1. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

171. තතියස්ස පඨමෙ කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායකම්මනිමිත්තං, කායිකස්ස කම්මස්ස කටත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. එස නයො සෙසසඤ්චෙතනාද්වයෙපි. උද්ධච්චසහගතචෙතනා පවත්තිවිපාකං දෙතියෙවාති ‘‘වීසතිවිධා’’ති වුත්තං. තථා වචීසඤ්චෙතනා මනොසඤ්චෙතනාති එත්ථ කාමාවචරකුසලාකුසලවසෙන වීසති චෙතනා ලබ්භන්ති. ඉදං තථා-සද්දෙන උපසංහරති. අපිචෙත්ථ නව මහග්ගතචෙතනාපි ලබ්භන්තීති ඉමිනා නවහි රූපාරූපකුසලචෙතනාහි සද්ධිං මනොද්වාරෙ එකූනතිංසාති තීසු ද්වාරෙසු එකූනසත්තති චෙතනා හොන්තීති දස්සෙති. අවිජ්ජාපච්චයාවාති ඉදං තාපි චෙතනා අවිජ්ජාපච්චයාව හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. යථාවුත්තා හි එකූනසත්තති චෙතනා කුසලාපි අවිජ්ජාපච්චයා හොන්ති, පගෙව ඉතරා අප්පහීනාවිජ්ජස්සෙව උප්පජ්ජනතො පහීනාවිජ්ජස්ස අනුප්පජ්ජනතො.

යස්මා යං තං යථාවුත්තං චෙතනාභෙදං කායසඞ්ඛාරඤ්චෙව වචීසඞ්ඛාරඤ්ච මනොසඞ්ඛාරඤ්ච පරෙහි අනුස්සාහිතො සාමම්පි අසඞ්ඛාරිකචිත්තෙන කරොති, පරෙහි කාරියමානො සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙනපි කරොති, ‘‘ඉදං නාම කම්මං කරොන්තොපි තස්ස එවරූපො නාම විපාකො භවිස්සතී’’ති එවං කම්මං විපාකඤ්ච ජානන්තොපි කරොති, මාතාපිතූසු චෙතියවන්දනාදීනි කරොන්තෙසු අනුකරොන්තො දාරකො විය කෙවලං කම්මඤ්ඤෙව විජ්ජානන්තො ‘‘ඉමස්ස පන කම්මස්ස අයං විපාකො’’ති විපාකං අජානන්තොපි කරොති, තස්මා තං දස්සෙතුං ‘‘සාමං වා ත’’න්තිආදි වුත්තං. පරෙහි අනාණත්තොති සරසෙනෙව වත්තමානො. ජානන්තොති අනුස්සවාදිවසෙන ජානන්තො.

නනු ච ඛීණාසවො චෙතියං වන්දති, ධම්මං භණති, කම්මට්ඨානං මනසි කරොති, කථමස්ස කායකම්මාදයො න හොන්තීති? අවිපාකත්තා. ඛීණාසවෙන හි කතකම්මං නෙව කුසලං හොති නාකුසලං, අවිපාකං හුත්වා කිරියාමත්තෙ තිට්ඨති. තෙනස්ස තෙ කායාදයො න හොන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘ඛීණාසවස්ස කායෙන කරණකම්මං පඤ්ඤායතී’’තිආදි. තන්ති කුසලාකුසලං.

