.නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

දුකනිපාත-ටීකා

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. කම්මකාරණවග්ගො

1. වජ්ජසුත්තවණ්ණනා

1. දුකනිපාතස්ස පඨමෙ පහාරසාධනත්ථන්ති දණ්ඩප්පහාරස්ස සුඛසිද්ධි-අත්ථං. කඤ්ජිතො නිබ්බත්තං කඤ්ජියං, ආරනාලං, යං බිලඞ්ගන්තිපි වුච්චති, තං යත්ථ සිඤ්චති, සා කඤ්ජියඋක්ඛලිකා බිලඞ්ගථාලිකා, තංසදිසං කාරණං බිලඞ්ගථාලිකං. සීසකටාහං උප්පාටෙත්වාති අයොගුළප්පවෙසප්පමාණං ඡිද්දං කත්වා. සඞ්ඛමුණ්ඩකම්මකාරණන්ති සඞ්ඛං විය මුණ්ඩකරණං කම්මකාරණං. රාහුමුඛකම්මකාරණන්ති රාහුමුඛගතසූරියසදිසකම්මකාරණං.

ජොතිමාලිකන්ති ජොතිමාලවන්තං කම්මකාරණං. හත්ථපජ්ජොතිකන්ති හත්ථස්ස පජ්ජොතනකම්මකාරණං. එරකවත්තකම්මකාරණන්ති එරකවත්තසදිසෙ සරීරතො චම්මවත්තෙ උප්පාටනකම්මකාරණං. චීරකවාසිකකම්මකාරණන්ති සරීරතො උප්පාටිතවත්තචීරකෙහි නිවාසාපනකම්මකාරණං. තං කරොන්තා යථා ගීවතො පට්ඨාය වද්ධෙ කන්තිත්වා කටියං ඨපෙන්ති, එවං ගොප්ඵකතො පට්ඨාය කන්තිත්වාපි කටියමෙව ඨපෙන්ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘කටිතො පට්ඨාය කන්තිත්වා ගොප්ඵකෙසු ඨපෙන්තී’’ති වුත්තං. එණෙය්‍යකකම්මකාරණන්ති එණිමිගසදිසකම්මකාරණං. අයවලයානි දත්වාති අයවලයානි පටිමුඤ්චිත්වා. අයසූලානි කොට්ටෙන්තීති කප්පරජණ්ණුකකොටීසු අයසූලානි පවෙසෙන්ති. තන්ති තං තථාකතකම්මකාරණං සත්තං.

බළිසමංසිකන්ති බලිසෙහි මංසුප්පාටනකම්මකාරණං. කහාපණිකන්ති කහාපණමත්තසො ඡින්දනකම්මකාරණං. කොට්ටෙන්තීති ඡින්දන්ති. ඛාරාපතච්ඡිකන්ති තච්ඡෙත්වා ඛාරාපසිඤ්චනකම්මකාරණං. පලිඝපරිවත්තිකන්ති පලිඝස්ස විය පරිවත්තනකම්මකාරණං. එකාබද්ධං කරොන්ති අයසූලස්ස කොට්ටනෙන. පලාලපීඨකන්ති පලාලපීඨස්ස විය සරීරස්ස සංවෙල්ලනකම්මකාරණං. කාරණිකාති ඝාතනකාරකා. පලාලවට්ටිං විය කත්වාති යථා පලාලපීඨං කරොන්තා පලාලං වට්ටිං කත්වා සංවෙල්ලනවසෙන පුන වෙඨෙන්ති, එවං කරොන්තීති අත්ථො. ඡාතකසුනඛෙහීති ඛුද්දකෙහි කොලෙය්‍යකසුනඛෙහි. තෙ හි බලවන්තා ජවයොගා සූරා ච හොන්ති. සහස්සභණ්ඩිකන්ති සහස්සත්ථවිකං.

යාහන්ති යං අහං. යන්ති ච කාරණවචනං. තෙනාහ ‘‘යෙන අහ’’න්ති. ඡින්නමූලකෙති තණ්හාමූලස්ස උච්ඡින්නත්තා සඤ්ඡින්නමූලකෙ.

වජ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පධානසුත්තවණ්ණනා

2. දුතියෙ උභතොබ්‍යූළ්හසඞ්ගාමප්පවෙසනසදිසන්ති යුද්ධත්ථාය උභතොරාසිකතචතුරඞ්ගිනිසෙනාමජ්ඣප්පවෙසනසදිසං. දානඤ්ච යුද්ධඤ්ච සමානමාහූති එත්ථ කථං පනීදමුභයං සමානං? ජීවිතවිනාසභීරුකො හි යුජ්ඣිතුං න සක්කොති, භොගක්ඛයභීරුකො දානං දාතුං න සක්කොති. ‘‘ජීවිතඤ්ච රක්ඛිස්සාමි, යුජ්ඣිස්සාමී’’ති හි වදන්තො න යුජ්ඣති, ජීවිතෙ පන ආලයං විස්සජ්ජෙත්වා ‘‘හත්ථපාදාදිච්ඡෙදො වා හොතු මරණං වා, ගණ්හිස්සාමෙතං ඉස්සරිය’’න්ති උස්සහන්තොව යුජ්ඣති. ‘‘භොගෙ ච රක්ඛිස්සාමි, දානඤ්ච දස්සාමී’’ති වදන්තොපි න දදාති, භොගෙසු පන ආලයං පිස්සජ්ජෙත්වා ‘‘මහාදානං දස්සාමී’’ති උස්සහන්තොව දෙති. එවං දානඤ්ච යුද්ධඤ්ච සමං හොති. කිඤ්ච භිය්‍යො – අප්පාපි සන්තා බහුකෙ ජිනන්ති, යථා ච යුද්ධෙ අප්පකාපි වීරපුරිසා බහුකෙ භීරුපුරිසෙ ජිනන්ති, එවං සද්ධාදිසම්පන්නො අප්පකම්පි දානං දදන්තො බහුවිධං ලොභදොසඉස්සාමච්ඡරියදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිභෙදං තප්පටිපක්ඛං අභිභවති, බහුඤ්ච දානවිපාකං අධිගච්ඡති. එවම්පි දානඤ්ච යුද්ධඤ්ච සමානං. තෙනාහ ‘‘අප්පම්පි චෙ සද්දහානො දදාති, තෙනෙව සො හොති සුඛී පරත්ථා’’ති.

