’තිආදි වුත්තං. පරිත්තෙනාති හීනෙන. සා චස්ස හීනතා ඡන්දාදීනං හීනතාය වෙදිතබ්බා. පටිලද්ධමත්තං වා හීනං. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවත්තා මජ්ඣිමං. සා චස්ස මජ්ඣිමතා ඡන්දාදීනං මජ්ඣිමතාය වෙදිතබ්බා. පටිලභිත්වා නාතිසුභාවිතං වා මජ්ඣිමං. උපඩ්ඪකප්පොති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස උපඩ්ඪකප්පො. විප්ඵාරිකතරොති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙහි පමාණතො විපුලතරො සභාවතො උළාරතරො ච හොති. සභාවෙනපි හි උළාරතමොව. තං පනෙත්ථ අප්පමාණං. තස්ස හි පරිත්තාභාදීනං පරිත්තසුභාදීනඤ්ච කායෙ සතිපි සභාවවෙමත්තෙ එකත්තවසෙනෙව වවත්ථපීයතීති ‘‘එකත්තකායා’’ත්වෙව තෙ වුච්චන්ති. පණීතෙනාති උක්කට්ඨෙන. සා චස්ස උක්කට්ඨතා ඡන්දාදීනං උක්කට්ඨතාය වෙදිතබ්බා. සුභාවිතං වා, සම්මදෙව, වසිභාවං පාපිතං පණීතං ‘‘පධානභාවං නීත’’න්ති කත්වා. ඉධාපි කප්පො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙනෙව වෙදිතබ්බො පරිපුණ්ණමහාකප්පස්ස අසම්භවතො. ඉතීති එවං වුත්තප්පකාරෙන. තෙති ‘‘බ්‍රහ්මකායිකා’’ති වුත්තා තිවිධාපි බ්‍රහ්මානො. සඤ්ඤාය එකත්තාති තිහෙතුකභාවෙන එකසභාවත්තා. න හි තස්සා සම්පයුත්තධම්මවසෙන අඤ්ඤොපි කොචි භෙදො අත්ථි. එවන්ති ඉමිනා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො ගහිතාති දස්සෙති.

දණ්ඩඋක්කායාති දණ්ඩදීපිකාය. සරති ධාවති, විස්සරති විප්පකිණ්ණා විය ධාවති. ද්වෙ කප්පාති ද්වෙ මහාකප්පා. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන ආභස්සරග්ගහණෙනෙව සබ්බෙපි තෙ පරිත්තාභාඅප්පමාණාභාපි ගහිතා.

සුන්දරා පභා සුභා, තාය කිණ්ණා සුභාකිණ්ණාති වත්තබ්බෙ. භා-සද්දස්ස රස්සත්තං අන්තිම-ණ-කාරස්ස හ-කාරඤ්ච කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තා. අට්ඨකථායං පන නිච්චලාය එකග්ඝනාය පභාය සුභොති පරියායවචනන්ති ‘‘සුභෙන ඔකිණ්ණා විකිණ්ණා’’ති අත්ථො වුත්තො. එත්ථාපි අන්තිම-ණ-කාරස්ස හ-කාරකරණං ඉච්ඡිතබ්බමෙව. න ඡිජ්ජිත්වා පභා ගච්ඡති එකග්ඝනත්තා. චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිමෙව භජන්ති කායස්ස සඤ්ඤාය ච එකරූපත්තා. විපුලසන්තසුඛායුවණ්ණාදිඵලත්තා වෙහප්ඵලා. එත්ථාති විඤ්ඤාණට්ඨිතියං.

විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතා අපුනරාවත්තනතො. ‘‘න සබ්බකාලිකා’’ති වත්වා තමෙව අසබ්බකාලිකත්තං විභාවෙතුං ‘‘කප්පසතසහස්සම්පී’’තිආදි වුත්තං. සොළසකප්පසහස්සච්චයෙන උප්පන්නානං සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මානං පරිනිබ්බායනතො අඤ්ඤෙසඤ්ච තත්ථ අනුප්පජ්ජනතො බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ සුඤ්ඤං තං ඨානං හොති, තස්මා සුද්ධාවාසා න සබ්බකාලිකා. ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා හොන්ති සුද්ධාවාසභූමියො. ඉමිනා සුත්තෙන සුද්ධාවාසානං සත්තාවාසභාවදීපනෙනෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිභාවොපි දීපිතො හොති, තස්මා සුද්ධාවාසාපි සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිං, නවසු සත්තාවාසෙසු චතුත්ථසත්තාවාසඤ්ච භජන්ති.

සුඛුමත්තාති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තත්තා. පරිබ්‍යත්තවිඤ්ඤාණකිච්චාභාවතො නෙව විඤ්ඤාණං, න සබ්බසො අවිඤ්ඤාණං හොතීති නාවිඤ්ඤාණං, තස්මා පරිප්ඵුතවිඤ්ඤාණකිච්චවන්තීසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු න වුත්තං.

සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සමාධිපරික්ඛාරසුත්තවණ්ණනා

45. දුතියෙ සමාධිපරික්ඛාරාති එත්ථ තයො පරික්ඛාරා. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’ති (සං. නි. 5.4) හි එත්ථ අලඞ්කාරො පරික්ඛාරො නාම. ‘‘සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතං හොතී’’ති (අ. නි. 7.67) එත්ථ පරිවාරො පරික්ඛාරො නාම. ‘‘ගිලානපච්චය…පෙ… ජීවිතපරික්ඛාරා’’ති (ම. නි. 1.191-192) එත්ථ සම්භාරො පරික්ඛාරො නාම. සො ඉධ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘මග්ගසමාධිස්ස සම්භාරා’’ති. පරිවාරපරික්ඛාරොපි වට්ටතියෙව. පරිවාරො හි සම්මාදිට්ඨාදයො මග්ගධම්මා සම්මාසමාධිස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවෙන පරිකරණතො අභිසඞ්ඛරණතො. පරික්ඛතාති පරිවාරිතා. අයං වුච්චති අරියො සම්මාසමාධීති අයං සත්තහි රතනෙහි පරිවුතො චක්කවත්තී විය සත්තහි අඞ්ගෙහි පරිවුතො අරියො සම්මාසමාධීති වුච්චති. උපෙච්ච නිස්සීයතීති උපනිසා, සහ උපනිසායාති සඋපනිසො, සඋපනිස්සයො අත්ථො, සපරිවාරොයෙවාති වුත්තං හොති. සහකාරිකාරණභූතො හි ධම්මසමූහො ඉධ ‘‘උපනිසො’’ති අධිප්පෙතො.

