1. සමාධිභාවනාසුත්තවණ්ණනා

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරායාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සුඛවිහාරත්ථාය, නික්කිලෙසතාය නිරාමිසෙන සුඛෙන විහරණත්ථායාති අත්ථො. ඉමිනා චත්තාරි ඵලසමාපත්තිජ්ඣානානි ඛීණාසවස්ස ආසවක්ඛයාධිගමතො අපරභාගෙ අධිගතරූපාරූපජ්ඣානානි ච කථිතානි. දිබ්බචක්ඛුඤාණදස්සනප්පටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුඤාණප්පටිලාභත්ථාය. දිබ්බචක්ඛුඤාණඤ්හි රූපගතස්ස දිබ්බස්ස ඉතරස්ස ච දස්සනට්ඨෙන ඉධ ‘‘ඤාණදස්සන’’න්ති අධිප්පෙතං. ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතීති දිවා වා රත්තිං වා සූරියදීපචන්දමණිඋක්කාවිජ්ජුලතාදීනං ආලොකො දිවා රත්තිඤ්ච උපලද්ධො, යථාලද්ධවසෙනෙව ආලොකං මනසි කරොති චිත්තෙ ඨපෙති, තථා ච නං මනසි කරොති, යථාස්ස සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යථිච්ඡකං යාවදිච්ඡකඤ්ච සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති, යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙති, දිවා විය විගතථිනමිද්ධො හොති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති.

යථා දිවා ආලොකසඤ්ඤා මනසි කතා, තථෙව නං රත්තිම්පි මනසි කරොතීති යථා දිවා දිට්ඨො ආලොකො, තථෙව තං රත්තිං මනසි කරොති. දුතියපදෙති ‘‘යථා රත්තිං තථා දිවා’’ති ඉමස්මිං වාක්‍යෙ. එස නයොති ඉමිනා යථා රත්තියං චන්දාලොකාදි ආලොකො දිට්ඨො, එවමෙව රත්තිං දිට්ඨාකාරෙනෙව දිවා තං ආලොකං මනසි කරොති චිත්තෙ ඨපෙතීති ඉමමත්ථං අතිදිසති. ඉති විවටෙන චෙතසාති එවං අපිහිතෙන චිත්තෙන, ථිනමිද්ධාපිධානෙන අපිහිතචිත්තෙනාති වුත්තං හොති. අපරියොනද්ධෙනාති සමන්තතො අනද්ධෙන අසඤ්ඡාදිතෙන. කිඤ්චාපීතිආදිනා අත්තනා වුත්තමෙවත්ථං සමත්ථෙති. ආලොකසදිසං කතං ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්තිආදිනා.

සත්තට්ඨානිකස්සාති ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.214; 2.376; ම. නි. 1.109) වුත්තස්ස සත්තට්ඨානිකස්ස සතිසම්පජඤ්ඤස්ස අත්ථාය. පරිග්ගහිතවත්ථාරම්මණතායාති වත්ථුනො ආරම්මණස්ස ච යාථාවතො විදිතභාවෙන. යථා හි සප්පං පරියෙසන්තෙන තස්ස ආසයෙ විදිතෙ සොපි විදිතො ගහිතො එව ච හොති මන්තාගදබලෙන තස්ස ගහණස්ස සුකරත්තා, එවං වෙදනාය ආසයභූතෙ වත්ථුම්හි ආරම්මණෙ ච විදිතෙ ආදිකම්මිකස්සපි වෙදනා විදිතා ගහිතා එව හොති සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච තස්සා ගහණස්ස සුකරත්තා. පගෙව පරිඤ්ඤාතවත්ථුකස්ස ඛීණාසවස්ස. තස්ස හි උප්පාදක්ඛණෙපි ඨිතික්ඛණෙපි භඞ්ගක්ඛණෙපි වෙදනා විදිතා පාකටා හොන්ති ‘‘තා වෙදනා එවං උප්පජ්ජිත්වා’’තිආදිනා. න කෙවලඤ්ච වෙදනා එව, ඉධ වුත්තා සඤ්ඤාදයොපි අවුත්තා චෙතනාදයොපි විදිතාව උප්පජ්ජන්ති චෙව තිට්ඨන්ති ච නිරුජ්ඣන්ති ච. නිදස්සනමත්තඤ්හෙතං, යදිදං පාළියං වෙදනාසඤ්ඤාවිතක්කග්ගහණං. තෙන අනවසෙසතො සබ්බධම්මානම්පි උප්පාදාදිතො විදිතභාවං දස්සෙති.

අපිච වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති, උපට්ඨානං විදිතං හොති, අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. කථං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති? අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයො, තණ්හාසමුදයා කම්මසමුදයො, ඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයොති නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස සමුදයං පස්සති. එවං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති. කථං වෙදනාය උපට්ඨානං විදිතං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඛයතුපට්ඨානං විදිතං හොති, දුක්ඛතො මනසිකරොතො භයතුපට්ඨානං විදිතං හොති, අනත්තතො මනසිකරොතො සුඤ්ඤතුපට්ඨානං විදිතං හොති. එවං වෙදනාය උපට්ඨානං විදිතං හොති. ඉති ඛයතො භයතො සුඤ්ඤතො ජානාති. කථං වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති? අවිජ්ජානිරොධා වෙදනානිරොධො…පෙ… එවං වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. ඉමිනාපි නයෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ඉති රූපන්ති එත්ථ ඉතිසද්දො අනවසෙසතො රූපස්ස සරූපනිදස්සනත්ථොති තස්ස ඉදං රූපන්ති එතෙන සාධාරණතො සරූපනිදස්සනමාහ, එත්තකං රූපන්ති එතෙන අනවසෙසතො, න ඉතො පරං රූපං අත්ථීති තබ්බිනිමුත්තස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවං. ඉති වෙදනාතිආදීසුපි අයං වෙදනා, එත්තකා වෙදනා, ඉතො පරං වෙදනා නත්ථි. අයං සඤ්ඤා…පෙ… ඉමෙ සඞ්ඛාරා…පෙ… ඉදං විඤ්ඤාණං, එත්තකං විඤ්ඤාණං, ඉතො පරං විඤ්ඤාණං නත්ථීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො’’ති.

ඤාණෙන ජානිත්වා පරොපරානි. පරොපරානීති පරානි ච ඔපරානි ච. උත්තමාධමානීති පරත්තභාවසකත්තභාවාදීනි උත්තමාධමානි. චලිතන්ති තණ්හාදිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං. අනීඝොති රාගාදිඊඝරහිතො. අතාරි සොති සො එවරූපො අරහා ජාතිජරං අතරි.

සමාධිභාවනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.