අගාරස්ස හිතං කසිගොරක්ඛාදි අගාරියං, තං නත්ථි එත්ථාති අනගාරියං, පබ්බජ්ජාති ආහ ‘‘අගාරස්ස…පෙ… අනගාරියං පබ්බජ්ජ’’න්ති. සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගත්ථායාති එත්ථ චත්තාරො උපධී – කාමුපධි, ඛන්ධුපධි, කිලෙසුපධි, අභිසඞ්ඛාරුපධීති. කාමාපි හි ‘‘යං පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති (අ. නි. 9.34) එවං වුත්තස්ස සුඛස්ස, තදස්සාදනිමිත්තස්ස වා දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො උපධීයති එත්ථ සුඛන්ති ඉමිනා වචනත්ථෙන ‘‘උපධී’’ති වුච්චන්ති. ඛන්ධාපි ඛන්ධමූලකස්ස දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, කිලෙසාපි අපායදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, අභිසඞ්ඛාරාපි භවදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො ‘‘උපධී’’ති වුච්චන්ති. සබ්බෙසං උපධීනං පටිනිස්සග්ගො පහානං එත්ථාති සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගං, නිබ්බානං. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙසං ඛන්ධූපධි…පෙ… නිබ්බානස්ස අත්ථායා’’ති.

පධානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තපනීයසුත්තවණ්ණනා

3. තතියෙ තපනීයාති එත්ථ කත්තුඅත්ථෙ අනීය-සද්දොති ආහ ‘‘තපන්තීති තපනීයා’’ති. තපන්තීති විබාධෙන්ති, විහෙඨෙන්තීති අත්ථො. තපනං වා දුක්ඛං, දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායඤ්ච තස්ස උප්පාදනෙන චෙව අනුබලප්පදානෙන ච හිතාති තපනීයා. අථ වා තපන්ති තෙනාති තපනං, අනුතාපො, විප්පටිසාරොති අත්ථො. තස්ස හෙතුභාවතො හිතාති තපනීයා. අනුසොචතීති විප්පටිසාරී හුත්වා කතාකතං අනුගම්ම සොචති. සොචනඤ්හි කතත්තා ච හොති අකතත්තා ච. තථා චෙව පාළියං විභත්තං. නන්දයක්ඛාදීනං වත්ථූනි පාකටානීති තානි අදස්සෙත්වා ද්වෙභාතිකවත්ථුං දස්සෙන්තො ‘‘තෙ කිරා’’ති ආදිමාහ. තත්ථ තෙති ද්වෙ භාතරො. පුන කිං මග්ගසීති පුන කිං ඉච්ඡසි.

තපනීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. උපඤ්ඤාතසුත්තවණ්ණනා

5. පඤ්චමෙ ඉමඤ්හි ධම්මද්වයන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු අසන්තුට්ඨිතා, පධානස්මිං අනොසක්කනසඞ්ඛාතං ධම්මද්වයං. ඉමිනාති ‘‘අසන්තුට්ඨිතා කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති වචනෙන. ඉමං දීපෙතීති ‘‘යාව සො උප්පජ්ජති, න තාවාහං සන්තුට්ඨො අහොසි’’න්ති එතං පරියන්තං කත්වා වක්ඛමානත්ථං දීපෙති. පධානස්මින්ති වීරියාරම්භෙ. ඉමමත්ථන්ති ‘‘පධානස්මිඤ්චා’’තිආදිනා වුත්තමත්ථං. වීරියප්පවාහෙ වත්තමානෙ අන්තරා එව පටිගමනං නිවත්තනං පටිවානං, තදස්ස අත්ථීති පටිවානී, න පටිවානී අප්පටිවානී, තස්ස භාවො අප්පටිවානිතා, අනොසක්කනාති ආහ ‘‘අප්පටිවානිතාති අප්පටික්කමනා අනොසක්කනා’’ති. තත්ථ අනොසක්කනාති අප්පටිනිවත්ති.

ආගමනීයපටිපදාති සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතා පුබ්බභාගපටිපත්ති. සා හි ආගච්ඡන්ති විසෙසමධිගච්ඡන්ති එතාය, ආගච්ඡති වා විසෙසාධිගමො එතායාති ආගමනීයා, සා එව පටිපජ්ජිතබ්බතො පටිපදාති ආගමනීයපටිපදා. අප්පටිවානපධානන්ති ඔසක්කනාරහිතප්පධානං, අන්තරා අනොසක්කිත්වා කතවීරියන්ති අත්ථො.

උපඤ්ඤාතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

6. ඡට්ඨෙ සංයොජනානං හිතා පච්චයභාවෙනාති සංයොජනියා, තෙභූමකා ධම්මා. තෙනාහ ‘‘දසන්නං සංයොජනාන’’න්තිආදි. සංයොජනියෙ ධම්මෙ අස්සාදතො අනුපස්සති සීලෙනාති අස්සාදානුපස්සී, තස්ස භාවො අස්සාදානුපස්සිතා. නිබ්බිදානුපස්සිතාති එත්ථාපි එසෙව නයො. උක්කණ්ඨනවසෙනාති සංයොජනියෙසු තෙභූමකධම්මෙසු නිබ්බින්දනවසෙන. ජනනං ජාති, ඛන්ධානං පාතුභාවොති ආහ ‘‘ජාතියාති ඛන්ධනිබ්බත්තිතො’’ති, ඛන්ධානං තත්ථ තත්ථ භවෙ අපරාපරං නිබ්බත්තිතොති අත්ථො. ඛන්ධපරිපාකො එකභවපරියාපන්නානං ඛන්ධානං පුරාණභාවො. එකභවපරියාපන්නජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධවිච්ඡෙදවසෙන ඛන්ධානං භෙදො ඉධ මරණන්ති ආහ ‘‘මරණෙනාති ඛන්ධභෙදතො’’ති. අන්තොනිජ්ඣානං චිත්තසන්තාපො. පරිදෙවො නාම ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස වාචාවිප්පලාපො. සො ච සොකසමුට්ඨානොති ආහ ‘‘තන්නිස්සිතලාලප්පිතලක්ඛණෙහි පරිදෙවෙහී’’ති. ලාලප්පිතං වාචාවිප්පලාපො, සො ච අත්ථතො සද්දොයෙව.