සමාධිපරික්ඛාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා

46. තතියෙ අනුඩහනට්ඨෙනාති කාමං ආහුනෙය්‍යග්ගිආදයො තයො අග්ගී බ්‍රාහ්මණෙහිපි ඉච්ඡිතා සන්ති. තෙ පන තෙහි ඉච්ඡිතමත්තාව, න සත්තානං තාදිසා අත්ථසාධකා. යෙ පන සත්තානං අත්ථසාධකා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘ආහුනං වුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආනෙත්වා හුනනං පූජනං ‘‘ආහුන’’න්ති වුත්තං, තං ආහුනං අරහන්තී මාතාපිතරො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ආහුනෙය්‍යාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 106). යදග්ගෙන ච තෙ පුත්තානං බහූපකාරතාය ආහුනෙය්‍යාති, තෙසු සම්මාපටිපත්ති නෙසං හිතසුඛාවහා, තදග්ගෙන තෙසු මිච්ඡාපටිපත්ති අහිතදුක්ඛාවහාති ආහ ‘‘තෙසු…පෙ… නිබ්බත්තන්තී’’ති.

ස්වායමත්ථො (දී. නි. අට්ඨ. 3.305) මිත්තවින්දකවත්ථුනා වෙදිතබ්බො. මිත්තවින්දකො හි මාතරා, ‘‘තාත, අජ්ජ උපොසථිකො හුත්වා විහාරෙ සබ්බරත්තිං ධම්මස්සවනං සුණොහි, සහස්සං තෙ දස්සාමී’’ති වුත්තො ධනලොභෙන උපොසථං සමාදාය විහාරං ගන්ත්වා ‘‘ඉදං ඨානං අකුතොභය’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ධම්මාසනස්ස හෙට්ඨා නිපන්නො සබ්බරත්තිං නිද්දායිත්වා ඝරං අගමාසි. මාතා පාතොව යාගුං පචිත්වා උපනාමෙසි. සො සහස්සං ගහෙත්වාව පිවි. අථස්ස එතදහොසි ‘‘ධනං සංහරිස්සාමී’’ති. සො නාවාය සමුද්දං පක්ඛන්දිතුකාමො අහොසි. අථ නං මාතා, ‘‘තාත, ඉමස්මිං කුලෙ චත්තාලීසකොටිධනං අත්ථි, අලං ගමනෙනා’’ති නිවාරෙති. සො තස්සා වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡති එව. සා පුරතො අට්ඨාසි. අථ නං කුජ්ඣිත්වා ‘‘අයං මය්හං පුරතො තිට්ඨතී’’ති පාදෙන පහරිත්වා පතිතං අන්තරං කත්වා අගමාසි.

මාතා උට්ඨහිත්වා ‘‘මාදිසාය මාතරි එවරූපං කම්මං කත්වා ගතස්ස තෙ ගතට්ඨානෙ සුඛං භවිස්සතීති එවංසඤ්ඤී නාම ත්වං පුත්තා’’ති ආහ. තස්ස නාවං ආරුය්හ ගච්ඡතො සත්තමෙ දිවසෙ නාවා අට්ඨාසි. අථ තෙ මනුස්සා ‘‘අද්ධා එත්ථ පාපපුග්ගලො අත්ථි, සලාකං දෙථා’’ති ආහංසු. සලාකා දීයමානා තස්සෙව තික්ඛත්තුං පාපුණි. තෙ තස්ස උළුම්පං දත්වා තං සමුද්දෙ පක්ඛිපිංසු. සො එකං දීපං ගන්ත්වා විමානපෙතීහි සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවන්තො තාහි ‘‘පුරතො පුරතො මා අගමාසී’’ති වුච්චමානොපි තද්දිගුණං තද්දිගුණං සම්පත්තිං පස්සන්තො අනුපුබ්බෙන ඛුරචක්කධරං එකං අද්දස. තං චක්කං පදුමපුප්ඵං විය උපට්ඨාසි. සො තං ආහ, ‘‘අම්භො, ඉදං තයා පිළන්ධිතං පදුමං මය්හං දෙහී’’ති. න ඉදං, සාමි, පදුමං, ඛුරචක්කං එතන්ති. සො ‘‘වඤ්චෙසි මං ත්වං, කිං මයා පදුමං න දිට්ඨපුබ්බ’’න්ති වත්වා ‘‘ත්වං ලොහිතචන්දනං විලිම්පිත්වා පිළන්ධනං පදුමපුප්ඵං මය්හං න දාතුකාමො’’ති ආහ. සො චින්තෙසි ‘‘අයම්පි මයා කතසදිසං කම්මං කත්වා තස්ස ඵලං අනුභවිතුකාමො’’ති. අථ නං ‘‘ගණ්හ, රෙ’’ති වත්වා තස්ස මත්ථකෙ චක්කං ඛිපි. තෙන වුත්තං –

‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහි පිච සොළස;

සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො;

ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.1.104; 1.5.103);

