10. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

61. දසමෙ ජිණ්ණානං හත්ථිසාලාදීනං පටිසඞ්ඛරණං පුන පාකතිකකරණං ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණං, තස්ස කාරකො ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණකාරකො. බාහිරසමයෙති සත්ථුසාසනතො බාහිරෙ අඤ්ඤතිත්ථියසමයෙ. සබ්බචතුක්කෙනාතිආදීසු සබ්බෙසු ද්විපදචතුප්පදාදිභෙදෙසු පාණෙසු එකෙකස්මිං චත්තාරො චත්තාරො පාණෙ වධිත්වා යජිතබ්බං යඤ්ඤං සබ්බචතුක්කං නාම. සෙසෙසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්ස වා තස්ස වාති නිස්සක්කෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මා වා තස්මා වා’’ති. එවමස්සායන්ති එත්ථ අස්සූති නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘එවං සන්තෙපි අය’’න්ති.

වඩ්ඪෙන්තොති පට්ඨපෙන්තො. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ඔගධං මූලං පතිට්ඨාභූතං බ්‍රහ්මචරියොගධං. තෙනාහ ‘‘අරහත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන චෙත්ථ අරහත්තමග්ගස්සෙව ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. උත්තමං පතිට්ඨාභූතං ආරම්මණූපනිස්සයභාවෙන.

අප්පෙහි වෙය්‍යාවච්චකරාදීහි අත්ථො එතිස්සාති අප්පට්ඨා ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා. තෙනාහ ‘‘යත්ථ බහූ’’තිආදි. යත්ථාති යස්සං පටිපදායං. අප්පො සමාරම්භො එතස්සාති අප්පසමාරම්භො. පාසංසාති පසංසාරහා. එතං යෙව කථාපෙස්සාමීති එතෙනෙව බ්‍රාහ්මණෙන කථාපෙස්සාමි.

සොප්පෙනාති නිද්දාය. පමාදෙනාති ජාගරියාදීසු අනනුයුඤ්ජනතො සතිවිප්පවාසලක්ඛණෙන පමාදෙන. පච්චනීකපටිහරණවසෙනාති පටිපක්ඛාපනයනවසෙන. තථා හි භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්තීති. ‘‘පටී’’ති වා අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨස්මිං, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු (සු. නි. 985; චූළනි. වත්ථුගාථා 4) විය, තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡාහරණං පටිහාරියං, ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතූපක්කිලෙසෙන කතකිච්චෙන ච සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපක්කිලෙසෙසු පරසත්තානං උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති, පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං. පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනිසමුදායෙ භවං එකෙකං පාටිහාරියන්ති වුච්චති. පටිහාරියං වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං.

ආගතනිමිත්තෙනාති ආගතාකාරසල්ලක්ඛණවසෙන. එස නයො සෙසෙසුපි. එකො රාජාති දක්ඛිණමධුරාධිපති එකො පණ්ඩුරාජා. එවම්පි තෙ මනොති ඉමිනා ආකාරෙන තව මනො පවත්තොති අත්ථො. තෙන පකාරෙන පවත්තොති ආහ ‘‘සොමනස්සිතො වා’’තිආදි. සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති අධිප්පායෙනෙවං වුත්තං. ‘‘එවං තව මනො’’ති ඉදඤ්ච මනසො සොමනස්සිතතාදිමත්තදස්සනං, න පන යෙන සො සොමනස්සිතො වා දොමනස්සිතො වා, තංදස්සනං. සොමනස්සග්ගහණෙන චෙත්ථ තදෙකට්ඨා රාගාදයො සද්ධාදයො ච දස්සිතා හොන්ති, දොමනස්සග්ගහණෙන දොසාදයො. දුතියන්ති ‘‘ඉත්ථම්පි තෙ මනො’’ති පදං. ඉතිපීති එත්ථ ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො ‘‘අත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) විය. තෙනාහ ‘‘ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච අත්ථං චින්තයමාන’’න්ති. පි-සද්දො වුත්තත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථො.

කථෙන්තානං සුත්වාති කථෙන්තානං සද්දං සුත්වා. තස්ස වසෙනාති තස්ස විතක්කිතස්ස වසෙන. අට්ටකාරකෙනාති විනිච්ඡයකාරකෙන.

න අරියානන්ති අරියානං මග්ගඵලචිත්තං න ජානාතීති අත්ථො. තඤ්හි තෙන අනධිගතත්තා චෙතොපරියඤාණෙනපි න සක්කා විඤ්ඤාතුං, අඤ්ඤං පන චිත්තං ජානාතියෙව. හෙට්ඨිමො උපරිමස්ස චිත්තං න ජානාතීතිආදීනිපි මග්ගඵලචිත්තමෙව සන්ධාය වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. සොතාපන්නාදයොපි හි අත්තනා අධිගතමෙව මග්ගඵලං පරෙහි උප්පාදිතං සම්මා චෙතොපරියඤාණෙන ජානිතුං සක්කොන්ති, න අත්තනා අනධිගතං. සබ්බෙපි අරියා අත්තනො ඵලං සමාපජ්ජන්ති අධිගතත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘එතෙසු චා’’තිආදිමාහ. යදි අරියා අත්තනා අධිගතඵලං සමාපජ්ජන්ති, උපරිමාපි හෙට්ඨිමං ඵලං සමාපජ්ජන්ති අධිගතත්තා ලොකියසමාපත්තියො වියාති කස්සචි ආසඞ්කා සියා, තන්නිවත්තනත්ථමාහ ‘‘උපරිමො හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජතී’’ති.