දුක්ඛන්ති ඉධ කායිකං දුක්ඛං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘කායපටිපීළනදුක්ඛෙහී’’ති. මනොවිඝාතදොමනස්සෙහීති මනසො විඝාතකරෙහි දොමනස්සෙහි. බ්‍යාපාදසම්පයොගෙන මනසො විහනනරසඤ්හි දොමනස්සං. භුසො ආයාසො උපායාසො යථා ‘‘භුසමාදානං උපාදාන’’න්ති, සො ච අත්ථතො ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො දොසොයෙව. කායචිත්තානඤ්හි ආයාසනවසෙන දොසස්සෙව පවත්තිආකාරො උපායාසොති වුච්චති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො. තං චුද්දසහි අකුසලචෙතසිකෙහි අඤ්ඤො එකො චෙතසිකධම්මොති එකෙ. යං විසාදොති ච වදන්ති.

සංයොජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. කණ්හසුත්තවණ්ණනා

7. සත්තමෙ යථා ‘‘කණ්හා ගාවී’’තිආදීසු කාළවණ්ණෙන සමන්නාගතා ‘‘කණ්හා’’ති වුච්චති, න එවං කාළවණ්ණතාය ධම්මා ‘‘කණ්හා’’ති වුච්චන්ති, අථ ඛො කණ්හාභිජාතිනිබ්බත්තිහෙතුතො අප්පභස්සරභාවකරණතො වා ‘‘කණ්හා’’ති වුච්චන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘න කාළවණ්ණතායා’’තිආදිමාහ. කණ්හතායාති කණ්හාභිජාතිතාය. කණ්හාභිජාතීති ච අපායා වුච්චන්ති මනුස්සෙසු ච දොභග්ගියං. සරසෙනාති සභාවෙන. න හිරීයති න ලජ්ජතීති අහිරිකො, පුග්ගලො, චිත්තං, තං සම්පයුත්තධම්මසමුදායො වා. තස්ස භාවො අහිරික්කන්ති වත්තබ්බෙ එකස්ස ක-කාරස්ස ලොපං කත්වා අහිරිකන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අහිරිකන්ති අහිරිකභාවො’’ති. න ඔත්තප්පතීති අනොත්තාපී, පුග්ගලො, යථාවුත්තධම්මසමුදායො වා, තස්ස භාවො අනොත්තප්පන්ති ආහ ‘‘අනොත්තාපිභාවො’’ති.

කණ්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. සුක්කසුත්තවණ්ණනා

8. අට්ඨමෙ ‘‘සුක්කං වත්ථ’’න්තිආදීසු විය න වණ්ණසුක්කතාය ධම්මානං සුක්කතා, අථ ඛො සුක්කාභිජාතිහෙතුතො පභස්සරභාවකරණතො චාති දස්සෙන්තො ‘‘න වණ්ණසුක්කතායා’’තිආදිමාහ. සුක්කතායාති සුක්කාභිජාතිතාය. හිරී පාපධම්මෙ ගූථං විය පස්සන්තී ජිගුච්ඡතීති ආහ ‘‘පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරී’’ති. ඔත්තප්පං තෙ උණ්හං විය පස්සන්තං තතො භායතීති වුත්තං ‘‘භායනලක්ඛණං ඔතප්ප’’න්ති. ඉදඤ්ච හිරොත්තප්පං අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයොගී පාපතො විමුඛභූතඤ්ච, තස්මා නෙසං ඉදං නානාකරණං – අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා හිරී, බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං. අත්තාධිපති හිරී, ලොකාධිපති ඔතප්පං. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. සප්පතිස්සවලක්ඛණා හිරී, වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පන්ති.

තත්ථ අජ්ඣත්තසමුට්ඨානං හිරිං චතූහි කාරණෙහි සමුට්ඨාපෙති ජාතිං පච්චවෙක්ඛිත්වා, වයං, සූරභාවං, බාහුසච්චං පච්චවෙක්ඛිත්වා. කථං? ‘‘පාපකරණං නාමෙතං න ජාතිසම්පන්නානං කම්මං, හීනජච්චානං කෙවට්ටාදීනං කම්මං, මාදිසස්ස ජාතිසම්පන්නස්ස ඉදං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං තාව ජාතිං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාපං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකරණං නාමෙතං දහරෙහි කත්තබ්බං කම්මං, මාදිසස්ස වයෙ ඨිතස්ස ඉදං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං වයං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාපං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකරණං නාමෙතං දුබ්බලජාතිකානං කම්මං, මාදිසස්ස සූරභාවසම්පන්නස්ස ඉදං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං සූරභාවං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාපං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකම්මං නාමෙතං අන්ධබාලානං කම්මං, න පණ්ඩිතානං, මාදිසස්ස පණ්ඩිතස්ස බහුස්සුතස්ස ඉදං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං බාහුසච්චං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාපං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. එවං අජ්ඣත්තසමුට්ඨානං හිරිං චතූහි කාරණෙහි සමුට්ඨාපෙති, සමුට්ඨාපෙන්තො ච හිරිං නිස්සාය පාපකම්මං න කරොති.

කථං බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං? ‘‘සචෙ ත්වං පාපකම්මං කරිස්සසි, චතූසු පරිසාසු ගරහප්පත්තො භවිස්සසි, තතො තං සීලවන්තො සබ්‍රහ්මචාරී විවජ්ජිස්සන්තී’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං නිස්සාය පාපකම්මං න කරොති. එවං බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං.

කථං අත්තාධිපති හිරී? ඉධෙකච්චො කුලපුත්තො අත්තානං අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා ‘‘මාදිසස්ස සද්ධාපබ්බජිතස්ස බහුස්සුතස්ස ධුතධරස්ස න යුත්තං පාපකම්මං කාතු’’න්ති පාපං න කරොති. එවං අත්තාධිපති හිරී. තෙනාහ භගවා ‘‘සො අත්තානංයෙව අධිපතිං කරිත්වා අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධං අත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 3.40).

