4. නිදානසුත්තවණ්ණනා

34. චතුත්ථෙ පිණ්ඩකරණත්ථායාති ආයූහනවසෙන රාසිකරණත්ථාය. අභින්නානීති එකදෙසෙනපි අඛණ්ඩිතානි. භින්නකාලතො පට්ඨාය හි බීජං බීජකිච්චාය න උපකප්පති. අපූතීනීති උදකතෙමනෙන පූතිභාවං න උපගතානි. පූතිබීජඤ්හි බීජත්ථාය න උපකප්පති. තෙනාහ ‘‘පූතිභාවෙන අබීජත්තං අප්පත්තානී’’ති. න වාතෙන න ච ආතපෙන හතානීති වාතෙන ච ආතපෙන ච න හතානි, නිරොජතං න පාපිතානි. නිරොජඤ්හි කසටබීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සාරාදානීති තණ්ඩුලසාරස්ස ආදානතො සාරාදානි. නිස්සාරඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. තෙනාහ ‘‘ගහිතසාරානී’’ති, පතිට්ඨිතසාරානීති අත්ථො. සන්නිචයභාවෙන සුඛං සයිතානීති චත්තාරො මාසෙ කොට්ඨපක්ඛිත්තනියාමෙනෙව සුඛසයිතානි.

කම්මවිභත්තීති කම්මවිභාගො. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. පච්චුපන්නභවතො අනන්තරං වෙදිතබ්බඵලං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං. අපරපරියායවෙදනීයන්ති දිට්ඨධම්මානන්තරභවතො අඤ්ඤස්මිං අත්තභාවපරියායෙ අත්තභාවපරිවත්තෙ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං. පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා පවත්තා පඨමජවනචෙතනා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං නාම. සා හි වුත්තාකාරෙන බලවතී ජවනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච පඨමජවනචෙතනා ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං ඵලං දෙති. තථා අසක්කොන්තන්ති කම්මස්ස විපාකදානං නාම උපධිප්පයොගාදිපච්චයන්තරසමවායෙනෙව හොතීති තදභාවතො තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දාතුං අසක්කොන්තං. අහොසිකම්මන්ති අහොසි එව කම්මං, න තස්ස විපාකො අහොසි අත්ථි භවිස්සති චාති එවං වෙදිතබ්බං කම්මං.

අත්ථසාධිකාති දානාදිපාණාතිපාතාදිඅත්ථස්ස නිප්ඵාදිකා. කා පන සාති ආහ ‘‘සත්තමජවනචෙතනා’’ති. සා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා පුරිමජවනචෙතනාහි ලද්ධාසෙවනා ච සමානා අනන්තරත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. පුරිමඋපමායයෙවාති මිගලුද්දකොපමායයෙව.

සති සංසාරප්පවත්තියාති ඉමිනා අසති සංසාරප්පවත්තියං අහොසිකම්මපක්ඛෙ තිට්ඨති විපච්චනොකාසස්ස අභාවතොති දීපෙති. යං ගරුකන්ති යං අකුසලං මහාසාවජ්ජං, කුසලඤ්ච මහානුභාවං කම්මං. කුසලං වා හි හොතු අකුසලං වා, යං ගරුකං මාතුඝාතාදිකම්මං වා මහග්ගතකම්මං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. තෙනාහ ‘‘කුසලාකුසලෙසු පනා’’තිආදි. යං බහුලන්ති යං බහුලං අභිණ්හසො කතං සමාසෙවිතං. තෙනාහ ‘‘කුසලාකුසලෙසු පන යං බහුලං හොතී’’තිආදි. යදාසන්නං නාම මරණකාලෙ අනුස්සරිතං කම්මං, ආසන්නකාලෙ කතෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘යං පන කුසලාකුසලෙසු ආසන්නමරණෙ’’තිආදි. අනුස්සරිතුන්ති පරිබ්‍යත්තභාවෙන අනුස්සරිතුං.