සොති ගෙහසාමිකො භත්තා. පුරිමනයෙනෙවාති අනුඩහනස්ස පච්චයතාය. තත්‍රිදං වත්ථු – කස්සපබුද්ධකාලෙ සොතාපන්නස්ස උපාසකස්ස භරියා අතිචාරං චරති. සො තං පච්චක්ඛතො දිස්වා ‘‘කස්මා එවං කරොසී’’ති ආහ. සා ‘‘සචාහං එවරූපං කරොමි, අයං මෙ සුනඛො විලුප්පමානො ඛාදතූ’’ති වත්වා කාලකතා කණ්ණමුණ්ඩකදහෙ වෙමානිකපෙතී හුත්වා නිබ්බත්තා දිවා සම්පත්තිං අනුභවති, රත්තිං දුක්ඛං. තදා බාරාණසිරාජා මිගවං චරන්තො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අනුපුබ්බෙන කණ්ණමුණ්ඩකදහං සම්පත්තො තාය සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවති. සා තං වඤ්චෙත්වා රත්තිං දුක්ඛං අනුභවති. සො ඤත්වා ‘‘කත්ථ නු ඛො ගච්ඡතී’’ති පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨිතො කණ්ණමුණ්ඩකදහතො නික්ඛමිත්වා තං ‘‘පටපට’’න්ති ඛාදමානං එකං සුනඛං දිස්වා අසිනා ද්විධා ඡින්දි, ද්වෙ අහෙසුං. පුන ඡින්නෙ චත්තාරො, පුන ඡින්නෙ අට්ඨ, පුන ඡින්නෙ සොළස අහෙසුං. සා ‘‘කිං කරොසි, සාමී’’ති ආහ. සො ‘‘කිං ඉද’’න්ති ආහ. සා ‘‘එවං අකත්වා ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසාහී’’ති ආහ. සො තථා අකාසි. සුනඛා අන්තරධායිංසු. මුට්ඨියොගො කිරායං තස්ස සුනඛන්තරධානස්ස, යදිදං ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසනං, තං දිවසං තස්සා කම්මං ඛීණං. රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ගන්තුං ආරද්ධො. සා ‘‘මය්හං, සාමි, කම්මං ඛීණං, මා අගමාසී’’ති ආහ. රාජා අස්සුත්වාව ගතො.

දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා දීයමානා දක්ඛන්ති එතෙහි හිතසුඛානීති, තං දක්ඛිණං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, භික්ඛුසඞ්ඝො.

පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4-5. දුතියඅග්ගිසුත්තාදිවණ්ණනා

47-48. චතුත්ථෙ යඤ්ඤවාටං සම්පාදෙත්වා මහායඤ්ඤං උද්දිස්ස සවිඤ්ඤාණකානි අවිඤ්ඤාණකානි ච යඤ්ඤූපකරණානි සජ්ජිතානීති ආහ පාළියං ‘‘මහායඤ්ඤො උපක්ඛටො’’ති. තං උපකරණං තෙසං තථාසජ්ජනන්ති ආහ ‘‘උපක්ඛටොති පච්චුපට්ඨිතො’’ති. වච්ඡතරසතානීති යුවභාවප්පත්තානි නාතිබලවවච්ඡසතානි. තෙ පන වච්ඡා එව හොන්ති, න දම්මා, බලීබද්දා වා. උරබ්භාති තරුණමෙණ්ඩකා වුච්චන්ති. උපනීතානීති ඨපනත්ථාය උපනීතානි. විහිංසට්ඨෙනාති හිංසනට්ඨෙන. උපවායතූති උපගන්ත්වා සරීරදරථං නිබ්බාපෙන්තො සණ්හසීතලා වාතො වායතු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චමෙ නත්ථි වත්තබ්බං.

දුතියඅග්ගිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

49. ඡට්ඨෙ න්හාරුවිලෙඛනන්ති චම්මං ලිඛන්තානං චම්මං ලිඛිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං. ‘‘එසොහමස්මී’’තිආදිනා අහංකරණං අහඞ්කාරො. ‘‘එතං මමා’’ති මමංකරණං මමඞ්කාරො. තෙනාහ ‘‘අහඞ්කාරදිට්ඨිතො’’තිආදි. තිස්සො විධාති සෙය්‍යසදිසහීනවසෙන තයො මානා. ‘‘එකවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. 584) කොට්ඨාසො ‘‘විධා’’ති වුත්තො. ‘‘කථංවිධං සීලවන්තං වදන්ති, කථංවිධං පඤ්ඤවන්තං වදන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.95) පකාරො. ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, විධා. කතමා තිස්සො? සෙය්‍යොහමස්මීති විධා’’ති (විභ. 920) එත්ථ මානො ‘‘විධා’’ති වුත්තො. ඉධාපි මානොව අධිප්පෙතො. මානො හි විදහනතො හීනාදිවසෙන තිවිධා. තෙනාකාරෙන දහනතො උපදහනතො ‘‘විධා’’ති වුච්චති.

දුතියසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7-8. මෙථුනසුත්තාදිවණ්ණනා

50-51. සත්තමෙ ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. එකච්චොති එකො. සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වාති පබ්බජ්ජාමත්තෙන සමණො වා, ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණො වා. ද්වයංද්වයසමාපත්තින්ති ද්වීහි ද්වීහි සමාපජ්ජිතබ්බං, මෙථුනන්ති අත්ථො. න හෙව ඛො සමාපජ්ජතීති සම්බන්ධො. උච්ඡාදනං උබ්බට්ටනං. සම්බාහනං පරිමද්දනං. සාදියතීති අධිවාසෙති. තදස්සාදෙතීති උච්ඡාදනාදිං අභිරමති. නිකාමෙතීති ඉච්ඡති. විත්තින්ති තුට්ඨිං. ඉදම්පි ඛොති එත්ථ ඉදන්ති යථාවුත්තං සාදියනාදිං ඛණ්ඩාදිභාවවසෙන එකං කත්වා වුත්තං. පි-සද්දො වක්ඛමානං උපාදාය සමුච්චයත්ථො, ඛො-සද්දො අවධාරණත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යදෙතං බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස අසතිපි ද්වයංද්වයසමාපත්තියං මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනනහාපනසම්බාහනසාදියනාදි. ඉදම්පි එකංසෙන තස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩාදිභාවාපාදනතො ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පීති. එවං පන ඛණ්ඩාදිභාවාපත්තියා සො අපරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරති, න පරිසුද්ධං, සංයුත්තො මෙථුනසංයොගෙන, න විසංයුත්තො. තතො චස්ස න ජාතිආදීහි පරිමුත්තීති දස්සෙන්තො ‘‘අයං වුච්චතී’’තිආදිමාහ.