කථං ලොකාධිපති ඔත්තප්පං? ඉධෙකච්චො කුලපුත්තො ලොකං අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා ‘‘සචෙ ඛො ත්වං පාපකම්මං කරෙය්‍යාසි, සබ්‍රහ්මචාරිනො තාව තං ජානිස්සන්ති, මහිද්ධිකා මහානුභාවා ලොකෙ ච සමණබ්‍රාහ්මණා දෙවතා ච, තස්මා තෙ න යුත්තං පාපං කාතු’’න්ති පාපකම්මං න කරොති. යථාහ – ‘‘මහා ඛො පනායං ලොකසන්නිවාසො, මහන්තස්මිං ඛො පන ලොකසන්නිවාසෙ සන්ති සමණබ්‍රාහ්මණා ඉද්ධිමන්තො දිබ්බචක්ඛුකා පරචිත්තවිදුනො. තෙ දූරතොපි පස්සන්ති, ආසන්නාපි න දිස්සන්ති, චෙතසාපි චිත්තං ජානන්ති, තෙපි මං එවං ජානිස්සන්ති ‘පස්සථ, භො, ඉමං කුලපුත්තං, සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො වොකිණ්ණො විහරති පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහී’ති. සන්ති දෙවතා ඉද්ධිමන්තිනියො දිබ්බචක්ඛුකා පරචිත්තවිදුනියො, තා දූරතොපි පස්සන්ති, ආසන්නාපි න දිස්සන්ති, චෙතසාපි චිත්තං ජානන්ති, තාපි මං ජානිස්සන්ති ‘පස්සථ, භො, ඉමං කුලපුත්තං, සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො වොකිණ්ණො විහරති පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහී’ති…පෙ… සො ලොකංයෙව අධිපතිං කරිත්වා අකුසලං…පෙ… පරිහරතී’’ති. එවං ලොකාධිපති ඔත්තප්පං.

ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතාති එත්ථ ලජ්ජාති ලජ්ජනාකාරො, තෙන සභාවෙන සණ්ඨිතා හිරී. භයන්ති අපායභයං, තෙන සභාවෙන සණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. තදුභයං පාපපරිවජ්ජනෙ පාකටං හොති. තත්ථ යථා ද්වීසු අයොගුළෙසු එකො සීතලො භවෙය්‍ය ගූථමක්ඛිතො, එකො උණ්හො ආදිත්තො. තෙසු යථා සීතලං ගූථමක්ඛිතත්තා ජිගුච්ඡන්තො විඤ්ඤුජාතිකො න ගණ්හාති, ඉතරං ඩාහභයෙන. එවං පණ්ඩිතො ලජ්ජාය ජිගුච්ඡන්තො පාපං න කරොති, ඔත්තප්පෙන අපායභයභීතො පාපං න කරොති, එවං ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං.

කථං සප්පතිස්සවලක්ඛණා හිරී, වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං? එකච්චො හි ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සත්ථුමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, දායජ්ජමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තපච්චවෙක්ඛණාති එවං චතූහි කාරණෙහි තත්ථ ගාරවෙන සප්පතිස්සවලක්ඛණං හිරිං සමුට්ඨාපෙත්වා පාපං න කරොති. එකච්චො අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයන්ති එවං චතූහි කාරණෙහි වජ්ජතො භායන්තො වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා පාපකම්මං න කරොති. එත්ථ ච අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා හිරොත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙන වුත්තා, න පන නෙසං කදාචි අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයොගො. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං, පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති. එවමෙත්ථ විත්ථාරතො අත්ථවණ්ණනා වෙදිතබ්බා.

සුක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. චරියසුත්තවණ්ණනා

9. නවමෙ ලොකන්ති සත්තලොකං. සන්ධාරෙන්තීති ආචාරසන්ධාරණවසෙන ධාරෙන්ති. ඨපෙන්තීති මරියාදායං ඨපෙන්ති. රක්ඛන්තීති ආචාරසන්ධාරණෙන මරියාදායං ඨපෙත්වා රක්ඛන්ති. ගරුචිත්තීකාරවසෙන න පඤ්ඤායෙථාති ගරුං කත්වා චිත්තෙ කරණවසෙන න පඤ්ඤායෙථ, අයමාචාරො න ලබ්භෙය්‍ය. මාතුච්ඡාති වාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආද්‍යත්ථො. තෙන මාතුලානීති වා ආචරියභරියාති වා ගරූනං දාරාති වාති ඉමෙ සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ මාතු භගිනී මාතුච්ඡා. මාතුලභරියා මාතුලානී. ගරූනං දාරා මහාපිතුචූළපිතුජෙට්ඨභාතුආදීනං ගරුට්ඨානියානං භරියා. යථා අජෙළකාතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා අජෙළකාදයො තිරච්ඡානා හිරොත්තප්පරහිතා මාතාති සඤ්ඤං අකත්වා භින්නමරියාදා සබ්බත්ථ සම්භෙදෙන වත්තන්ති, එවමයං මනුස්සලොකො යදි ලොකපාලධම්මා න භවෙය්‍යුං, සබ්බත්ථ සම්භෙදෙන වත්තෙය්‍ය. යස්මා පනිමෙ ලොකපාලකධම්මා ලොකං පාලෙන්ති, තස්මා නත්ථි සම්භෙදොති.

චරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. වස්සූපනායිකසුත්තවණ්ණනා

10. දසමෙ අපඤ්ඤත්තාති අනනුඤ්ඤාතා, අවිහිතා වා. වස්සෙති වස්සාරත්තං සන්ධාය වදති, උතුවස්සෙති හෙමන්තං සන්ධාය. එකින්ද්‍රියං ජීවං විහෙඨෙන්තාති රුක්ඛලතාදීසු ජීවසඤ්ඤිතාය එවමාහංසු. එකින්ද්‍රියන්ති ච කායින්ද්‍රියං අත්ථීති මඤ්ඤමානා වදන්ති. සඞ්ඝාතං ආපාදෙන්තාති විනාසං ආපාදෙන්තා. සංකසායිස්සන්තීති අප්පොස්සුක්කා නිබද්ධවාසං වසිස්සන්ති. අපරජ්ජුගතාය ආසාළ්හියා උපගන්තබ්බාති එත්ථ අපරජ්ජු ගතාය අස්සාති අපරජ්ජුගතා, තස්සා අපරජ්ජුගතාය අතික්කන්තාය, අපරස්මිං දිවසෙති අත්ථො, තස්මා ආසාළ්හිපුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ උපගන්තබ්බාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. මාසගතාය ආසාළ්හියා උපගන්තබ්බාති මාසො ගතාය අස්සාති මාසගතා, තස්සා මාසගතාය අතික්කන්තාය, මාසෙ පරිපුණ්ණෙති අත්ථො. තස්මා ආසාළ්හිපුණ්ණමතො පරාය පුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ උපගන්තබ්බාති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

වස්සූපනායිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කම්මකාරණවග්ගවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා නිට්ඨිතා.

