2.දුතියඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා
22. දුතියෙ හුහුඞ්කජාතිකෙනාති සො කිර දිට්ඨමඞ්ගලිකො මානවසෙන කොධවසෙන ච ‘‘හුහු’’න්ති කරොන්තො විචරති, තස්මා හුහුඞ්කජාතිකොති වුච්චති. ‘‘හුහුක්කජාතිකො’’තිපි පඨන්ති, තෙන සද්ධිං ආගතාති අත්ථො. ජරාජිණ්ණාති ජරාය ඛණ්ඩදන්තපලිතකෙසාදිභාවං ආපාදිතා. වයොවුද්ධාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වුද්ධිමරියාදප්පත්තා. ජාතිමහල්ලකාති උපපත්තියා මහල්ලකභාවෙන සමන්නාගතා. මහත්තං ලන්ති ගණ්හන්තීති මහල්ලකා, ජාතියා මහල්ලකා, න විභවාදිනාති ජාතිමහල්ලකා. වයොඅනුප්පත්තාති පච්ඡිමවයං සම්පත්තා, පච්ඡිමවයො නාම වස්සසතස්ස පච්ඡිමො තතියො භාගො. ජිණ්ණාති වා පොරාණා, චිරකාලප්පවත්තකුලන්වයාති වුත්තං හොති. වුද්ධාති සීලාචාරාදිගුණවුද්ධියුත්තා. මහල්ලකාති විභවමහන්තතාය සමන්නාගතා. මහද්ධනාති මහාභොගා. අද්ධගතාති මග්ගප්පටිපන්නා බ්‍රාහ්මණානං වතචරියාදිමරියාදං අවීතික්කම්ම චරමානා. වයොඅනුප්පත්තාති ජාතිවුද්ධභාවං අන්තිමවයං අනුප්පත්තා. සුතං නෙතන්ති එත්ථ සුතං නො එතන්ති පදච්ඡෙදො. නොති ච කරණත්ථෙ සාමිවචනං. තෙනාහ ‘‘අම්හෙහි සුත’’න්ති.
අකාලෙති අයුත්තකාලෙ. අසභාවං වදතීති යං නත්ථි, තං වදති. අනත්ථං වදතීති අකාරණනිස්සිතං වදති. අකාරණනිස්සිතන්ති ච නිප්ඵලන්ති අත්ථො. ඵලඤ්හි කාරණනිස්සිතං. අකාරණනිස්සිතතා ච තදවිනාභාවතො අකාරණෙ නිස්සිතං, නිප්ඵලං සම්ඵන්ති වුත්තං හොති. අවිනයං වදතීති න සංවරවිනයප්පටිසංයුත්තං වදති, අත්තනො සුණන්තස්ස ච න සංවරවිනයාවහං වදතීති වුත්තං හොති. න හදයෙ නිධෙතබ්බයුත්තකන්ති අහිතසංහිතත්තා චිත්තං අනුප්පවෙසෙත්වා නිධෙතුං අයුත්තං. කථෙතුං අයුත්තකාලෙනාති ධම්මං කථෙන්තෙන යො අත්ථො යස්මිං කාලෙ වත්තබ්බො, තතො පුබ්බෙ පච්ඡා ච තස්ස අකාලො, තස්මිං අයුත්තකාලෙ වත්තා. අපදෙසරහිතන්ති සුත්තාපදෙසරහිතං. සාපදෙසං සකාරණං කත්වා න කථෙතීති ‘‘භගවතා අසුකෙ සුත්තෙ එවං වුත්ත’’න්ති එවං සාපදෙසං කාරණසහිතං කත්වා න කථෙති.