සඤ්ජග්ඝතීති කිලෙසවසෙන මහාහසිතං හසති. සංකීළතීති කායසංසග්ගවසෙන කීළති. සංකෙලායතීති සබ්බසො මාතුගාමං කෙලායන්තො විහරති. චක්ඛුනාති අත්තනො චක්ඛුනා. චක්ඛුන්ති මාතුගාමස්ස චක්ඛුං. උපනිජ්ඣායතීති උපෙච්ච නිජ්ඣායති ඔලොකෙති. තිරොකුට්ටන්ති කුට්ටස්ස පරතො. තථා තිරොපාකාරං, ‘‘මත්තිකාමයා භිත්ති කුට්ටං, ඉට්ඨකාමයා පාකාරො’’ති වදන්ති. යා කාචි වා භිත්ති පොරිසකා දියඩ්ඪරතනප්පමාණා කුට්ටං, තතො අධිකො පාකාරො. අස්සාති බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස. පුබ්බෙති වතසමාදානතො පුබ්බෙ. කාමගුණෙහීති කාමකොට්ඨාසෙහි. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං සහිතං. සමඞ්ගිභූතන්ති සමන්නාගතං. පරිචාරයමානන්ති කීළන්තං, උපට්ඨහියමානං වා. පණිධායාති පත්ථෙත්වා. සීලෙනාතිආදීසු යමනියමාදිසමාදානවසෙන සීලං, අවීතික්කමවසෙන වතං. උභයම්පි වා සීලං, දුක්කරචරියවසෙන පවත්තිතං වතං. තංතංඅකිච්චසම්මතතො වා නිවත්තිලක්ඛණං සීලං, තංතංසමාදානවතො වෙසභොජනකිච්චකරණාදිවිසෙසප්පටිපත්ති වතං. සබ්බථාපි දුක්කරචරියා තපො. මෙථුනා විරති බ්‍රහ්මචරියන්ති එවම්පෙත්ථ පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. අට්ඨමං උත්තානමෙව.

මෙථුනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා

52. නවමෙ ‘‘සාහු දාන’’න්ති දානං දෙතීති ‘‘දානං නාම සාධු සුන්දර’’න්ති දානං දෙතීති අත්ථො. දානඤ්හි දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජපීතිසොමනස්සාදයො උප්පජ්ජන්ති, ලොභදොසඉස්සාමච්ඡෙරාදයො විදූරීභවන්ති. ඉදානි දානං අනුකූලධම්මපරිබ්‍රූහනෙන පච්චනීකධම්මවිදූරීකරණෙන ච භාවනාචිත්තස්ස උපසොභනාය ච පරික්ඛාරාය ච හොතීති ‘‘අලඞ්කාරභූතඤ්චෙව පරිවාරභූතඤ්ච දෙතී’’ති වුත්තං. ඣානානාගාමී නාම හොති ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපපන්නානං අරියානං හෙට්ඨා අනුප්පජ්ජනතො. ඉමං පෙච්ච පරිභුඤ්ජිස්සාමීති සාපෙක්ඛස්ස දානං පරලොකඵලාසාය සාතිසයාය ච පුබ්බාචාරවසෙන උප්පජ්ජමානාය අනුභවත්තා තණ්හුත්තරං නාම හොතීති ආහ ‘‘පඨමං තණ්හුත්තරියදාන’’න්ති. දානං නාම බුද්ධාදීහි පසත්ථන්ති ගරුං චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා දාතබ්බත්තා ‘‘දුතියං චිත්තීකාරදාන’’න්ති වුත්තං. පුබ්බකෙහි පිතුපිතාමහෙහි දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ජහාපෙතුං නාම නානුච්ඡවිකන්ති අත්තභාවසභාගවසෙන හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨපෙත්වා දාතබ්බතො ‘‘තතියං හිරොත්තප්පදාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘අහං පචාමි, න ඉමෙ පචන්ති, නාරහාමි පචන්තො අපචන්තානං දානං අදාතු’’න්ති එවංසඤ්ඤී හුත්වා දෙන්තො නිරවසෙසං කත්වා දෙතීති ආහ ‘‘චතුත්ථං නිරවසෙසදාන’’න්ති. ‘‘යථා තෙසං පුබ්බකානං ඉසීනං තානි මහායඤ්ඤකානි අහෙසුං, එවං මෙ අයං දානපරිභොගො භවිස්සතී’’ති එවංසඤ්ඤිනො දානං දක්ඛිණං අරහෙසු දාතබ්බතො ‘‘පඤ්චමං දක්ඛිණෙය්‍යදාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉමං මෙ දානං දදතො චිත්තං පසීදතී’’තිආදිනා පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙත්වා දෙන්තස්ස දානං සොමනස්සබාහුල්ලප්පත්තියා සොමනස්සුපචාරං නාම හොතීති ආහ ‘‘ඡට්ඨං සොමනස්සුපවිචාරදාන’’න්ති වුත්තං.

දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා

53. දසමෙ ‘‘වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා…පෙ… නික්ඛමී’’ති අඞ්ගුත්තරභාණකානං මතෙනෙතං වුත්තං. මජ්ඣිමභාණකා පන වදන්ති ‘‘භගවා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය ජෙතවනතො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං නික්ඛමි. තෙනෙව ච අකාලෙ නික්ඛන්තත්තා කොසලරාජාදයො වාරෙතුං ආරභිංසු. පවාරෙත්වා හි චරණං බුද්ධාචිණ්ණ’’න්ති. පුණ්ණාය සම්මාපටිපත්තිං පච්චාසීසන්තො භගවා ‘‘මම නිවත්තනපච්චයා ත්වං කිං කරිස්සසී’’ති ආහ. පුණ්ණාපි…පෙ… පබ්බජීති එත්ථ සෙට්ඨි ‘‘පුණ්ණාය භගවා නිවත්තිතො’’ති සුත්වා තං භුජිස්සං කත්වා ධීතුට්ඨානෙ ඨපෙසි. සා පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජි, පබ්බජිත්වා විපස්සනං ආරභි. අථස්සා සත්ථා ආරද්ධවිපස්සකභාවං ඤත්වා ඉමං ඔභාසගාථං විස්සජ්ජෙසි –

‘‘පුණ්ණෙ පූරස්සු සද්ධම්මං, චන්දො පන්නරසො යථා;

පරිපුණ්ණාය පඤ්ඤාය, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සසී’’ති. (ථෙරීගා. 3);

සා ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පත්වා අභිඤ්ඤාතා සාවිකා අහොසි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහායඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

6. අබ්‍යාකතවග්ගො

1-2. අබ්‍යාකතසුත්තාදිවණ්ණනා

54-55. ඡට්ඨවග්ගස්ස පඨමං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. දුතියෙ අතීතෙ අත්තභාවෙ නිබ්බත්තකං කම්මන්ති ‘‘පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවො’’ති එවමාගතං සපරික්ඛාරං පඤ්චවිධං කම්මවට්ටමාහ. එතරහි මෙ අත්තභාවො න සියාති විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාසහිතං පච්චුප්පන්නං පඤ්චවිධං විපාකවට්ටමාහ. යං අත්ථිකන්ති යං පරමත්ථතො විජ්ජමානකං. තෙනාහ ‘‘භූත’’න්ති. තඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තතාය ‘‘භූත’’න්ති වුච්චති. තං පජහාමීති තප්පටිබද්ධච්ඡන්දරාගප්පහානෙන තතො එව ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනවසෙන පජහාමි පරිච්චජාමි. හරිතන්තන්ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.303) හරිතමෙව. අන්ත-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතං යථා ‘‘වනන්තං සුත්තන්ත’’න්ති, අල්ලතිණාදීනි ආගම්ම නිබ්බායතීති අත්ථො. පථන්තන්ති මහාමග්ගං. සෙලන්තන්ති පබ්බතං. උදකන්තන්ති උදකං. රමණීයං වා භූමිභාගන්ති තිණගුම්බාදිරහිතං විවිත්තං අබ්භොකාසභූමිභාගං. අනාහාරාති අපච්චයා නිරුපාදානා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

අබ්‍යාකතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා

56. තතියෙ විවිත්තානි තාදිසානි පන පරියන්තානි අතිදූරානි හොන්තීති ආහ ‘‘අන්තිමපරියන්තිමානී’’ති. අන්තෙ භවානි අන්තිමානි, අන්තිමානියෙව පරියන්තිමානි. උභයෙනපි අතිදූරතං දස්සෙති. සමන්නාහාරෙ ඨපයමානොති ඉන්ද්‍රියං සමාකාරෙන වත්තෙන්තො ඉන්ද්‍රියසමතං පටිපාදෙන්තො නාම හොති. විපස්සනාචිත්තසම්පයුත්තො සමාධි, සතිපි සඞ්ඛාරනිමිත්තාවිරහෙ නිච්චනිමිත්තාදිවිරහතො ‘‘අනිමිත්තො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘අනිමිත්තන්ති බලවවිපස්සනාසමාධි’’න්ති.

තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4-7. සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා

57-60. චතුත්ථෙ කුච්ඡිතො අරියො කදරියො. ථද්ධමච්ඡරියසදිසං හි කුච්ඡිතං සබ්බනිහීනං නත්ථි සබ්බකුසලානං ආදිභූතස්ස නිසෙධනතො. සෙසමෙත්ථ පඤ්චමාදීනි ච උත්තානත්ථානෙව.

සීහසෙනාපතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. පචලායමානසුත්තවණ්ණනා

61. අට්ඨමෙ ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරෙය්‍යාසීති දිවා වා රත්තිං වා සූරියපජ්ජොතචන්දමණිආදීනං ආලොකං ‘‘ආලොකො’’ති මනසි කරෙය්‍යාසි. ඉදං වුත්තං හොති – සූරියචන්දාලොකාදිං දිවා රත්තිඤ්ච උපලද්ධං යථාලද්ධවසෙනෙව මනසි කරෙය්‍යාසි, චිත්තෙ ඨපෙය්‍යාසි. යථා තෙ සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යදිච්ඡකං යාවදිච්ඡකඤ්ච සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති, යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙය්‍යාසි, දිවා විය විගතථිනමිද්ධොව භවෙය්‍යාසීති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති. ඉති විවටෙන චෙතසාති එවං අපිහිතෙන චිත්තෙන ථිනමිද්ධපිධානෙන අපිහිතත්තා. අපරියොනද්ධෙනාති සමන්තතො අනොනද්ධෙන අසඤ්ඡාදිතෙන. සහොභාසන්ති සඤාණොභාසං. ථිනමිද්ධවිනොදනආලොකොපි වා හොතු කසිණාලොකොපි වා පරිකම්මාලොකොපි වා, උපක්කිලෙසාලොකො විය සබ්බොයං ආලොකො ඤාණසමුට්ඨානොවාති. යෙසං අකරණෙ පුග්ගලො මහාජානියො හොති, තානි අවස්සං කාතබ්බානි. යානි අකාතුම්පි වට්ටන්ති, සති සමවායෙ කාතබ්බතො තානි කරණීයානීති ආහ ‘‘ඉතරානි කරණීයානී’’ති. අථ වා කත්තබ්බානි කම්මානි කරණං අරහන්තීති කරණීයානි. ඉතරානි කිච්චානීතිපි වදන්ති.