2. අධිකරණවග්ගවණ්ණනා

11. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ අප්පටිසඞ්ඛානෙ න කම්පතීති පටිසඞ්ඛානබලං, උපපරික්ඛනපඤ්ඤායෙතං නාමං. වීරියසීසෙන සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තස්ස උප්පන්නං බලං භාවනාබලං. වීරියුපත්ථම්භෙන හි කුසලභාවනා බලවතී ථිරා උප්පජ්ජති, තථා උප්පන්නා බලවතී කුසලභාවනා බලවන්තො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාතිපි වුච්චන්ති. අත්ථතො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගසීසෙන සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා හොන්ති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘තත්ථ කතමං භාවනාබලං? යා කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම්මං, ඉදං වුච්චති භාවනාබලං. සත්තපි බොජ්ඣඞ්ගා භාවනාබල’’න්ති (ධ. ස. 1361).

අකම්පියට්ඨෙනාති පටිපක්ඛෙහි අකම්පනීයට්ඨෙන. දුරභිභවනට්ඨෙනාති දුරභිභවනීයට්ඨෙන. අනජ්ඣොමද්දනට්ඨෙනාති අධිභවිත්වා අනවමද්දනට්ඨෙන. එතානීති එතානි යථාවුත්තානි ද්වෙපි බලානි. එතදග්ගං නාගතන්ති ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ද්වින්නං බලානං යදිදං භාවනාබල’’න්ති එවමෙත්ථ එතදග්ගං නාගතන්ති අත්ථො.

12. දුතියෙ විවෙකං නිස්සිතන්ති විවෙකනිස්සිතං, යථා වා විවෙකවසෙන පවත්තං ඣානං ‘‘විවෙකජ’’න්ති වුත්තං, එවං විවෙකවසෙන පවත්තො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ‘‘විවෙකනිස්සිතො’’ති දට්ඨබ්බො. නිස්සයට්ඨො ච විපස්සනාමග්ගානං වසෙන මග්ගඵලානං වෙදිතබ්බො, අසතිපි වා පුබ්බාපරභාවෙ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති එත්ථ පච්චයෙන සමුප්පාදනං විය අවිනාභාවිධම්මබ්‍යාපාරා නිස්සයනභාවනා සම්භවන්තීති. ‘‘තදඞ්ගසමුච්ඡෙදනිස්සරණවිවෙකනිස්සිත’’න්ති වත්වා පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතස්ස අවචනං ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’තිආදිනා ඉධ භාවෙතබ්බානං සම්බොජ්ඣඞ්ගානං වුත්තත්තා. භාවිතබොජ්ඣඞ්ගස්ස හි සච්ඡිකාතබ්බා බලබොජ්ඣඞ්ගා, තෙසං කිච්චං පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකො. අජ්ඣාසයතොති ‘‘නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සාමී’’ති පවත්තඅජ්ඣාසයතො. යදිපි හි විපස්සනාක්ඛණෙ සඞ්ඛාරාරම්මණං චිත්තං, සඞ්ඛාරෙසු පන ආදීනවං දිස්වා තප්පටිපක්ඛෙ නිබ්බානෙ නින්නතාය අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතො හොති උණ්හාභිභූතස්ස පුග්ගලස්ස සීතනින්නචිත්තතා විය.

‘‘පඤ්චවිධවිවෙකනිස්සිතම්පීති එකෙ’’ති වත්වා තත්ථ යථාවුත්තවිවෙකත්තයතො අඤ්ඤං විවෙකද්වයං උද්ධරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙ හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඣානක්ඛණෙ තාව කිච්චතො වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං, විපස්සනාක්ඛණෙ අජ්ඣාසයතො පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතං භාවෙතීති වත්තබ්බං ‘‘එවාහං අනුත්තරං විමොක්ඛං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති තත්ථ නින්නජ්ඣාසයතාය. තෙනාහ ‘‘තස්මා තෙසං මතෙනා’’තිආදි. හෙට්ඨා කසිණජ්ඣානග්ගහණෙන ආරුප්පානම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං, තස්මා ‘‘එතෙසං ඣානාන’’න්ති ඉමිනාපි තෙසං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. යස්මා පහානවිනයො විය විරාගනිරොධාපි ඉධාධිප්පෙතවිවෙකෙන අත්ථතො නිබ්බිසිට්ඨා, තස්මා වුත්තං ‘‘එස නයො විරාගනිස්සිතන්තිආදීසූ’’ති. තෙනාහ ‘‘විවෙකත්ථා එව හි විරාගාදයො’’ති.

වොස්සග්ග-සද්දො පරිච්චාගත්ථො පක්ඛන්දනත්ථො චාති වොස්සග්ගස්ස දුවිධතා වුත්තා. වොස්සජ්ජනඤ්හි පහානං විස්සට්ඨභාවෙන නිරොධනපක්ඛන්දනම්පි ච. තස්මා විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙන මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවසෙන පටිපක්ඛස්ස පහානං වොස්සග්ගො, තථා විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ ආරම්මණකරණෙන විස්සට්ඨසභාවතා වොස්සග්ගොති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගො’’තිආදි. අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගොති අයං මිස්සකවසෙන වුත්තො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යථාවුත්තෙන පකාරෙනාති තදඞ්ගප්පහානසමුච්ඡෙදප්පහානප්පකාරෙන තන්නින්නතදාරම්මණප්පකාරෙන ච. පුබ්බෙ වොස්සග්ගවචනස්සෙව අත්ථස්ස වුත්තත්තා ආහ ‘‘සකලෙන වචනෙනා’’ති. පරිණමන්තන්ති විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගතන්නින්නප්පකාරෙන පරිණමන්තං. පරිණතන්ති මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදතදාරම්මණප්පකාරෙන පරිණතං. පරිණාමො නාම ඉධ පරිපාකොති ආහ ‘‘පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චා’’ති. පරිපාකො ච ආසෙවනලාභෙන ලද්ධසාමත්ථියස්ස කිලෙසෙ පරිච්චජිතුං නිබ්බානං පක්ඛන්දිතුං තික්ඛවිසදභාවො. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. එස නයොති ය්වායං නයො ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිනා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙ වුත්තො, සෙසෙසු ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීසුපි එසෙව නයො, එවං තත්ථ නෙතබ්බන්ති අත්ථො.

‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදීසු ලබ්භමානමත්ථං සාමඤ්ඤතො දස්සෙත්වා ඉදානි ඉධාධිප්පෙතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉධ පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බසඞ්ඛතෙහීති සබ්බෙහි පච්චයසමුප්පන්නධම්මෙහි. සබ්බෙසන්ති සඞ්ඛතධම්මානං. විවෙකං ආරම්මණං කත්වාති නිබ්බානසඞ්ඛාතං විවෙකං ආරම්මණං කත්වා. තඤ්ච ඛොති තදෙව සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං.

13. තතියෙ චිත්තෙකග්ගත්ථායාති චිත්තසමාධානත්ථාය, දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරායාති අත්ථො. චිත්තෙකග්ගතාසීසෙන හි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො වුත්තො. සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවානං වසෙන හෙතං වුත්තං. තෙ හි සමාපජ්ජිත්වා ‘‘එකග්ගචිත්තා සුඛං දිවසං විහරිස්සාමා’’ති ඉච්චෙව කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙන්ති. විපස්සනාපාදකත්ථායාතිආදීසු පන සෙක්ඛපුථුජ්ජනා ‘‘සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සාමා’’ති නිබ්බත්තෙන්තා විපස්සනාපාදකත්ථාය භාවෙන්ති.

යෙ පන අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘එකොපි හුත්වා බහුධා හොතී’’ති (දී. නි. 1.238; ම. නි. 1.147; සං. නි. 2.70; 5.834, 842) වුත්තනයා අභිඤ්ඤායො පත්ථෙන්තා නිබ්බත්තෙන්ති, තෙ අභිඤ්ඤාපාදකත්ථාය භාවෙන්ති. යෙ අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා ‘‘සත්තාහං අචිත්තා හුත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිරොධං නිබ්බානං පත්වා සුඛං විහරිස්සාමා’’ති නිබ්බත්තෙන්ති, තෙ නිරොධපාදකත්ථාය භාවෙන්ති. යෙ පන අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘අපරිහීනජ්ඣානා බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජිස්සාමා’’ති නිබ්බත්තෙන්ති, තෙ භවවිසෙසත්ථාය භාවෙන්ති.

යුත්තං තාව චිත්තෙකග්ගතාය භවවිසෙසත්ථතා විය විපස්සනාපාදකත්ථතාපි චතුක්කජ්ඣානසාධාරණාති තෙසං වසෙන ‘‘චත්තාරි ඣානානී’’ති වචනං, අභිඤ්ඤාපාදකත්ථතා පන නිරොධපාදකත්ථතා ච චතුත්ථස්සෙව ඣානස්ස ආවෙණිකා, සා කථං චතුක්කජ්ඣානසාධාරණා වුත්තාති? පරම්පරාධිට්ඨානභාවතො. පදට්ඨානපදට්ඨානම්පි හි පදට්ඨානන්ති වුච්චති කාරණකාරණන්ති යථා ‘‘තිණෙහි භත්තං සිද්ධ’’න්ති.

14. චතුත්ථෙ සසකස්ස උප්පතනං විය හොතීති පථවිජිගුච්ඡනසසකස්ස උප්පතනං විය හොති. තත්ථායං අත්ථසල්ලාපිකා උපමා – පථවී කිර සසකං ආහ – ‘‘හෙ සසකා’’ති. සසකො ආහ – ‘‘කො එසො’’ති. කස්මා මමෙව උපරි සබ්බඉරියාපථෙ කප්පෙන්තො උච්චාරපස්සාවං කරොන්තො මං න ජානාසීති? සුට්ඨු තයා අහං දිට්ඨො, මයා අක්කන්තට්ඨානඤ්හි අඞ්ගුලග්ගෙහි ඵුට්ඨට්ඨානං විය හොති, විස්සට්ඨඋදකං අප්පමත්තකං, කරීසං කටකඵලමත්තං, හත්ථිඅස්සාදීහි පන අක්කන්තට්ඨානම්පි මහන්තං, පස්සාවොපි නෙසං ඝටමත්තො, උච්චාරොපි පච්ඡිමත්තො හොති, අලං මය්හං තයාති උප්පතිත්වා අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ පතිතො. තතො නං පථවී ආහ – ‘‘අහො දූරං ගතොපි නනු මය්හංයෙව උපරි පතිතොසී’’ති? සො පුන තං ජිගුච්ඡන්තො උප්පතිත්වා අඤ්ඤත්ථ පතිතො. එවං වස්සසහස්සම්පි උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා පතමානො සසකො නෙව පථවියා අන්තං පාපුණිතුං සක්කොති. න කොටින්ති න පුබ්බකොටිං. ඉතරෙසන්ති විපඤ්චිතඤ්ඤුනෙය්‍යපදපරමානං.

15. පඤ්චමෙ සමථෙහි අධිකරීයති වූපසම්මතීති අධිකරණං, අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි නිස්සාය උප්පන්නො විවාදොයෙව විවාදාධිකරණං. ‘‘ඉධ භික්ඛූ භික්ඛුං අනුවදන්ති සීලවිපත්තියා වා’’තිආදිනා (චූළව. 215) චතස්සො විපත්තියො නිස්සාය උප්පන්නො අනුවාදොයෙව අනුවාදාධිකරණං. පඤ්චපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තාධිකරණං. ‘‘සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තාධිකරණ’’න්ති (චූළව. 215) වචනතො ආපත්තියෙව ආපත්තාධිකරණං. ‘‘යා සඞ්ඝස්ස කිච්චයතා කරණීයතා අපලොකනකම්මං ඤත්තිකම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං ඤත්තිචතුත්ථකම්ම’’න්ති (චූළව. 215) එවමාගතං චතුබ්බිධං සඞ්ඝකිච්චං කිච්චාධිකරණන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