තෙසං අභාවෙති තෙසං යංගරුකාදීනං තිණ්ණං කම්මානං අභාවෙ. යත්ථ කත්ථචි විපාකං දෙතීති පටිසන්ධිජනකවසෙන විපාකං දෙති. පටිසන්ධිජනකවසෙන හි ගරුකාදිකම්මචතුක්කං වුත්තං. තත්ථ ගරුකං සබ්බපඨමං විපච්චති, ගරුකෙ අසති බහුලීකතං, තස්මිං අසති යදාසන්නං, තස්මිං අසති ‘‘කටත්තා වා පනා’’ති වුත්තං පුරිමජාතීසු කතකම්මං විපච්චති. බහුලාසන්නපුබ්බකතෙසු ච බලාබලං ජානිතබ්බං. පාපතො පාපන්තරං කල්‍යාණඤ්ච, කල්‍යාණතො කල්‍යාණන්තරං පාපඤ්ච බහුලීකතං. තතො මහතොව පුබ්බකතාදි අප්පඤ්ච බහුලානුස්සරණෙන විප්පටිසාරාදිජනනතො, පටිපක්ඛස්ස අපරිපුණ්ණතාය ආරද්ධවිපාකස්ස කම්මස්ස කම්මසෙසස්ස වා අපරපරියායවෙදනීයස්ස අපරික්ඛීණතාය සන්තතියා පරිණාමවිසෙසතොති තෙහි තෙහි කාරණෙහි ආයූහිතඵලං පඨමං විපච්චති. මහානාරදකස්සපජාතකෙ (ජා. 2.22.1153 ආදයො) විදෙහරඤ්ඤො සෙනාපති අලාතො, බීජකො දාසො, රාජකඤ්ඤා රුචා ච එත්ථ නිදස්සනං. තථා හි වුත්තං භගවතා –

‘‘තත්‍රානන්ද, ය්වායං පුග්ගලො ඉධ පාණාතිපාතී…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨි. කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති, පුබ්බෙ වාස්ස තං කතං හොති පාපකම්මං දුක්ඛවෙදනීයං, පච්ඡා වාස්ස තං කතං හොති පාපකම්මං දුක්ඛවෙදනීයං, මරණකාලෙ වාස්ස හොති මිච්ඡාදිට්ඨි සමත්තා සමාදින්නා, තෙන සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’ති –

ආදි. සබ්බං මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තං (ම. නි. 3.303) විත්ථාරෙතබ්බං. කිං බහුනා. යං තං තථාගතස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං, තස්සෙවායං විසයො, යදිදං තස්ස තස්ස කම්මස්ස තෙන තෙන කාරණෙන පුබ්බාපරවිපාකතා සමත්ථීයති.

ඉදානි ජනකාදිකම්මචතුක්කං විභජන්තො ‘‘ජනකං නාමා’’තිආදිමාහ. පවත්තිං න ජනෙතීති පවත්තිවිපාකං න ජනෙති. පඨමනයෙ ජනකකම්මස්ස පටිසන්ධිවිපාකමත්තස්සෙව වුත්තත්තා තස්ස පවත්තිවිපාකදායකත්තම්පි අනුජානන්තො ‘‘අපරො නයො’’තිආදිමාහ. තත්ථ පටිසන්ධිදානාදිවසෙන විපාකසන්තානස්ස නිබ්බත්තකං ජනකං. සුඛදුක්ඛසන්තානස්ස නාමරූපප්පබන්ධස්ස වා චිරතරං පවත්තිහෙතුභූතං උපත්ථම්භකං. තෙනාහ ‘‘සුඛදුක්ඛං උපත්ථම්භෙති, අද්ධානං පවත්තෙතී’’ති. උපපීළකං සුඛදුක්ඛප්පබන්ධෙ පවත්තමානෙ සණිකං සණිකං හාපෙති. තෙනාහ ‘‘සුඛදුක්ඛං පීළෙති බාධෙති, අද්ධානං පවත්තිතුං න දෙතී’’ති.