පරියන්තරහිතන්ති පරිච්ඡෙදරහිතං, සුත්තං වා ජාතකං වා නික්ඛිපිත්වා තස්ස අනුයොගං උපමං වා වත්ථුං වා ආහරිත්වා යං සුත්තං ජාතකං වා නික්ඛිපිතං, තස්ස සරීරභූතං කථං අනාමසිත්වා බාහිරකථංයෙව කථෙති, නික්ඛිත්තං නික්ඛිත්තමත්තමෙව හොති, ‘‘සුත්තං නු ඛො කථෙති ජාතකං නු ඛො, නාස්ස අන්තං වා කොටිං වා පස්සාමා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. යථා වටරුක්ඛසාඛානං ගතගතට්ඨානෙ පාරොහා ඔතරන්ති, ඔතිණ්ණො-තිණ්ණට්ඨානෙ විරුළ්හිං ආපජ්ජිත්වා පුන වඩ්ඪන්තියෙව, එවං අඩ්ඪයොජනම්පි යොජනම්පි ගච්ඡතියෙව. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ පන මූලරුක්ඛො විනස්සති, අනුජාතපාරොහමූලානියෙව තිට්ඨන්ති, එවං අයම්පි නිග්‍රොධධම්මකථිකො නාම හොති. නික්ඛිත්තං නික්ඛිත්තමෙව කත්වා පස්සෙනෙව පරිහරන්තො ගච්ඡති. යො පන බහුම්පි භණන්තො ‘‘එතදත්ථමිදං වුත්ත’’න්ති නික්ඛිත්තසුත්තතො අඤ්ඤම්පි අනුයොගූපමාවත්ථුවසෙන තදුපයොගීනං ආහරිත්වා ආහරිත්වා ජානාපෙතුං සක්කොති, තථාරූපස්ස ධම්මකථිකස්ස බහුම්පි කථෙතුං වට්ටති. න ලොකියලොකුත්තරඅත්ථනිස්සිතන්ති අත්තනො පරෙසඤ්ච න ලොකියලොකුත්තරහිතාවහං.
පකට්ඨානං උක්කට්ඨානං සීලාදිඅත්ථානං බොධනතො සභාවනිරුත්තිවසෙන ච බුද්ධාදීහි භාසිතත්තා පකට්ඨානං වචනප්පබන්ධානං ආළීති පාළි, පරියත්තිධම්මො. පුරිමස්ස අත්ථස්ස පච්ඡිමෙන අත්ථෙන අනුසන්ධානං අනුසන්ධි, අත්ථමුඛෙන පන පාළිප්පදෙසානම්පි අනුසන්ධි හොතියෙව. ස්වායං අනුසන්ධි පුච්ඡානුසන්ධිඅජ්ඣාසයානුසන්ධියථානුසන්ධිආදිවසෙන චතුබ්බිධො, තංතංදෙසනානං පන පුබ්බාපරපාළිවසෙන අනුසන්ධිවසෙන පුබ්බාපරවසෙනාති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. උග්ගහිතන්ති බ්‍යඤ්ජනසො අත්ථසො ච උද්ධං උද්ධං ගහිතං, පරියාපුණනවසෙන චෙව පරිපුච්ඡාවසෙන ච හදයෙන ගහිතන්ති අත්ථො. වට්ටදුක්ඛනිස්සරණත්ථිකෙහි සොතබ්බතො සුතං, පරියත්තිධම්මො. තං ධාරෙතීති සුතධරො. යො හි සුතධරො, සුතං තස්මිං පතිට්ඨිතං හොති සුප්පතිට්ඨිතං අරොගිකං, තස්මා වුත්තං ‘‘සුතස්ස ආධාරභූතො’’ති. තෙනාහ ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. එකං පදං එකක්ඛරම්පි අවිනට්ඨං හුත්වා සන්නිචීයතීති සන්නිචයො, සුතං සන්නිචයො එතස්මින්ති සුතසන්නිචයො. අජ්ඣොසායාති අනුප්පවිසිත්වා. තිට්ඨතීති න සම්මුස්සති.
පගුණාති වාචුග්ගතා. නිච්චලිකන්ති අවිපරිවත්තං. සංසන්දිත්වාති අඤ්ඤෙහි සංසන්දිත්වා. සමනුග්ගාහිත්වාති පරිපුච්ඡාවසෙන අත්ථං ඔගාහිත්වා. පබන්ධස්ස විච්ඡෙදාභාවතො ගඞ්ගාසොතසදිසං. ‘‘භවඞ්ගසොතසදිස’’න්ති වා පාඨො, අකිත්තිමං සුඛප්පවත්තීති අත්ථො. සුත්තෙකදෙසස්ස සුත්තමත්තස්ස ච වචසා පරිචයො ඉධ නාධිප්පෙතො, වග්ගාදිවසෙන පන අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘සුත්තදසක…පෙ… සජ්ඣායිතා’’ති, ‘‘දසසුත්තානි ගතානි, දසවග්ගානි ගතානී’’තිආදිනා සල්ලක්ඛෙත්වා වාචාය සජ්ඣායිතාති අත්ථො. මනසා අනු අනු පෙක්ඛිතා භාගසො නිජ්ඣායිතා චින්තිතා මනසානුපෙක්ඛිතා. රූපගතං විය පඤ්ඤායතීති රූපගතං විය චක්ඛුස්ස විභූතං හුත්වා පඤ්ඤායති. සුප්පටිවිද්ධාති නිජ්ජටං නිග්ගුම්බං කත්වා සුට්ඨු යාථාවතො පටිවිද්ධා.