ආදිනයප්පවත්තා විග්ගාහිකකථාති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි, අහං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාමි, කිං ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානිස්සසි, මිච්ඡාපටිපන්නො ත්වමසි, අහමස්මි සම්මාපටිපන්නො, සහිතං මෙ, අසහිතං තෙ, පුරෙවචනීයං පච්ඡා අවච, පච්ඡාවචනීයං පුරෙ අවච, අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං, ආරොපිතො තෙ වාදො, නිග්ගහිතො ත්වමසි. චර වාදප්පමොක්ඛාය, නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසී’’ති (දී. නි. 1.18; ම. නි. 3.41) එවංපවත්තා කථා. තත්ථ සහිතං මෙති (දී. නි. අට්ඨ. 1.18) මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං, අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තන්ති අත්ථො. සහිතන්ති වා පුබ්බාපරාවිරුද්ධං. අසහිතං තෙති තුය්හං වචනං අසහිතං අසිලිට්ඨං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තුය්හං දීඝරත්තාචිණ්ණවසෙන සුප්පගුණං, තං මය්හං එකවචනෙනෙව විපරාවත්තං පරිවත්තිත්වා ඨිතං, න කිඤ්චි ජානාසීති අත්ථො. ආරොපිතො තෙ වාදොති මයා තව වාදෙ දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති දොසමොචනත්ථං චර විචර, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාති අත්ථො. නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති අථ සයං පහොසි, ඉදානි එව නිබ්බෙඨෙහීති අත්ථො.

තණ්හා සබ්බසො ඛීයන්ති එත්ථාති තණ්හාසඞ්ඛයො, තස්මිං. තණ්හාසඞ්ඛයෙති ච ඉදං විසයෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘තං ආරම්මණං කත්වා’’ති. විමුත්තචිත්තතායාති සබ්බසංකිලෙසෙහි විප්පයුත්තචිත්තතාය. අපරභාගෙ පටිපදා නාම අරියසච්චාභිසමයො. සා සාසනචාරිගොචරා පච්චත්තං වෙදිතබ්බතොති ආහ ‘‘පුබ්බභාගප්පටිපදං සංඛිත්තෙන දෙසෙථාති පුච්ඡතී’’ති. අකුප්පධම්මතාය ඛයවයසඞ්ඛාතං අන්තං අතීතාති අච්චන්තා, සො එව අපරිහායනසභාවත්තා අච්චන්තා නිට්ඨා අස්සාති අච්චන්තනිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘එකන්තනිට්ඨො සතතනිට්ඨොති අත්ථො’’ති. න හි පටිවිද්ධස්ස ලොකුත්තරධම්මස්ස දස්සන්නං කුප්පන්නං නාම අත්ථි. අච්චන්තමෙව චතූහි යොගෙහි ඛෙමො එතස්ස අත්ථීති අච්චන්තයොගක්ඛෙමී. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා තස්ස ච අපරිහායනසභාවත්තා අච්චන්තං බ්‍රහ්මචාරීති අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී. තෙනාහ ‘‘නිච්චබ්‍රහ්මචාරීති අත්ථො’’ති. පරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරියපරියොසානං වට්ටදුක්ඛපරියොසානඤ්ච.

පඤ්චක්ඛන්ධාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. සක්කායසබ්බඤ්හි සන්ධාය ඉධ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති වුත්තං විපස්සනාවිසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. තස්මා ආයතනධාතුයොපි තග්ගතිකා එව දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා ‘‘නාලං අභිනිවෙසායා’’ති. න යුත්තා අභිනිවෙසාය ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති අජ්ඣොසානාය. ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතුං අලං විරජ්ජිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 128, 134, 143) විය අලං-සද්දො යුත්තත්ථොපි හොතීති ආහ ‘‘න යුත්තා’’ති. සම්පජ්ජන්තීති භවන්ති. යදිපි ‘‘තතියා චතුත්ථී’’ති ඉදං විසුද්ධිද්වයං අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා, තස්ස පන සපච්චයනාමරූපදස්සනභාවතො සති ච පච්චයපරිග්ගහෙ සපච්චයත්තා අනිච්චන්ති, නාමරූපස්ස අනිච්චතාය දුක්ඛං, දුක්ඛඤ්ච අනත්තාති අත්ථතො ලක්ඛණත්තයං සුපාකටමෙව හොතීති ආහ ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිජානාතී’’ති. තථෙව තීරණපරිඤ්ඤායාති ඉමිනා අනිච්චාදිභාවෙන නාලං අභිනිවෙසායාති නාමරූපස්ස උපසංහරති, න අභිඤ්ඤාපඤ්ඤානං සම්භාරධම්මානං. පුරිමාය හි අත්ථතො ආපන්නං ලක්ඛණත්තයං ගණ්හාති සලක්ඛණසල්ලක්ඛණපරත්තා තස්සා. දුතියාය සරූපතො තස්සා ලක්ඛණත්තයාරොපනවසෙන සම්මසනභාවතො. එකචිත්තක්ඛණිකතාය අභිනිපාතමත්තතාය ච අප්පමත්තකම්පි. රූපපරිග්ගහස්ස ඔළාරිකභාවතො අරූපපරිග්ගහං දස්සෙති. දස්සෙන්තො ච වෙදනාය ආසන්නභාවතො, විසෙසතො සුඛසාරාගිතාය, භවස්සාදගධිතමානසතාය ච ථෙරස්ස වෙදනාවසෙන නිබ්බත්තෙත්වා දස්සෙති.