වාතකාළකො මහල්ලකො චොරෙ ඝාතෙතුං න සක්කොතීති සො කිර මහල්ලකකාලෙ එකප්පහාරෙන සීසං ඡින්දිතුං න සක්කොති, ද්වෙ තයො වාරෙ පහරන්තො මනුස්සෙ කිලමෙති, තස්මා තෙ එවමාහංසු. අනුලොමිකං ඛන්තිං පටිලභිත්වාති සොතාපත්තිමග්ගස්ස ඔරතො අනුලොමිකං ඛන්තිං ලභිත්වා. තරුණවච්ඡාය ගාවියා මද්දිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපිතොති එකා කිර යක්ඛිනී ධෙනුවෙසෙන ආගන්ත්වා උරෙ පහරිත්වා මාරෙසි, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. නගරෙ භවො නාගරියො.

ඝාතෙත්වාති උපච්ඡින්දිත්වා. කම්මස්ස උපච්ඡින්දනං නාම තස්ස විපාකප්පටිබාහනමෙවාති ආහ ‘‘තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා’’ති. තඤ්ච අත්තනො විපාකුප්පත්තියා ඔකාසකරණන්ති වුත්තං ‘‘අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොතී’’ති. විපච්චනාය කතොකාසං කම්මං විපක්කම්මෙව නාම හොතීති ආහ ‘‘එවං පන කම්මෙන කතෙ ඔකාසෙ තං විපාකං උප්පන්නං නාම වුච්චතී’’ති. උපපීළකං අඤ්ඤස්ස විපාකං උපච්ඡින්දති, න සයං අත්තනො විපාකං දෙති. උපඝාතකං පන දුබ්බලකම්මං උපච්ඡින්දිත්වා අත්තනො විපාකං උප්පාදෙතීති අයමෙතෙසං විසෙසො. කිඤ්චි බහ්වාබාධතාදිපච්චයූපසන්නිපාතෙන විපාකස්ස විබාධකං උපපීළකං, තථා විපාකස්සෙව උපච්ඡෙදකං. උපඝාතකකම්මං පන උපඝාතෙත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසකරණෙන විපච්චනෙ සති ජනකමෙව සියා. ජනකාදිභාවො නාම විපාකං පති ඉච්ඡිතබ්බො, න කම්මං පතීති විපාකස්සෙව උපඝාතකතා යුත්තා විය දිස්සති, වීමංසිතබ්බං.

අපරො නයො – යස්මිං කම්මෙ කතෙ පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච විපාකකටත්තාරූපානං උප්පත්ති හොති, තං ජනකං. යස්මිං පන කතෙ අඤ්ඤෙන ජනිතස්ස ඉට්ඨස්ස වා අනිට්ඨස්ස වා ඵලස්ස විබාධකවිච්ඡෙදකපච්චයානුප්පත්තියා උපබ්‍රූහනපච්චයුප්පත්තියා ජනකසාමත්ථියානුරූපං පරිසුද්ධිචිරතරප්පබන්ධා හොති, තං උපත්ථම්භකං. ජනකෙන නිබ්බත්තිතං කුසලඵලං වා අකුසලඵලං වා යෙන පච්චනීකභූතෙන රොගධාතුවිසමතාදිනිමිත්තතාය විබාධයති, තං උපපීළකං. යෙන පන කම්මුනා ජනකසාමත්ථියවසෙන චිරතරප්පබන්ධාරහම්පි සමානං ඵලං විච්ඡෙදකපච්චයුප්පත්තියා උපහඤ්ඤති විච්ඡිජ්ජති, තං උපඝාතකන්ති අයමෙත්ථ සාරො.

