9-10. තණ්හාසුත්තාදිවණ්ණනා

199-200. නවමෙ තයො භවෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතං ‘‘අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානී’’තිආදිනා වුත්තං තං තං අත්තනො කොට්ඨාසභූතං ජාලමෙතිස්සා අත්ථීති ජාලිනී. තෙනාහ ‘‘තයො වා භවෙ’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං භවෙ, ආරම්මණෙ වා. අපිචාතිආදිනා නිද්දෙසනයෙන විසත්තිකාපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො නිද්දෙසපාළියා එකදෙසං දස්සෙති ‘‘විසමූලා’’තිආදිනා. අයඤ්හෙත්ථ නිද්දෙසපාළි (මහානි. 3; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 22, ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසො 124) –

‘‘විසත්තිකාති කෙනට්ඨෙන විසත්තිකා? විසතාති විසත්තිකා, විසටාති විසත්තිකා, විසාලාති විසත්තිකා, විසක්කතීති විසත්තිකා, විසංහරතීති විසත්තිකා, විසංවාදිකාති විසත්තිකා, විසමූලාති විසත්තිකා, විසඵලාති විසත්තිකා. විසපරිභොගාති විසත්තිකා. විසාලා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ කුලෙ ගණෙ ආවාසෙ ලාභෙ යසෙ පසංසාය සුඛෙ චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙ කාමධාතුයා රූපධාතුයා අරූපධාතුයා කාමභවෙ රූපභවෙ අරූපභවෙ සඤ්ඤිභවෙ අසඤ්ඤිභවෙ නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිභවෙ එකවොකාරභවෙ චතුවොකාරභවෙ පඤ්චවොකාරභවෙ අතීතෙ අනාගතෙ පච්චුප්පන්නෙ දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු විසටා විත්ථතාති විසත්තිකා’’ති.

තත්ථ (මහානි. අට්ඨ. 3; සං. නි. ටී. 1.1.1 ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනා) විසතාති විත්ථතා රූපාදීසු තෙභූමකධම්මබ්‍යාපනවසෙන. විසටාති පුරිමවචනමෙව ත-කාරස්ස ට-කාරං කත්වා වුත්තං. විසාලාති විපුලා. විසක්කතීති පරිසහති. රත්තො හි රාගවත්ථුනා පරෙන තාළියමානොපි සහති, විප්ඵන්දනං වා ‘‘විසක්කන’’න්ති වදන්ති. විසංහරතීති තථා තථා කාමෙසු ආනිසංසං දස්සෙන්තී විවිධෙහි ආකාරෙහි නෙක්ඛම්මාභිමුඛප්පවත්තිතො චිත්තං සංහරති සංඛිපති. විසං වා දුක්ඛං, තං හරති උපනෙතීති අත්ථො. අනිච්චාදිං නිච්චාදිතො ගණ්හන්තී විසංවාදිකා හොති. දුක්ඛනිබ්බත්තකස්ස කම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලා, විසං වා දුක්ඛදුක්ඛාදිභූතා වෙදනා මූලං එතිස්සාති විසමූලා. දුක්ඛසමුදයත්තා විසං ඵලං එතිස්සාති විසඵලා. තණ්හාය රූපාදිකස්ස දුක්ඛස්ස පරිභොගො හොති, න අමතස්සාති සා විසපරිභොගා වුත්තා. සබ්බත්ථ නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යො පනෙත්ථ පධානො අත්ථො, තං දස්සෙතුං පුන ‘‘විසටා වා පනා’’තිආදි වුත්තං.

තන්තං වුච්චති (දී. නි. ටී. 2.95 අපසාදනාවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 2.2.60) වත්ථවිනනත්ථං තන්තවායෙහි දණ්ඩකෙ ආසඤ්චිත්වා පසාරිතසුත්තවට්ටි ‘‘තනීයතී’’ති කත්වා, තං පන සුත්තං සන්තානාකුලතාය නිදස්සනභාවෙන ආකුලමෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘තන්තං විය ආකුලජාතො’’ති. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි වුත්තං. සමානෙතුන්ති පුබ්බෙනාපරං සමං කත්වා ආනෙතුං, අවිසමං උජුං කාතුන්ති අත්ථො. තන්තමෙව වා ආකුලං තන්තාකුලං, තන්තාකුලං විය ජාතො භූතොති තන්තාකුලකජාතො. විනනතො ගුලාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමස්ස තන්තවායස්ස ගුණ්ඨිකං නාම ආකුලභාවෙන අග්ගතො වා මූලතො වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව ඛලිබද්ධතන්තසුත්තන්ති ආහ ‘‘ගුලාගුණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්ත’’න්ති.

