5. වප්පසුත්තවණ්ණනා

195. පඤ්චමෙ පිහිතත්තාති අකුසලස්ස පවෙසනද්වාරං පිදහිත්වා ඨිතත්තා. කායෙන සංවරිතබ්බඤ්හි අපිහිතෙන ද්වාරෙන පවත්තනකං පාපධම්මං සංවරිත්වා ඨිතො කායෙන සංවුතො නාම. ඛයවිරාගෙනාති අච්චන්තඛයසඞ්ඛාතෙන විරජ්ජනෙන, අනුප්පාදනිරොධෙනාති අත්ථො. කිං විජ්ජා පුබ්බෙ උප්පන්නාති? උභයමෙතං න වත්තබ්බං. පහානාභිසමයභාවනාභිසමයානං අභින්නකාලත්තා පදීපුජ්ජලනෙන අන්ධකාරං විය විජ්ජුප්පාදෙන අවිජ්ජා නිරුද්ධාව හොති, වත්තබ්බං වා හෙතුඵලත්තමුපචාරවසෙන. යථා හි පදීපුජ්ජලනහෙතුකො අන්ධකාරවිගමො, එවං විජ්ජුප්පාදහෙතුකො අවිජ්ජානිරොධො. හෙතුඵලධම්මා ච සමානකාලාපි පුබ්බාපරකාලා විය වොහරීයන්ති යථා ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-44; 2.4.60; කථා. 465, 467) පච්චයාදානුප්පජ්ජනකිරියා. චිත්තස්ස කායස්ස ච විහනනතො විඝාතො, දුක්ඛං. පරිදහනතො පරිළාහො.

නිච්චවිහාරාති සබ්බදා පවත්තනකවිහාරා. ඨපෙත්වා හි සමාපත්තිවෙලං භවඞ්ගවෙලඤ්ච ඛීණාසවා ඉමිනා ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවිහාරෙන සබ්බකාලං විහරන්ති. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති හි නිස්සයවොහාරෙන වුත්තං. සසම්භාරකථා හෙසා යථා ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’ති, තස්මා නිස්සයසීසෙන නිස්සිතස්ස ගහණං දට්ඨබ්බං. රාගවසෙන න සොමනස්සජාතො හොතීති ගෙහසිතපෙමවසෙනපි ජවනක්ඛණෙ සොමනස්සජාතො න හොති මග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා, න දොමනස්සජාතො පසාදඤ්ඤථත්තවසෙනපි. උපෙක්ඛකො මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරතීති අසමපෙක්ඛනෙන මොහං අනුප්පාදෙන්තො ඤාණුපෙක්ඛාවසෙනෙව උපෙක්ඛකො විහරති මජ්ඣත්තො. ඛීණාසවො හි ඉට්ඨෙපි අනිට්ඨෙපි මජ්ඣත්තෙපි ආරම්මණෙ යො අසමපෙක්ඛනෙන සමසමා අයොනිසොගහණෙ අඛීණාසවානං මොහො උප්පජ්ජති, තං අනුප්පාදෙන්තො මග්ගෙනෙව තස්ස සමුග්ඝාතිතත්තා ඤාණුපෙක්ඛාවසෙනෙව උපෙක්ඛකො විහරති, අයඤ්චස්ස පටිපත්ති සතිවෙපුල්ලපත්තියා පඤ්ඤාවෙපුල්ලපත්තියා චාති වුත්තං ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤපරිග්ගහිතායා’’ති.

එත්ථ ච ‘‘ඡසු ද්වාරෙසු උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති ඉමිනා ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා කථිතා. ‘‘සම්පජානො’’ති වචනතො පන චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. ‘‘සතතවිහාරා’’ති වචනතො අට්ඨපි මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිජොතනතො. ‘‘අරජ්ජන්තො අදුස්සන්තො’’ති වචනතො හසිතුප්පාදවොට්ඨබ්බනෙහි සද්ධිං දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. අරජ්ජනාදුස්සනවසෙන පවත්ති හි තෙසම්පි සාධාරණාති. නනු චෙත්ථ ‘‘උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ඉමෙසං සතතවිහාරානං ආගතත්තා සොමනස්සං කථං ලබ්භතීති? ආසෙවනතොති. කිඤ්චාපි හි ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තෙ විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධප්පකතිභාවාවිජහනතො, කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං, තස්ස යාථාවතො සභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව, තඤ්ච ඛො පුබ්බාසෙවනවසෙන.

කායොති (සං. නි. ටී. 2.2.51) පඤ්චද්වාරකායො, සො අන්තො අවසානං එතිස්සාති කායන්තිකා, තං කායන්තිකං. තෙනාහ – ‘‘යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්ත’’න්ති. ජීවිතන්තිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වාති එතස්මිං අත්තභාවෙ මනොද්වාරිකවෙදනාතො පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා තතො පඨමං නිරුජ්ඣති, තතො එව අත්ථසිද්ධමත්ථං සරූපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විවරිතුං ‘‘සා හී’’තිආදිමාහ. යාව තෙත්තිංසවස්සානි පඨමවයො. පඤ්ඤාසවස්සකාලෙති පඨමවයතො යාව පඤ්ඤාසවස්සකාලා, තාව. ඨිතා හොතීති වඩ්ඪිහානියො අනුපගන්ත්වා සමරූපෙනෙව ඨිතා හොති. මන්දාති මුදුකා අතිඛිණා. තදාති අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ වදන්තෙපි තථාචිරපරිචිතෙපීති අධිප්පායො. භග්ගාති තෙජොභග්ගෙන භග්ගා දුබ්බණ්ණා. හදයකොටිංයෙවාති චක්ඛාදිවත්ථූසු අප්පවත්තිත්වා තෙසං ආදිඅන්තකොටිභූතං හදයවත්ථුංයෙව. තාවාති යාව වෙදනා වත්තති, තාව.

වාපියාති මහාතළාකෙන. පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නන්ති පඤ්චහි උදකස්ස පවිසනනික්ඛමනමග්ගෙහි යුත්තං. තතො තතො විස්සන්දමානං සබ්බසො පුණ්ණත්තා. පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙතිආදි උපමාසංසන්දනං. ඉමං වෙදනං සන්ධායාති ඉමං යථාවුත්තං පරියොසානප්පත්තං මනොද්වාරිකවෙදනං සන්ධාය.

කායස්ස භෙදාති අත්තභාවස්ස විනාසනතො. පරතො අගන්ත්වාති පරලොකවසෙන අගන්ත්වා. වෙදනානං සීතිභාවො නාම සඞ්ඛාරදරථපරිළාහාභාවො. සො පනායං සබ්බසො අප්පවත්තිවසෙනෙවාති ආහ ‘‘අප්පවත්තනධම්මානි භවිස්සන්තී’’ති.

අත්තභාවං නාසෙතුකාමස්ස දළ්හං උප්පන්නං සංවෙගඤාණං සන්ධායාහ ‘‘කුදාලො විය පඤ්ඤා’’ති. තතො නිබ්බත්තිතජ්ඣානසමාධිං සන්ධාය ‘‘පිටකං විය සමාධී’’ති. තන්නිස්සාය පවත්තෙතබ්බවිපස්සනාරම්භඤාණං සන්ධාය ‘‘ඛනිත්ති විය විපස්සනා’’ති ච වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

වප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.