තත්ථ කෙචි දුතියස්ස කුසලභාවං ඉත්ථත්තමාගතස්ස අප්පාබාධදීඝායුකතාසංවත්තනවසෙන, පච්ඡිමානං ද්වින්නං අකුසලභාවං බහ්වාබාධඅප්පායුකතාසංවත්තනවසෙන වණ්ණෙන්ති. තථා ච වුත්තං මජ්ඣිමනිකායෙ චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 3.290) –

‘‘චත්තාරි හි කම්මානි – උපපීළකං, උපච්ඡෙදකං, ජනකං, උපත්ථම්භකන්ති. බලවකම්මෙන හි නිබ්බත්තං පවත්තෙ උපපීළකං ආගන්ත්වා අත්ථතො එවං වදති නාම ‘සචාහං පඨමතරං ජානෙය්‍යං, න තෙ ඉධ නිබ්බත්තිතුං දදෙය්‍යං, චතූසුයෙව තං අපායෙසු නිබ්බත්තාපෙය්‍යං. හොතු, ත්වං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්ත, අහං උපපීළකකම්මං නාම තං පීළෙත්වා නිරොජං නියූසං කසටං කරිස්සාමී’ති. තතො පට්ඨාය තං තාදිසං කරොති. කිං කරොති? පරිස්සයං උපනෙති, භොගෙ විනාසෙති.

‘‘තත්ථ දාරකස්ස මාතුකුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය මාතු අස්සාදො වා සුඛං වා න හොති, මාතාපිතූනං පීළාව උප්පජ්ජති. එවං පරිස්සයං උපනෙති. දාරකස්ස පන මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය ගෙහෙ භොගා උදකං පත්වා ලොණං විය රාජාදීනං වසෙන නස්සන්ති, කුම්භදොහනධෙනුයො ඛීරං න දෙන්ති, සූරතා ගොණා චණ්ඩා හොන්ති, කාණා හොන්ති, ඛඤ්ජා හොන්ති, ගොමණ්ඩලෙ රොගො පතති, දාසාදයො වචනං න කරොන්ති, වාපිතං සස්සං න ජායති, ගෙහගතං ගෙහෙ, අරඤ්ඤගතං අරඤ්ඤෙ නස්සති, අනුපුබ්බෙන ඝාසච්ඡාදනමත්තං දුල්ලභං හොති, ගබ්භපරිහාරො න හොති, විජාතකාලෙ මාතු ථඤ්ඤං ඡිජ්ජති, දාරකො පරිහාරං අලභන්තො පීළිතො නිරොජො නියූසො කසටො හොති. ඉදං උපපීළකකම්මං නාම.

‘‘දීඝායුකකම්මෙන පන නිබ්බත්තස්ස උපච්ඡෙදකකම්මං ආගන්ත්වා ආයුං ඡින්දති. යථා හි පුරිසො අට්ඨුසභගමනං කත්වා සරං ඛිපෙය්‍ය, තමඤ්ඤො ධනුතො මුත්තමත්තං මුග්ගරෙන පහරිත්වා තත්ථෙව පාතෙය්‍ය, එවං දීඝායුකකම්මෙන නිබ්බත්තස්ස උපච්ඡෙදකකම්මං ආයුං ඡින්දති. කිං කරොති? චොරානං අටවිං පවෙසෙති, වාළමච්ඡොදකං ඔතාරෙති, අඤ්ඤතරං වා පන සපරිස්සයඨානං උපනෙති. ඉදං උපච්ඡෙදකකම්මං නාම. ‘උපඝාතක’න්තිපි එතස්සෙව නාමං. පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං පන කම්මං ජනකකම්මං නාම. අප්පභොගකුලාදීසු නිබ්බත්තස්ස භොගසම්පදාදිකරණෙන උපත්ථම්භකකම්මං උපත්ථම්භකකම්මං නාම.

‘‘පරිත්තකම්මෙනපි නිබ්බත්තං එතං පවත්තෙ පාණාතිපාතාදිවිරතිකම්මං ආගන්ත්වා අත්ථතො එවං වදති නාම ‘සචාහං පඨමතරං ජානෙය්‍යං, න තෙ ඉධ නිබ්බත්තිතුං දදෙය්‍යං, දෙවලොකෙයෙව තං නිබ්බත්තාපෙය්‍යං, හොතු, ත්වං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්ත, අහං උපත්ථම්භකකම්මං නාම උපත්ථම්භං තෙ කරිස්සාමී’ති උපත්ථම්භං කරොති. කිං කරොති? පරිස්සයං නාසෙති, භොගෙ උප්පාදෙති.