සකුණිකාති පටපදසකුණිකා. සා හි රුක්ඛසාඛාසු ඔලම්බනකුටවා හොති. තඤ්හි සා කුටවං තතො තතො තිණහීරාදිකෙ ආනෙත්වා තථා විනති, යථා තෙ පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං විය අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං විවෙචෙතුං වා න සක්කා. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. තදුභයම්පි ‘‘ගුලාගුණ්ඨික’’න්ති වුත්තං කඤ්ජියසුත්තං කුලාවකඤ්ච. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘එවමෙව සත්තා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව. කාමං මුඤ්ජපබ්බජතිණානි යථාජාතානිපි දීඝභාවෙන පතිත්වා අරඤ්ඤට්ඨානෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විනන්ධිත්වා ආකුලබ්‍යාකුලානි හුත්වා තිට්ඨන්ති, තානි පන න තථා දුබ්බිවෙචියානි යථා රජ්ජුභූතානීති දස්සෙතුං ‘‘යථා තානී’’තිආදි වුත්තං. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

අපායාති අවඩ්ඪිකා, සුඛෙන, සුඛහෙතුනා වා විරහිතාති අත්ථො. දුක්ඛස්ස ගතිභාවතොති ආපායිකස්ස දුක්ඛස්ස පවත්තිට්ඨානභාවතො. සුඛසමුස්සයතොති අබ්භුදයතො. විනිපතිතත්තාති විරූපං නිපාතත්තා, යථා තෙනත්තභාවෙන සුඛසමුස්සයො න හොති, එවං නිපතිතත්තා. ඉතරොති සංසාරො. නනු ‘‘අපාය’’න්තිආදිනා වුත්තොපි සංසාරො එවාති? සච්චමෙතං, නිරයාදීනං පන අධිමත්තදුක්ඛභාවදස්සනත්ථං අපායාදිග්ගහණං. ගොබලීබද්දඤායෙනායමත්ථො වෙදිතබ්බො.

ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටීති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං හෙතුඵලභාවෙන අපරාපරප්පවත්ති. අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානාති අවිච්ඡෙදෙන වත්තමානා. තං සබ්බම්පීති තං ‘‘අපාය’’න්තිආදිනා වුත්තං සබ්බං අපායදුක්ඛඤ්ච වට්ටදුක්ඛඤ්ච. මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තා නාවා වියාති ඉදං පරිබ්භමනට්ඨානස්ස මහන්තදස්සනත්ථඤ්චෙව පරිබ්භමනස්ස අනවට්ඨිතතාදස්සනත්ථඤ්ච උපමා. යන්තෙ යුත්තගොණො වියාති ඉදං පන අවසීභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව දුප්පමොක්ඛභාවදස්සනත්ථඤ්චාති වෙදිතබ්බං.

‘‘සමූහග්ගාහොති තණ්හාමානදිට්ඨීනං සාධාරණග්ගාහො’’ති වදන්ති, ‘‘ඉත්ථං එවං අඤ්ඤථා’’ති පන විසෙසං අකත්වා ගහණං සමූහග්ගාහොති දට්ඨබ්බො. විසෙසං අකත්වාති ච අනුපනිධානං සමතො අසමතො ච උපනිධානන්ති ඉමං විභාගං අකත්වාති අත්ථො. ඉත්ථන්ති හි අනුපනිධානං කථිතං. එවං අඤ්ඤථාති පන සමතො අසමතො ච උපනිධානං. අඤ්ඤං ආකාරන්ති පරසන්තානගතං ආකාරං.

අත්ථීති සදා සංවිජ්ජතීති අත්ථො. සීදතීති නස්සති. සංසයපරිවිතක්කවසෙනාති ‘‘කිං නු ඛො අහං සියං, න සිය’’න්ති එවං පරිවිතක්කවසෙන. පත්ථනාකප්පනවසෙනාති ‘‘අපි නාම සාධු පනාහං සිය’’න්ති එවං පත්ථනාය කප්පනවසෙන. සුද්ධසීසාති තණ්හාමානදිට්ඨීනං සාධාරණා සීසා. ‘‘ඉත්ථං එවං අඤ්ඤථා’’ති වුත්තස්ස විසෙසස්ස අනිස්සිතත්තා ‘‘සුද්ධසීසා’’ති වුත්තා. තත්ථ දිට්ඨිසීසෙහි දිට්ඨියා ගහිතාය තදවිනාභාවිනී තණ්හා දස්සිතා, චතූහි සීසෙහි ද්වාදසහි ච සීසමූලකෙහි මානදිට්ඨීහි අයමෙව තණ්හා දස්සිතාති ආහ ‘‘එවමෙතෙ…පෙ… තණ්හාවිචරිතධම්මා වෙදිතබ්බා’’ති. නනු ච මානදිට්ඨිග්ගාහොපි ඉධාධිප්පෙතො, යතො ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමූහග්ගාහො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං, තස්මා කථං තණ්හාවිචරිතානීති ඉදං වචනං? වුච්චතෙ – දිට්ඨිමානෙසුපි තණ්හාවිචරිතානීති වචනං අඤ්ඤමඤ්ඤං විප්පයොගීනං දිට්ඨිමානානං තණ්හාය අවිප්පයොගානං තංමූලකත්තා තප්පධානතාය කතන්ති වෙදිතබ්බං. දසමං උත්තානමෙව.

තණ්හාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.