ඛයවිරාගොති ඛයසඞ්ඛාතො විරාගො සඞ්ඛාරානං පලුජ්ජනා. යං ආගම්ම සබ්බසො සඞ්ඛාරෙහි විරජ්ජනා හොති, තං නිබ්බානං අච්චන්තවිරාගො. නිරොධානුපස්සිම්හිපීති නිරොධානුපස්සිපදෙපි. එසෙව නයොති අතිදිසිත්වා තං එකදෙසෙන විවරන්තො ‘‘නිරොධොපි හි…පෙ… දුවිධොයෙවා’’ති ආහ. ඛන්ධානං පරිච්චජනං තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානවසෙනාති යෙනාකාරෙන විපස්සනා කිලෙසෙ පජහති, තෙනාකාරෙන තංනිමිත්තක්ඛන්ධෙ ච පජහතීති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘සා හි…පෙ… වොස්සජ්ජතී’’ති. ආරම්මණතොති කිච්චසාධනවසෙන ආරම්මණකරණතො. එවඤ්හි මග්ගතො අඤ්ඤෙසං නිබ්බානාරම්මණානං පක්ඛන්දනවොස්සග්ගාභාවො සිද්ධොව හොති. පරිච්චජනෙන පක්ඛන්දනෙන චාති ද්වීහිපි වා කාරණෙහි. සොති මග්ගො. සබ්බෙසං ඛන්ධානං වොස්සජ්ජනං තප්පටිබද්ධසංකිලෙසප්පහානෙන දට්ඨබ්බං. යස්මා වා විපස්සනාචිත්තං පක්ඛන්දතීති මග්ගසම්පයුත්තචිත්තං සන්ධායාහ. මග්ගො ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ ඛන්ධෙ ච පරිච්චජති, තස්මා යථාක්කමං විපස්සනාමග්ගානඤ්ච වසෙන පක්ඛන්දනපරිච්චාගවොස්සග්ගාපි වෙදිතබ්බා. තදුභයසමඞ්ගීති විපස්සනාසමඞ්ගී මග්ගසමඞ්ගී ච. ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදිවචනතො (පටි. ම. 1.52) හි යථා විපස්සනාය කිලෙසානං පරිච්චාගප්පටිනිස්සග්ගො ලබ්භති, එවං ආයතිං තෙහි කිලෙසෙහි උප්පාදෙතබ්බක්ඛන්ධානම්පි පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො වත්තබ්බො. පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො පන මග්ගෙ ලබ්භමානාය එකන්තකාරණභූතාය වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය වසෙන වෙදිතබ්බො. මග්ගෙ පන තදුභයම්පි ඤායාගතමෙව නිප්පරියායතොව ලබ්භමානත්තා. තෙනාහ ‘‘තදුභයසමඞ්ගීපුග්ගලො’’තිආදි. පුච්ඡන්තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතී’’ති එත්ථ කාමුපාදානවසෙන උපාදියනං පටික්ඛිපතීති ආහ ‘‘තණ්හාවසෙන න උපාදියතී’’ති. තණ්හාවසෙන වා අසති උපාදියනෙ දිට්ඨිවසෙන උපාදියනං අනවකාසමෙවාති ‘‘තණ්හාවසෙන’’ඉච්චෙව වුත්තං. න පරාමසතීති නාදියති. දිට්ඨිපරාමාසවසෙන වා ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා න පරාමසති. සංඛිත්තෙනෙව කථෙසීති තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන පපඤ්චං අකත්වා කථෙසි.

පචලායමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

62. නවමෙ මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානන්ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 62) එත්ථ මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. පුඤ්ඤ-සද්දො ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.80) පුඤ්ඤඵලෙ ආගතො. ‘‘අවිජ්ජාගතොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො පුඤ්ඤඤ්චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.51) කාමරූපාවචරසුචරිතෙසු. ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.51) සුගතිවිසෙසභූතෙ උපපත්තිභවෙ. ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’තිආදීසු (ඉතිවු. 60; දී. නි. 3.305; අ. නි. 8.36) කුසලචෙතනායං. ඉධ පන තෙභූමකකුසලධම්මෙ වෙදිතබ්බො. භායිත්ථාති එත්ථ දුවිධං භයං ඤාණභයං, සාරජ්ජභයන්ති. තත්ථ ‘‘යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා උච්චෙසු විමානෙසු චිරට්ඨිතිකා, තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්තී’’ති (අ. නි. 4.33) ආගතං ඤාණභයං. ‘‘අහුදෙව භයං, අහු ඡම්භිතත්තං, අහු ලොමහංසො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.318) ආගතං සාරජ්ජභයං. ඉධාපි සාරජ්ජභයමෙව. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, දීඝරත්තං කායවචීසංයමො වත්තප්පටිවත්තපූරණං එකාසනං එකසෙය්‍යං ඉන්ද්‍රියදමො ධුතධම්මෙහි චිත්තස්ස නිග්ගහො සතිසම්පජඤ්ඤං කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන වීරියාරම්භොති එවමාදීනි යානි භික්ඛුනා නිරන්තරං පවත්තෙතබ්බානි පුඤ්ඤානි, තෙහි මා භායිත්ථ, මා භයං සන්තාසං ආපජ්ජිත්ථ. එකච්චස්ස දිට්ඨධම්මසුඛස්ස උපරොධභයෙන සම්පරායිකනිබ්බානසුඛදායකෙහි පුඤ්ඤෙහි මා භායිත්ථාති. නිස්සක්කෙ ඉදං සාමිවචනං.