‘‘තත්ථ දාරකස්ස මාතුකුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය මාතාපිතූනං සුඛමෙව සාතමෙව හොති. යෙපි පකතියා මනුස්සාමනුස්සපරිස්සයා හොන්ති, තෙ සබ්බෙ අපගච්ඡන්ති. එවං පරිස්සයං නාසෙති. දාරකස්ස පන මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය ගෙහෙ භොගානං පමාණං න හොති, නිධිකුම්භියො පුරතොපි පච්ඡතොපි ගෙහං පරිවට්ටමානා පවිසන්ති. මාතාපිතරො පරෙහි ඨපිතධනස්සපි සම්මුඛීභාවං ගච්ඡන්ති, ධෙනුයො බහුඛීරා හොන්ති, ගොණා සුඛසීලා හොන්ති, වප්පට්ඨානෙ සස්සානි සම්පජ්ජන්ති, වඩ්ඪියා වා සම්පයුත්තං, තාවකාලිකං වා දින්නං ධනං අචොදිතා සයමෙව ආහරිත්වා දෙන්ති, දාසාදයො සුබ්බචා හොන්ති, කම්මන්තා න පරිහායන්ති, දාරකො ගබ්භතො පට්ඨාය පරිහාරං ලභති, කොමාරිකවෙජ්ජා සන්නිහිතාව හොන්ති. ගහපතිකුලෙ ජාතො සෙට්ඨිට්ඨානං, අමච්චකුලාදීසු ජාතො සෙනාපතිට්ඨානාදීනි ලභති. එවං භොගෙ උප්පාදෙති. සො අපරිස්සයො සභොගො චිරං ජීවති. ඉදං උපත්ථම්භකකම්මං නාම. ඉමෙසු චතූසු පුරිමානි ද්වෙ අකුසලානෙව, ජනකං කුසලම්පි අකුසලම්පි, උපත්ථම්භකං කුසලමෙවා’’ති.

එත්ථ විබාධූපඝාතා නාම කුසලවිපාකම්හි න යුත්තාති අධිප්පායෙන ‘‘ද්වෙ අකුසලානෙවා’’ති වුත්තං. දෙවදත්තාදීනං පන නාගාදීනං ඉතො අනුප්පදින්නයාපනකපෙතානඤ්ච නරකාදීසු අකුසලවිපාකූපත්ථම්භනූපපීළනූපඝාතකානි සන්තීති චතුන්නම්පි කුසලාකුසලභාවො න විරුජ්ඣති. එවඤ්ච කත්වා යා බහූසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු එකෙන ගහිතප්පටිසන්ධිකස්ස ඉතරෙසං තස්ස අනුබලප්පදායිතා වුත්තා, සාපි සමත්ථිතා හොති.

සුත්තන්තපරියායෙන එකාදස කම්මානි විභජිත්වා ඉදානි අභිධම්මපරියාපන්නං දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානී’’තිආදිනා විභඞ්ගපාළිං (විභ. 810) දස්සෙති. තත්ථ ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානීති ගතිසම්පත්තියා පටිබාහිතානි නිවාරිතානි පටිසෙධිතානි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ ච ගතිසම්පත්තීති සම්පන්නගති දෙවලොකො ච මනුස්සලොකො ච. ගතිවිපත්තීති විපන්නගති චත්තාරො අපායා. උපධිසම්පත්තීති අත්තභාවසමිද්ධි. උපධිවිපත්තීති හීනඅත්තභාවතා. කාලසම්පත්තීති සුරාජසුමනුස්සකාලසඞ්ඛාතො සම්පන්නකාලො. කාලවිපත්තීති දුරාජදුම්මනුස්සකාලසඞ්ඛාතො විපන්නකාලො. පයොගසම්පත්තීති සම්මාපයොගො. පයොගවිපත්තීති මිච්ඡාපයොගො.