ඛිඩ්ඩාය පදුස්සන්තීති ඛිඩ්ඩාපදොසිනො, ඛිඩ්ඩාපදොසිනො එව ඛිඩ්ඩාපදොසිකා. ඛිඩ්ඩාපදොසො වා එතෙසං අත්ථීති ඛිඩ්ඩාපදොසිකා. තෙ කිර පුඤ්ඤවිසෙසාධිගතෙන මහන්තෙන අත්තනො සිරිවිභවෙන නක්ඛත්තං කීළන්තා තාය සම්පත්තියා මහන්තතාය ‘‘ආහාරං පරිභුඤ්ජිම්හා න පරිභුඤ්ජිම්හා’’තිපි න ජානන්ති. අථ එකාහාරාතික්කමතො පට්ඨාය නිරන්තරං ඛාදන්තාපි පිවන්තාපි චවන්තියෙව න තිට්ඨන්ති. කස්මා? කම්මජතෙජස්ස බලවතාය කරජකායස්ස මන්දතාය. මනුස්සානඤ්හි කම්මජතෙජො මන්දො, කරජකායො බලවා. තෙසං තෙජස්ස මන්දතාය කායස්ස බලවතාය සත්තාහම්පි අතික්කමිත්වා උණ්හොදකඅච්ඡයාගුආදීහි සක්කා කරජකායං උපත්ථම්භෙතුං. දෙවානං පන තෙජො බලවා හොති උළාරපුඤ්ඤනිබ්බත්තත්තා උළාරගරුසිනිද්ධසුධාහාරජීරණතො ච. කරජං මන්දං මුදුසුඛුමාලභාවතො. තෙ එකං ආහාරවෙලං අක්කමිත්වාව සණ්ඨාපෙතුං න සක්කොන්ති. යථා නාම ගිම්හානං මජ්ඣන්හිකෙ තත්තපාසාණෙ ඨපිතං පදුමං වා උප්පලං වා සායන්හසමයෙ ඝටසතෙනපි සිඤ්චියමානං පාකතිකං න හොති විනස්සතියෙව, එවමෙව පච්ඡා නිරන්තරං ඛාදන්තාපි පිවන්තාපි චවන්තියෙව න තිට්ඨන්ති. කතමෙ පන තෙ දෙවාති? ‘‘ඉමෙ නාමා’’ති අට්ඨකථාය විචාරණා නත්ථි, ‘‘ආහාරූපච්ඡෙදෙන ආතපෙ ඛිත්තමාලා වියා’’ති වුත්තත්තා යෙ කෙචි කබළීකාරාහාරූපජීවිනො දෙවා එවං කරොන්ති, තෙ එවං චවන්තීති වෙදිතබ්බා. අභයගිරිවාසිනො පනාහු ‘‘නිම්මානරතිපරනිම්මිතවසවත්තිනො තෙ දෙවා, ඛිඩ්ඩාය පදුස්සනමත්තෙනෙව හෙතෙ ඛිඩ්ඩාපදොසිකාති වුත්තා’’ති. කො පනෙත්ථ දෙවානං ආහාරො, කා ආහාරවෙලාති? ‘‘සබ්බෙසම්පි කාමාවචරදෙවානං සුධා ආහාරො, සා හෙට්ඨිමෙහි හෙට්ඨිමෙහි උපරිමානං උපරිමානං පණීතතමා හොති. තං යථාසකං දිවසවසෙනෙව දිවසෙ දිවසෙ භුඤ්ජන්ති. කෙචි පන බදරප්පමාණං සුධාහාරං පරිභුඤ්ජන්ති. සො ජිව්හායං ඨපිතමත්තොයෙව යාව කෙසග්ගනඛග්ගා කායං ඵරති, තෙසංයෙව දිවසවසෙන සත්තදිවසං යාපනසමත්ථොව හොතී’’ති වදන්ති.

ඉස්සාපකතත්තා පදුට්ඨෙන මනසා පදුස්සන්තීති මනොපදොසිකා. උසූයවසෙන වා මනසො පදොසො මනොපදොසො, සො එතෙසං අත්ථි විනාසහෙතුභූතොති මනොපදොසිකා. අක්කුද්ධො රක්ඛතීති කුද්ධස්ස සො කොධො ඉතරස්මිං අක්කුජ්ඣන්තෙ අනුපාදානො එකවාරමෙව උප්පත්තියා අනාසෙවනො චාවෙතුං න සක්කොති, උදකන්තං පත්වා අග්ගි විය නිබ්බායති, තස්මා අක්කුද්ධො තං චවනතො රක්ඛති. උභොසු පන කුද්ධෙසු භිය්‍යො භිය්‍යො අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි පරිවඩ්ඪනවසෙන තිඛිණසමුදාචාරො නිස්සයදහනරසො කොධො උප්පජ්ජමානො හදයවත්ථුං නිදහන්තො අච්චන්තසුඛුමාලං කරජකායං විනාසෙති, තතො සකලොපි අත්තභාවො අන්තරධායති. තෙනාහ ‘‘උභොසු පනා’’තිආදි. තථා චාහ භගවා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි පදුට්ඨචිත්තා කිලන්තකාය…පෙ… චවන්තී’’ති (දී. නි. 1.47).

කතමෙ තෙන දෙවා දට්ඨබ්බාති එත්ථ තෙනාති පච්චත්තෙ කරණවචනන්ති ආහ ‘‘කතමෙ නාම තෙ දෙවා දට්ඨබ්බා’’ති. කරණත්ථෙයෙව වා එතං කරණවචනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙන වා අත්තභාවෙනා’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

චෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.