ඉදානි තතො අභායිතබ්බභාවෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සුඛස්සෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සුඛ-සද්දො ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො, සුඛා විරාගතා ලොකෙ’’තිආදීසු (ධ. ප. 194) සුඛමූලෙ ආගතො. ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60) සුඛාරම්මණෙ. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.255) සුඛපච්චයට්ඨානෙ. ‘‘සුඛො පුඤ්ඤස්ස උච්චයො’’තිආදීසු (ධ. ප. 118) සුඛහෙතුම්හි. ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ ධම්මා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.82) අබ්‍යාපජ්ජෙ. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.215; ධ. ප. 203, 204) නිබ්බානෙ. ‘‘සුඛස්ස ච පහානා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.232; ම. නි. 1.271; සං. නි. 2.152) සුඛවෙදනායං. ‘‘අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, සුඛමිච්චෙව භාසිත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.253; ඉතිවු. 53) උපෙක්ඛාවෙදනායං. ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා පරියායෙන සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.89) ඉට්ඨසුඛෙසු. ‘‘සුඛො විපාකො පුඤ්ඤාන’’න්තිආදීසු (පෙටකො. 23) ඉට්ඨවිපාකෙ. ඉධාපි ඉට්ඨවිපාකෙ එව දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨස්සාතිආදීසු ඉච්ඡිතබ්බතො චෙව අනිට්ඨප්පටිපක්ඛතො ච ඉට්ඨස්ස. කමනීයතො මනස්මිඤ්ච කමනතො පවිසනතො කන්තස්ස. පියායිතබ්බතො සන්තප්පනතො ච පියස්ස. මනනීයතො මනස්ස වඩ්ඪනතො ච මනාපස්සාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදිදං පුඤ්ඤානීති පුඤ්ඤානීති යදිදං වචනං, එතං සුඛස්ස ඉට්ඨස්ස විපාකස්ස අධිවචනං නාමං. සුඛස්සෙතං යදිදං පුඤ්ඤානීති ඵලෙන කාරණස්ස අභෙදොපචාරං වදති. තෙන කතූපචිතානං පුඤ්ඤානං අවස්සංභාවිඵලං සුත්වා අප්පමත්තෙන සක්කච්චං පුඤ්ඤානි කත්තබ්බානීති පුඤ්ඤකිරියායං නියොජෙති, ආදරඤ්ච නෙසං තත්ථ උප්පාදෙති.

ඉදානි අත්තනා සුනෙත්තකාලෙ කතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දීඝරත්තං පච්චනුභූතං භවන්තරප්පටිච්ඡන්නං උළාරතරං පුඤ්ඤවිපාකං උදාහරිත්වා තමත්ථං පාකටතරං කරොන්තො ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අභිජානාමීති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාමි, පච්චක්ඛතො බුජ්ඣාමි. දීඝරත්තන්ති චිරකාලං. පුඤ්ඤානන්ති දානාදීනං කුසලධම්මානං. සත්ත වස්සානීති සත්ත සංවච්ඡරානි. මෙත්තචිත්තන්ති මිජ්ජතීති මෙත්තා, සිනිය්හතීති අත්ථො. මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. ලක්ඛණාදිතො පන හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්‍යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහසම්භවො විපත්ති. මෙත්තචිත්තං භාවෙත්වාති මෙත්තාසහගතං චිත්තං, චිත්තසීසෙන සමාධි වුත්තොති මෙත්තාසමාධිං මෙතාබ්‍රහ්මවිහාරං උප්පාදෙත්වා චෙව වඩ්ඪෙත්වා ච.

සත්ත සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙති සත්ත මහාකප්පෙ. සංවට්ටවිවට්ටග්ගහණෙනෙව හි සංවට්ටට්ඨායිවිවට්ටට්ඨායිනොපි ගහිතා. ඉමං ලොකන්ති කාමලොකං. සංවට්ටමානෙ සුදන්ති සංවට්ටමානෙ, සුදන්ති නිපාතමත්තං, විපජ්ජමානෙති අත්ථො. ‘‘වරසංවත්තට්ඨානෙ සුද’’න්තිපි පඨන්ති. කප්පෙති කාලෙ. කප්පසීසෙන හි කාලො වුත්තො, කාලෙ ඛීයමානෙ සබ්බොපි ඛීයතෙව. යථාහ – ‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා’’ති (ජා. 1.2.190). ‘‘ආභස්සරූපගො හොමී’’ති වුත්තත්තා තෙජොසංවට්ටවසෙනෙත්ථ කප්පවුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ආභස්සරූපගොති තත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකං උපගච්ඡාමීති ආභස්සරූපගො හොමි. විවට්ටමානෙති සණ්ඨහමානෙති අත්ථො. සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං උපපජ්ජාමීති කස්සචි සත්තස්ස තත්ථ නිබ්බත්තස්ස අභාවතො සුඤ්ඤං යං පඨමජ්ඣානභූමිසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මවිමානං ආදිතො නිබ්බත්තති, තං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපපජ්ජාමි උපෙමි.

බ්‍රහ්මාති කාමාවචරසත්තෙහි විසිට්ඨට්ඨෙන තථා තථා බ්‍රූහිතගුණතාය බ්‍රහ්මවිහාරතො නිබ්බත්තනට්ඨෙන ච බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතෙහි මහන්තො බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මා, තතො එව තෙ අභිභවිත්වා ඨිතත්තා අභිභූ. තෙහි න කෙනචිපි ගුණෙන අභිභූතොති අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දස්සනතො දසො, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං දස්සනසමත්ථො අභිඤ්ඤාඤාණෙන පස්සිතබ්බං පස්සාමීති අත්ථො. සෙසබ්‍රහ්මානං ඉද්ධිපාදභාවනාබලෙන අත්තනො චිත්තඤ්ච මම වසෙ වත්තෙමීති වසවත්තී හොමීති යොජෙතබ්බං. තදා කිර බොධිසත්තො අට්ඨසමාපත්තිලාභීපි සමානො තථා සත්තහිතං අත්තනො පාරමිපූරණඤ්ච ඔලොකෙන්තො තාසු එව ද්වීසු ඣානභූමීසු නිකන්ති උප්පාදෙත්වා මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන අපරාපරං සංසරි. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ත වස්සානි…පෙ… වසවත්තී’’ති.