ඉදානි යථාවුත්තපාළියා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනිට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙවාති ඉමිනා අනිට්ඨාරම්මණානුභවනනිම්මිත්තකස්ස පාපකම්මස්ස සබ්භාවං දස්සෙති. තං කම්මන්ති තං පාපකං කම්මං. එකච්චස්ස හි අනිට්ඨාරම්මණානුභවනනිමිත්තං බහුපාපකම්මං විජ්ජමානම්පි ගතිවිපත්තියං ඨිතස්සෙව විපච්චති. යදි පන සො එකෙන කල්‍යාණකම්මෙන ගතිසම්පත්තියං දෙවෙසු වා මනුස්සෙසු වා නිබ්බත්තෙය්‍ය, තාදිසෙ ඨානෙ අකුසලස්ස වාරො නත්ථි, එකන්තං කුසලස්සෙවාති තං කම්මං ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති. පතිබාහිතං හුත්වාති බාධිතං හුත්වා. අත්තභාවසමිද්ධියන්ති සරීරසම්පත්තියං. කිලිට්ඨකම්මස්සාති හත්ථිමෙණ්ඩඅස්සබන්ධකගොපාලකාදිකම්මස්ස. පලායිතබ්බයුත්තකාලෙති හත්ථිආදිපච්චත්ථිකසමාගමකාලෙ. ලඤ්ජං දෙතීති එවං මෙ බාධතං පරෙසං වසෙ න හොතීති දෙති. චොරිකයුත්තකාලෙති පක්ඛබලාදීනං ලබ්භමානකාලෙ. අන්තරකප්පෙති පරියොසානප්පත්තෙ අන්තරකප්පෙ.

අභිධම්මනයෙන සොළස කම්මානි විභජිත්වා පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන (පටි. ම. 1.234-235) ද්වාදස කම්මානි විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපරානිපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අතීතභවෙසු කතස්ස කම්මස්ස අතීතභවෙසුයෙව විපක්කවිපාකං ගහෙත්වා ‘‘අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යං කම්මං අතීතෙ ආයූහිත’’න්තිආදි. විපාකවාරන්ති විපච්චනාවසරං විපාකවාරං. ‘‘විපාකවාරං ලභතී’’ති ඉමිනා වුත්තමෙවත්ථං ‘‘පටිසන්ධිං ජනෙසී’’තිආදිනා විභාවෙති. තත්ථ පටිසන්ධිං ජනෙසීති ඉමිනා ච පටිසන්ධිදායකස්ස කම්මස්ස පවත්තිවිපාකදායිතාපි වුත්තා හොති. පවත්තිවිපාකස්සෙව පන දායකං රූපජනකසීසෙන වදති. තස්සෙව අතීතස්ස කම්මස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ච පච්චයවෙකල්ලෙන අතීතභවෙසුයෙව අවිපක්කවිපාකඤ්ච, අතීතෙයෙව පරිනිබ්බුතස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයඋපපජ්ජවෙදනීයඅපරපරියායවෙදනීයස්ස කම්මස්ස අවිපක්කවිපාකඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො’’තිපි වුත්තන්ති ආහ ‘‘යං පන විපාකවාරං න ලභී’’තිආදි.

අතීතස්සෙව කම්මස්ස අවිපක්කවිපාකස්ස පච්චුප්පන්නභවෙ පච්චයසම්පත්තියා විපච්චමානං විපාකං ගහෙත්වා ‘‘අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යං පන අතීතෙ ආයූහිත’’න්තිආදිමාහ. අතීතස්සෙව කම්මස්ස අතික්කන්තවිපාකකාලස්ස ච පච්චුප්පන්නභවෙ පරිනිබ්බායන්තස්ස ච අවිපච්චමානවිපාකං ගහෙත්වා ‘‘අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අලද්ධවිපාකවාර’’න්තිආදි. අතීතස්සෙව කම්මස්ස විපාකාරහස්ස අවිපක්කවිපාකස්ස අනාගතභවෙ පච්චයසම්පත්තියා විපච්චිතබ්බං විපාකං ගහෙත්වා ‘‘අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං පන අතීතෙ ආයූහිත’’න්තිආදිමාහ. අතීතස්සෙව කම්මස්ස අතික්කන්තවිපාකකාලස්ස ච අනාගතභවෙ පරිනිබ්බායිතබ්බස්ස අවිපච්චිතබ්බවිපාකඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යං අනාගතෙ විපාකවාරං න ලභිස්සතී’’තිආදි. එවං තාව අතීතකම්මං අතීතපච්චුප්පන්නානාගතවිපාකාවිපාකවසෙන ඡධා දස්සිතං.