අධිකං චෙතොති අභිචෙතො, උපචාරජ්ඣානචිත්තං. තස්ස පන අධිකතා පාකතිකකාමාවචරචිත්තෙහි සුන්දරතාය, සා පටිපක්ඛතො සුද්ධියාති ආහ ‘‘අභික්කන්තං විසුද්ධං චිත්ත’’න්ති. අධිචිත්තන්ති සමාධිමාහ. සොපි උපචාරසමාධි දට්ඨබ්බො. විවෙකජං පීතිසුඛං, සමාධිජං පීතිසුඛං, අපීතිජං කායසුඛං, සතිපාරිසුද්ධිජං ඤාණසුඛන්ති චතුබ්බිධම්පි ඣානසුඛං පටිපක්ඛතො නික්ඛන්තතං උපාදාය නෙක්ඛම්මසුඛන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මසුඛං වින්දතී’’ති. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති ඉමිනා තෙසු ඣානෙසු සමාපජ්ජනවසීභාවමාහ. නිකාමලාභීති පන වචනතො ආවජ්ජනාධිට්ඨානපච්චවෙක්ඛණවසියොපි වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බා. සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මෙ වික්ඛම්භෙත්වාති එතෙන තෙසං ඣානානං සුඛප්පටිපදතං ඛිප්පාභිඤ්ඤතඤ්ච දස්සෙති.
විපුලානන්ති වෙපුල්ලං පාපිතානං ඣානානං. විපුලතා නාම සුභාවිතභාවෙන චිරතරප්පවත්තියා, සා ච පරිච්ඡෙදානුරූපාව ඉච්ඡිතබ්බාති ‘‘විපුලාන’’න්ති වත්වා ‘‘යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං සමත්ථොති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. පරිච්ඡෙදකාලඤ්හි අප්පත්වාව වුට්ඨහන්තො අකසිරලාභී න හොති යාවදිච්ඡිතං පවත්තෙතුං අසමත්ථත්තා. ඉදානි යථාවුත්තෙ සමාපජ්ජනාදිවසීභාවෙ බ්‍යතිරෙකවසෙන විභාවෙතුං ‘‘එකච්චො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ලාභීයෙව හොතීති ඉදං පටිලද්ධමත්තස්ස ඣානස්ස වසෙන වුත්තං. තථාති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ. පාරිපන්ථිකෙති වසීභාවස්ස පච්චනීකධම්මෙ. ඣානාධිගමස්ස පන පච්චනීකධම්මා පගෙව වික්ඛම්භිතා, අඤ්ඤථා ඣානාධිගමො එව න සියා. කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙතීති කිච්ඡෙන විසොධෙති. කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දාදීනං විය අඤ්ඤෙසම්පි සමාධිපාරිපන්ථිකානං දූරසමුස්සාරණං ඉධ වික්ඛම්භනං විසොධනඤ්චාති වෙදිතබ්බං. නාළිකයන්තන්ති කාලමානනාළිකයන්තමාහ.
අට්ඨපිතසඞ්කප්පොති න සම්මාපණිහිතසඞ්කප්පො. අභිඤ්ඤාපාරගූති සබ්බෙසං ලොකියලොකුත්තරධම්මානං අභිඤ්ඤාය පාරං ගතො, සබ්බධම්මෙ අභිවිසිට්ඨාය අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා ඨිතොති අත්ථො. පරිඤ්ඤාපාරගූති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පරිඤ්ඤාය පාරං ගතො, පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිජානිත්වා ඨිතොති අත්ථො. භාවනාපාරගූති චතුන්නං මග්ගානං භාවනාය පාරං ගතො, චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. පහානපාරගූති සබ්බකිලෙසානං පහානෙන පාරං ගතො, සබ්බකිලෙසෙ පජහිත්වා ඨිතොති අත්ථො. සච්ඡිකිරියාපාරගූති නිරොධසච්ඡිකිරියාය පාරං ගතො, නිරොධං සච්ඡිකත්වා ඨිතොති අත්ථො. සමාපත්තිපාරගූති සබ්බසමාපත්තීනං සමාපජ්ජනෙන පාරං ගතො, සබ්බා සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා ඨිතොති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලීති යං බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලං සකලභාවො, තෙන සමන්නාගතො, සකලචතුමග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සකලබ්‍රහ්මචරියො’’ති, පරිපුණ්ණමග්ගබ්‍රහ්මචරියොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.
දුතියඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.