16. ඡට්ඨෙ අපාකටනාමොති ‘‘සෙලො, කූටදන්තො’’තිආදිනා අනභිඤ්ඤාතො. යෙන වා කාරණෙනාති හෙතුම්හි ඉදං කරණවචනං. හෙතුඅත්ථො හි කිරියාකාරණං, න කරණං විය කිරියත්ථො, තස්මා නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමත්ථා ඉධ උපසඞ්කමනකිරියාති ‘‘අන්නෙන වසති, අජ්ඣෙනෙන වසතී’’තිආදීසු විය හෙතුඅත්ථමෙවෙතං කරණවචනං යුත්තං, න කරණත්ථං තස්ස අයුජ්ජමානත්තාති වුත්තං ‘‘යෙන වා කාරණෙනා’’ති. අවිභාගතො සතතං පවත්තිතනිරතිසයසාදුවිපුලාමතරසසද්ධම්මඵලතාය සාදුඵලනිච්චඵලිතමහාරුක්ඛෙන භගවා උපමිතො. සාදුඵලූපභොගාධිප්පායග්ගහණෙනෙව හි රුක්ඛස්ස සාදුඵලතා ගහිතාති. උපසඞ්කමීති උපසඞ්කන්තො. සම්පත්තකාමතාය හි කිඤ්චි ඨානං ගච්ඡන්තො තංතංපදෙසාතික්කමනෙන උපසඞ්කමි, උපසඞ්කන්තොති ච වත්තබ්බතං ලභති. තෙනාහ ‘‘ගතොති වුත්තං හොතී’’ති, උපගතොති අත්ථො. උපසඞ්කමිත්වාති පුබ්බකාලකිරියානිද්දෙසොති ආහ ‘‘උපසඞ්කමනපරියොසානදීපන’’න්ති. තතොති යං ඨානං පත්තො ‘‘උපසඞ්කමී’’ති වුත්තො, තතො උපගතට්ඨානතො.

යථා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තොති යථා භගවා ‘‘කච්චි තෙ, බ්‍රාහ්මණ, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීය’’න්තිආදිනා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තො තෙන බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසි පුබ්බභාසිතාය, එවං සොපි බ්‍රාහ්මණො තදනුකරණෙන භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසීති යොජනා. තං පන සමප්පවත්තමොදතං උපමාය දස්සෙතුං ‘‘සීතොදකං වියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සම්මොදිතන්ති සංසන්දිතං. එකීභාවන්ති සම්මොදනකිරියාය සමානතං. ඛමනීයන්ති ‘‘ඉදං චතුචක්කං නවද්වාරං සරීරයන්තං දුක්ඛබහුලතාය සභාවතො දුස්සහං, කච්චි ඛමිතුං සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති පුච්ඡති. යාපනීයන්ති ආහාරාදිප්පටිබද්ධවුත්තිකං චිරප්පබන්ධසඞ්ඛාතාය යාපනාය කච්චි යාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යං. සීසරොගාදිආබාධාභාවෙන කච්චි අප්පාබාධං. දුක්ඛජීවිකාභාවෙන කච්චි අප්පාතඞ්කං. තංතංකිච්චකරණෙ උට්ඨානසුඛතාය කච්චි ලහුට්ඨානං. තදනුරූපබලයොගතො කච්චි බලං. සුඛවිහාරසම්භවෙන කච්චි ඵාසුවිහාරො අත්ථීති සබ්බත්ථ කච්චි-සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

බලප්පත්තා පීති පීතියෙව. තරුණපීති පාමොජ්ජං. සම්මොදං ජනෙති කරොතීති සම්මොදනීකං, තදෙව සම්මොදනීයං. සම්මොදිතබ්බතො සම්මොදනීයන්ති ඉමං පන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො’’ති ආහ. සරිතබ්බභාවතොති අනුස්සරිතබ්බභාවතො. ‘‘සරණීය’’න්ති වත්තබ්බෙ දීඝං කත්වා ‘‘සාරණීය’’න්ති වුත්තං. සුය්‍යමානසුඛතොති ආපාථගතමධුරතං ආහ, අනුස්සරියමානසුඛතොති විමද්දරමණීයතං. බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතායාති සභාවනිරුත්තිභාවෙන තස්සා කථාය වචනචාතුරියමාහ. අත්ථපරිසුද්ධතායාති අත්ථස්ස නිරුපක්කිලෙසතං. අනෙකෙහි පරියායෙහීති අනෙකෙහි කාරණෙහි.

අතිදූරඅච්චාසන්නප්පටික්ඛෙපෙන නාතිදූරං නච්චාසන්නං නාම ගහිතං, තං පන අවකංසතො උභින්නං පසාරිතහත්ථාසඞ්ඝට්ටනෙන දට්ඨබ්බං. ගීවං පසාරෙත්වාති ගීවං පරිවට්ටනවසෙන පසාරෙත්වා.

එතදවොචාති එතං ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතූ’’තිආදිපුච්ඡාවචනං අවොච. තෙනෙව ‘‘එතදවොචා’’ති පදං උද්ධරිත්වා දුවිධා හි පුච්ඡාතිආදිනා පුච්ඡාවිභාගං දස්සෙති. තත්ථ අගාරෙ නියුත්තො අගාරිකො, තස්ස පුච්ඡා අගාරිකපුච්ඡා. අගාරිකතො අඤ්ඤො අනගාරිකො පබ්බජ්ජූපගතො, තස්ස පුච්ඡා අනගාරිකපුච්ඡා. කිඤ්චාපි අඤ්ඤත්ථ ‘‘ජනකො හෙතු, පග්ගාහකො පච්චයො. අසාධාරණො හෙතු, සාධාරණො පච්චයො. සභාගො හෙතු, අසභාගො පච්චයො. පුබ්බකාලිකො හෙතු, සහපවත්තො පච්චයො’’තිආදිනා හෙතුපච්චයා විභජ්ජ වුච්චන්ති. ඉධ පන ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛවෙ, මහාභූතා හෙතු චත්තාරො මහාභූතා පච්චයො රූපක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.86) විය හෙතුපච්චයසද්දා සමානත්ථාති දස්සෙන්තො ‘‘උභයම්පෙතං කාරණවෙවචනමෙවා’’ති ආහ. විසමචරියාති භාවනපුංසකනිද්දෙසො.

අභික්කන්තාති අතික්කන්තා, විගතාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඛයෙ දිස්සතී’’ති. තථා හි ‘‘නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’ති උපරි වුත්තං. අභික්කන්තතරොති අතිවිය කන්තතරො මනොරමො, තාදිසො ච සුන්දරො භද්දකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සුන්දරෙ දිස්සතී’’ති. කොති දෙවනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීසු කො කතමො? මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය එවරූපාය දෙවිද්ධියා. යසසාති ඉමිනා එදිසෙන පරිවාරෙන පරිච්ඡෙදෙන ච. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනීයෙන අභිරූපෙන. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන සරීරවණ්ණනිභාය. සබ්බා ඔභාසයං දිසාති දස දිසා පභාසෙන්තො, චන්දො විය සූරියො විය ච එකොභාසං එකාලොකං කරොන්තොති ගාථාය අත්ථො. අභිරූපෙති උළාරරූපෙ සම්පන්නරූපෙ.