ඉදානි පච්චුප්පන්නභවෙ කතස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස ඉධෙව විපච්චමානං විපාකං ගහෙත්වා ‘‘අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං පන එතරහි ආයූහිත’’න්තිආදිමාහ. යං පන එතරහි විපාකවාරං න ලභතීතිආදිනා තස්සෙව පච්චුප්පන්නස්ස කම්මස්ස පච්චයවෙකල්ලෙන ඉධ අවිපච්චමානඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ පරිනිබ්බායන්තස්ස ඉධ අවිපච්චමානඤ්ච විපාකං ගහෙත්වා ‘‘අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති. පච්චුප්පන්නස්සෙව කම්මස්ස උපපජ්ජවෙදනීයස්ස අපරපරියායවෙදනීයස්ස ච අනාගතභවෙ විපච්චිතබ්බවිපාකං ගහෙත්වා ‘‘අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යං පන එතරහි ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සතී’’තිආදි. පච්චුප්පන්නස්සෙව කම්මස්ස උපපජ්ජවෙදනීයස්ස පච්චයවෙකල්ලෙන අනාගතභවෙ අවිපච්චිතබ්බඤ්ච අනාගතභවෙ පරිනිබ්බායිතබ්බස්ස අපරපරියායවෙදනීයස්ස අවිපච්චිතබ්බඤ්ච විපාකං ගහෙත්වා ‘‘අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සතී’’තිආදි.

එවඤ්ච පච්චුප්පන්නකම්මං පච්චුප්පන්නානාගතවිපාකාවිපාකවසෙන චතුධා දස්සෙත්වා ඉදානි අනාගතභවෙ කතස්ස කම්මස්ස අනාගතෙ විපච්චිතබ්බවිපාකං ගහෙත්වා ‘‘භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං පනානාගතෙ ආයූහිස්සතී’’තිආදිමාහ. තස්සෙව අනාගතස්ස කම්මස්ස පච්චයවෙකල්ලෙන අවිපච්චිතබ්බඤ්ච අනාගතභවෙ පරිනිබ්බායිතබ්බස්ස අවිපච්චිතබ්බඤ්ච විපාකං ගහෙත්වා ‘‘භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සතී’’තිආදි. එවං අනාගතකම්මං අනාගතවිපාකාවිපාකවසෙන ද්විධා දස්සිතං. එවන්තිආදිනා යථාවුත්තද්වාදසකම්මානි නිගමෙති.

ඉදානි සබ්බෙසු යථාවුත්තප්පභෙදෙසු කම්මෙසු යානි අභිධම්මනයෙන විභත්තානි සොළස කම්මානි, යානි ච පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන විභත්තානි ද්වාදස කම්මානි, තානි සබ්බානි සුත්තන්තිකපරියායෙන විභත්තෙසු එකාදසවිධෙසුයෙව කම්මෙසු අන්තොගධානි, තානි ච දිට්ඨධම්මවෙදනීයඋපපජ්ජවෙදනීයඅපරපරියායවෙදනීයෙසු තීසුයෙව අන්තොගධානීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉති ඉමානි චෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අත්තනො ඨානා ඔසක්කිත්වාති අත්තනො යථාවුත්තද්වාදසසොළසප්පභෙදසඞ්ඛාතට්ඨානතො පරිහාපෙත්වා, තං තං පභෙදං හිත්වාති වුත්තං හොති. එකාදස කම්මානියෙව භවන්තීති තංසභාවානංයෙව කම්මානං ද්වාදසධා සොළසධා ච විභජිත්වා වුත්තත්තා එවමාහ. යස්මා එකාදසධා වුත්තකම්මානි දිට්ඨධම්මවෙදනීයානි වා සියුං උපපජ්ජවෙදනීයානි වා අපරපරියායවෙදනීයානි වා, තස්මා වුත්තං ‘‘තීණියෙව කම්මානි හොන්තී’’ති.

