7. කථාවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

68. සත්තමෙ කථාවත්ථූනීති කථාය පවත්තිට්ඨානානි. යස්මා තෙහි විනා කථා න පවත්තති, තස්මා ‘‘කථාකාරණානී’’ති වුත්තං. අතති සතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලොති ආහ ‘‘අතීතමද්ධානං නාම කාලොපි වත්තතී’’ති. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය හි පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි කාලො තස්සෙව ධම්මස්ස පවත්තිඅවත්ථාවිසෙසං උපාදාය තෙනෙව වොහාරෙන අතීතොතිආදිනා වොහරීයති, අතීතාදිභෙදො ච නාමායං නිප්පරියායතො ධම්මානංයෙව හොති, න කාලස්සාති ආහ ‘‘ඛන්ධාපි වත්තන්තී’’ති. යථාවුත්තමත්ථං ඉතරෙසු ද්වීසු අතිදිසති ‘‘අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි එසෙව නයො’’ති. අතීතමද්ධානන්තිආදීසු ච ද්වෙ පරියායා සුත්තන්තපරියායො, අභිධම්මපරියායො ච. සුත්තන්තපරියායෙන පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ අතීතො අද්ධා නාම, චුතිතො පච්ඡා අනාගතො අද්ධා නාම, සහ චුතිපටිසන්ධීති තදන්තරං පච්චුප්පන්නො අද්ධා නාම. අභිධම්මපරියායෙන තීසු ඛණෙසු උප්පාදතො පුබ්බෙ අතීතො අද්ධා නාම, උප්පාදතො උද්ධං අනාගතො අද්ධා නාම, ඛණත්තයං පච්චුප්පන්නො අද්ධා නාම. තත්ථායං සුත්තන්තදෙසනාති සුත්තන්තපරියායෙනෙව අතීතාදිවිසයං කථං දස්සෙන්තො ‘‘අතීතෙ කස්සපො නාමා’’තිආදිමාහ.

එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බො විස්සජ්ජෙතබ්බොති එකංසබ්‍යාකරණීයො. ‘‘චක්ඛු අනිච්ච’’න්ති පඤ්හෙ උත්තරපදාවධාරණං සන්ධාය ‘‘එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බ’’න්ති වුත්තං නිච්චතාය ලෙසස්සපි තත්ථ අභාවතො, පුරිමපදාවධාරණෙ පන විභජ්ජබ්‍යාකරණීයතාය. තෙනාහ ‘‘අනිච්චං නාම චක්ඛූති පුට්ඨෙන පනා’’තිආදි. චක්ඛුසොතෙ විසෙසත්ථසාමඤ්ඤත්ථානං අසාධාරණභාවතො ද්වින්නං තෙසං සදිසචොදනා පටිච්ඡන්නමුඛෙනෙව බ්‍යාකරණීයා පටික්ඛෙපවසෙන අනුඤ්ඤාතවසෙන ච විස්සජ්ජිතබ්බතොති ආහ ‘‘යථා චක්ඛු, තථා සොතං…පෙ… අයං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො’’ති. තං ජීවං තං සරීරන්ති ජීවසරීරානං අනඤ්ඤතාපඤ්හෙ යස්ස යෙන අනඤ්ඤතා චොදිතා, සො එව පරමත්ථතො නුපලබ්භතීති ච ඣානත්තයස්ස මෙත්තෙය්‍යතාකිත්තනසදිසොති අබ්‍යාකාතබ්බතාය ඨපනීයො වුත්තො. එවරූපො හි පඤ්හො තිධා අවිස්සජ්ජනීයත්තා බ්‍යාකරණං අකත්වා ඨපෙතබ්බො.

තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨානං, කාරණන්ති ආහ ‘‘කාරණාකාරණෙ’’ති. යුත්තෙන කාරණෙනාති අනුරූපෙන කාරණෙන. පහොතීති නිග්ගණ්හිතුං සමත්ථො හොති. සස්සතවාදිභාවමෙව දීපෙතීති අත්තනා ගහිතෙ උච්ඡෙදවාදෙ දොසං දිස්වා අත්තනොපි සස්සතවාදිභාවමෙව දීපෙති. පුග්ගලවාදිම්හීති ඉමිනා වච්ඡකුත්තියවාදිං දස්සෙති. පඤ්හං පුච්ඡන්තෙහි පටිපජ්ජිතබ්බා පටිපදා පඤ්හපුච්ඡනකානං වත්තං.

පටිචරතීති පටිච්ඡාදනවසෙන චරති පවත්තති. පටිච්ඡාදනත්ථො එව වා චරතිසද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති. අඤ්ඤෙනඤ්ඤන්ති පන පටිච්ඡාදනාකාරදස්සනන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන වචනෙනා’’තිආදි. තත්ථ අඤ්ඤෙන වචනෙනාති යං චොදකෙන චුදිතකස්ස දොසවිභාවනං වචනං වුත්තං, තං තතො අඤ්ඤෙන වචනෙන පටිච්ඡාදෙති. යො හි ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නො, කං භණථ, කිං භණථා’’ති වදති. ‘‘එවරූපං කිඤ්චි තයා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න සුණාමී’’ති සොතං වා උපනෙති, අයං අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති නාම. ‘‘කො ආපන්නො’’තිආදිනා හි චොදනං අවිස්සජ්ජෙත්වාව වික්ඛෙපාපජ්ජනං අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණං, බහිද්ධා කථාපනාමනං විස්සජ්ජෙත්වාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තෙනෙවාහ ‘‘ආගන්තුකකථං ඔතාරෙන්තො’’තිආදි. තත්ථ අපනාමෙතීති වික්ඛෙපෙති. තත්‍රාති තස්මිං බහිද්ධාකථාය අපනාමනෙ.

උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති කාරණං උපනිසා, උපෙච්ච නිස්සයතීති වා උපනිසා, සහ උපනිසායාති සඋපනිසොති ආහ ‘‘සඋපනිස්සයො සපච්චයො’’ති.

ඔහිතසොතොති අනඤ්ඤවිහිතත්තා ධම්මස්සවනාය අපනාමිතසොතො. තතො එව තදත්ථං ඨපිතසොතො. කුසලධම්මන්ති අරියමග්ගො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අරියමග්ග’’න්ති.

කථාවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.