උපරිමොති සකදාගාමිආදිඅරියපුග්ගලො. හෙට්ඨිමන්ති සොතාපත්තිඵලාදිං. න සමාපජ්ජතීති සතිපි අධිගතත්තෙ න සමාපජ්ජති. කස්මාති චෙ? කාරණමාහ ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදි, තෙසං සකදාගාමිආදීනං හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා ඵලසමාපත්ති තෙසු තෙසුයෙව හෙට්ඨිමෙසු අරියපුග්ගලෙසු පවත්තති, න උපරිමෙසූති අත්ථො. ඉමිනා හෙට්ඨිමං ඵලචිත්තං උපරිමස්ස න උප්පජ්ජතීති දස්සෙති. කස්මාති චෙ? පුග්ගලන්තරභාවූපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා. එතෙන උපරිමො අරියො හෙට්ඨිමං ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති අත්තනා අධිගතත්තා යථා තං ලොකියසමාපත්තින්ති එවං පවත්තො හෙතු බ්‍යභිචාරිතොති දට්ඨබ්බං. න හි ලොකියජ්ඣානෙසු පුග්ගලන්තරභාවූපගමනං නාම අත්ථි විසෙසාභාවතො, ඉධ පන අසමුග්ඝාටිතකම්මකිලෙසනිරොධනෙන පුථුජ්ජනෙහි විය සොතාපන්නස්ස සොතාපන්නාදීහි සකදාගාමිආදීනං පුග්ගලන්තරභාවූපගමනං අත්ථි. යතො හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා ඵලධම්මා උපරූපරිමග්ගධම්මෙහි නිවත්තිතා පටිපක්ඛෙහි විය අභිභූතා අප්පවත්තිධම්මතංයෙව ආපන්නා. තෙනෙව වුත්තං ‘‘පටිප්පස්සද්ධත්තා’’ති.

අපිච කුසලකිරියප්පවත්ති නාම අඤ්ඤා, විපාකප්පවත්ති ච අඤ්ඤාති අනන්තරඵලත්තා ච ලොකුත්තරකුසලානං හෙට්ඨිමතො උපරිමො භවන්තරගතො විය හොති. තංතංඵලවසෙනෙව හි අරියානං සොතාපන්නාදිනාමලාභො. තෙ සචෙ අඤ්ඤඵලසමඞ්ගිනොපි හොන්ති, සොතාපන්නාදිනාමම්පි තෙසං අවවත්ථිතං සියා. තස්ස තස්ස වා අරියස්ස තං තං ඵලං සදිසන්ති කත්වා න උපරිමස්ස හෙට්ඨිමඵලසමඞ්ගිතාය ලෙසොපි සම්භවති, කුතො තස්සා සමාපජ්ජනන්ති දට්ඨබ්බං. හෙට්ඨිමා ච සොතාපන්නාදයො උපරිමං සකදාගාමිඵලාදිං න සමාපජ්ජන්ති අනධිගතත්තා. න හි අනධිගතං සමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුං සක්කා, තස්මා සබ්බෙපි අරියා අත්තනොයෙව ඵලං සමාපජ්ජන්තීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

පවත්තෙන්තාති පවත්තකා හුත්වා, පවත්තනවසෙනාති අත්ථො. එවන්ති යථානුසිට්ඨාය අනුසාසනියා විධිවසෙන පටිසෙධවසෙන ච පවත්තිතාකාරපරාමසනං. සා ච සම්මාවිතක්කා නාම මිච්ඡාවිතක්කානඤ්ච පවත්තිආකාරදස්සනවසෙන පවත්තති. තත්ථ ආනිසංසස්ස ආදීනවස්ස ච විභාවනත්ථං අනිච්චසඤ්ඤමෙව, න නිච්චසඤ්ඤන්ති අත්ථො. පටියොගිනිවත්තනත්ථඤ්හි එව-කාරග්ගහණං. ඉධාපි එවසද්දග්ගහණස්ස අත්ථො පයොජනඤ්ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදං-ගහණෙපි එසෙව නයො. පඤ්චකාමගුණරාගන්ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං තදඤ්ඤරාගස්ස දොසාදීනඤ්ච පහානස්ස ඉච්ඡිතත්තා තප්පහානස්ස ච තදඤ්ඤරාගාදිඛෙපස්ස උපායභාවතො. තථා වුත්තං දුට්ඨලොහිතවිමොචනස්ස පුබ්බදුට්ඨමංසඛෙපනූපායතා විය. ලොකුත්තරධම්මමෙවාති අවධාරණං පටික්ඛෙපභාවතො සාවජ්ජධම්මනිවත්තනපරං දට්ඨබ්බං, තස්ස අධිගමූපායානිසංසභූතානං තදඤ්ඤෙසං අනවජ්ජධම්මානං නානන්තරියභාවතො.

චින්තාමණිකවිජ්ජාසරික්ඛකතන්ති ඉමිනා ‘‘චින්තාමණී’’ති එවං ලද්ධනාමා ලොකෙ එකා විජ්ජා අත්ථි, යාය පරෙසං චිත්තං විජානන්තීති දීපෙති. ‘‘තස්සා කිර විජ්ජාය සාධකො පුග්ගලො තාදිසෙ දෙසකාලෙ මන්තං පරිජප්පිත්වා යස්ස චිත්තං ජානිතුකාමො, තස්ස දිට්ඨහත්ථාදිවිසෙසසඤ්ජානනමුඛෙන චිත්තාචාරං අනුමිනන්තො කථෙතී’’ති කෙචි. අපරෙ ‘‘වාචං නිච්ඡරාපෙත්වා තත්ථ අක්ඛරසල්ලක්ඛණවසෙනා’’ති වදන්ති.

ඉදඤ්ච පන සබ්බන්ති ‘‘භවං ගොතමො අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොතී’’තිආදිනයප්පවත්තං සබ්බම්පි.

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බ්‍රාහ්මණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.