තෙසං සඞ්කමනං නත්ථීති තෙසං දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං සඞ්කමනං නත්ථි, සඞ්කමනං උපපජ්ජවෙදනීයාදිභාවාපත්ති. තෙනාහ ‘‘යථාඨානෙයෙව තිට්ඨන්තී’’ති, අත්තනො දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිට්ඨානෙයෙව තිට්ඨන්තීති අත්ථො. දිට්ඨධම්මවෙදනීයමෙව හි පඨමජවනචෙතනා, උපපජ්ජවෙදනීයමෙව සත්තමජවනචෙතනා, මජ්ඣෙ පඤ්ච අපරපරියායවෙදනීයමෙවාති නත්ථි තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ගහො, තස්මා අත්තනො අත්තනො දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිසභාවෙයෙව තිට්ඨන්ති. තෙනෙව භගවතා – ‘‘දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ, උපපජ්ජ වා, අපරෙ වා පරියායෙ’’ති තයො විකප්පා දස්සිතා. තෙනෙවාහ ‘‘දිට්ඨධම්මවෙදනීයං කම්ම’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍යාති අසති නියාමෙ න වදෙය්‍ය. යස්මා පන තෙසං සඞ්කමනං නත්ථි, නියතසභාවා හි තානි, තස්මා සත්ථා ‘‘දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ’’තිආදිමවොච.

සුක්කපක්ඛෙති ‘‘අලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදිනා ආගතෙ කුසලපක්ඛෙ. නිරුද්ධෙති අරියමග්ගාධිගමෙන අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙ. තාලවත්ථු විය කතන්ති යථා තාලෙ ඡින්නෙ ඨිතට්ඨානෙ කිඤ්චි න හොති, එවං කම්මෙ පහීනෙ කිඤ්චි න හොතීති අත්ථො. තාලවත්ථූති වා මත්ථකච්ඡින්නො තාලො වුත්තො පත්තඵලමකුලසූචිආදීනං අභාවතො. තතො එව සො අවිරුළ්හිධම්මො. එවං පහීනකම්මො සත්තසන්තානො. තෙනාහ ‘‘මත්ථකච්ඡින්නතාලො වියා’’ති. අනුඅභාවං කතං පච්ඡතො ධම්මප්පවත්තියා අභාවතො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. අප්පවත්තිකතකාලො වියාති බීජානං සබ්බසො අප්පවත්තියා කතකාලො විය. ඡින්නමූලකානන්ති කිලෙසමූලස්ස සබ්බසො ඡින්නත්තා ඡින්නමූලකානං. කිලෙසා හි ඛන්ධානං මූලානි.

වෙදනීයන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤං වත්ථු නත්ථීති අඤ්ඤං අධිට්ඨානං නත්ථි. සුගතිසඤ්ඤිතාපි හෙට්ඨිමන්තෙන සඞ්ඛාරදුක්ඛතො අනපගතත්තා දුග්ගතියො එවාති වුත්තං ‘‘සබ්බා දුග්ගතියො’’ති, එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ලොභො එතස්ස කාරණභූතො අත්ථීති ලොභං, ලොභනිමිත්තං කම්මං. තථා දොසන්ති එත්ථාපි. තෙනාහ ‘‘ලොභදොසසීසෙන ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච කම්මමෙව නිද්දිට්ඨ’’න්ති. වට්ටවිවට්ටන්ති වට්ටඤ්ච විවට්ටඤ්ච.

නිදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.