‘‘චොරො, චොරො; සප්පො, සප්පො’’තිආදීසු භයෙ ආමෙඩිතං. ‘‘විජ්ඣ, විජ්ඣ; පහර, පහරා’’තිආදීසු කොධෙ. ‘‘සාධු, සාධූ’’තිආදීසු (ම. නි. 327.සං. නි. 2.127; 3.35; 5.1085) පසංසායං. ‘‘ගච්ඡ, ගච්ඡ; ලුනාහි, ලුනාහී’’තිආදීසු තුරිතෙ. ‘‘ආගච්ඡ, ආගච්ඡා’’තිආදීසු කොතූහලෙ. ‘‘බුද්ධො, බුද්ධොති චින්තෙන්තො’’තිආදීසු (බු. වං. 2.44) අච්ඡරෙ. ‘‘අභික්කමථායස්මන්තො, අභික්කමථායස්මන්තො’’තිආදීසු හාසෙ. ‘‘කහං එකපුත්තක, කහං එකපුත්තකා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.353; සං. නි. 2.63) සොකෙ. ‘‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’න්තිආදීසු (උදා. 20; දී. නි. 3.305; චූළව. 332) පසාදෙ. ච-සද්දො අවුත්තසමුච්චයත්තො. තෙන ගරහාඅසම්මානාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තත්ථ ‘‘පාපො, පාපො’’තිආදීසු ගරහායං. ‘‘අභිරූපක, අභිරූපකා’’තිආදීසු අසම්මානෙ දට්ඨබ්බං.

නයිදං ආමෙඩිතවසෙන ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං, අථ ඛො අත්ථද්වයවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. ‘‘අභික්කන්ත’’න්ති වචනං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකවසෙන වුත්තං, තං පන භගවතො වචනං ධම්මස්ස දෙසනාති කත්වා තථා වුත්තං ‘‘භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනා’’ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. දොසනාසනතොති රාගාදිකිලෙසවිධමනතො. ගුණාධිගමනතොති සීලාදිගුණානං සම්පාපනතො. යෙ ගුණෙ දෙසනා අධිගමෙති, තෙසු පධානභූතෙ තාව දස්සෙතුං ‘‘සද්ධාජනනතො පඤ්ඤාජනනතො’’ති වුත්තං. සද්ධාපමුඛා හි ලොකියා ගුණා, පඤ්ඤාපමුඛා ලොකුත්තරා.

සීලාදිඅත්ථසම්පත්තියා සාත්ථතො, සභාවනිරුත්තිසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනතො. සුවිඤ්ඤෙය්‍යසද්දප්පයොගතාය උත්තානපදතො, සණ්හසුඛුමභාවෙන දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්ථතාය ගම්භීරත්ථතො. සිනිද්ධමුදුමධුරසද්දප්පයොගතාය කණ්ණසුඛතො, විපුලවිසුද්ධපෙමනීයත්ථතාය හදයඞ්ගමතො. මානාතිමානවිධමනෙන අනත්තුක්කංසනතො, ථම්භසාරම්භනිම්මද්දනෙන අපරවම්භනතො. හිතාධිප්පායප්පවත්තියා පරෙසං රාගපරිළාහාදිවූපසමනෙන කරුණාසීතලතො, කිලෙසන්ධකාරවිධමනෙන පඤ්ඤාවදාතතො. කරවීකරුතමඤ්ජුතාය ආපාථරමණීයතො, පුබ්බාපරාවිරුද්ධසුවිසුද්ධත්ථතාය විමද්දක්ඛමතො. ආපාථරමණීයතාය එවං සුය්‍යමානසුඛතො, විමද්දක්ඛමතාය හිතජ්ඣාසයප්පවත්තිතතාය ච වීමංසියමානහිතතො. එවමාදීහීති ආදි-සද්දෙන සංසාරචක්කනිවත්තනතො, සද්ධම්මචක්කප්පවත්තනතො, මිච්ඡාවාදවිගමනතො, සම්මාවාදපතිට්ඨාපනතො, අකුසලමූලසමුද්ධරණතො, කුසලමූලසංරොපනතො, අපායද්වාරපිධානතො, සග්ගමොක්ඛද්වාරවිවරණතො, පරියුට්ඨානවූපසමනතො, අනුසයසමුග්ඝාතනතොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

අධොමුඛට්ඨපිතන්ති කෙනචි අධොමුඛං ඨපිතං. හෙට්ඨාමුඛජාතන්ති සභාවෙනෙව හෙට්ඨාමුඛජාතං. උපරිමුඛන්ති උද්ධංමුඛං. උග්ඝාටෙය්‍යාති විවටං කරෙය්‍ය. හත්ථෙ ගහෙත්වාති ‘‘පුරත්ථාභිමුඛො උත්තරාභිමුඛො වා ගච්ඡා’’තිආදීනි අවත්වා හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘නිස්සන්දෙහං එස මග්ගො, එවං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති වදෙය්‍ය. කාළපක්ඛචාතුද්දසීති කාළපක්ඛෙ චාතුද්දසී.

නික්කුජ්ජිතං ආධෙය්‍යස්ස අනාධාරභූතං භාජනං ආධාරභාවාපාදනවසෙන උක්කුජ්ජෙය්‍ය. හෙට්ඨාමුඛජාතතාය සද්ධම්මවිමුඛං, අධොමුඛඨපිතතාය අසද්ධම්මෙ පතිතන්ති එවං පදද්වයං යථාරහං යොජෙතබ්බං, න යථාසඞ්ඛ්‍යං. කාමං කාමච්ඡන්දාදයොපි පටිච්ඡාදකා නීවරණභාවතො, මිච්ඡාදිට්ඨි පන සවිසෙසං පටිච්ඡාදිකා සත්තෙ මිච්ඡාභිනිවෙසනවසෙනාති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්න’’න්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං, භික්ඛවෙ, වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310). සබ්බො අපායගාමිමග්ගො කුම්මග්ගො ‘‘කුච්ඡිතො මග්ගො’’ති කත්වා. සම්මාදිට්ඨිආදීනං උජුපටිපක්ඛතාය මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මිච්ඡත්තධම්මා මිච්ඡාමග්ගො. තෙනෙව හි තදුභයප්පටිපක්ඛතං සන්ධාය ‘‘සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙනා’’ති වුත්තං. සප්පිආදිසන්නිස්සයො පදීපො න තථා උජ්ජලො, යථා තෙලසන්නිස්සයොති තෙලපජ්ජොතග්ගහණං.එතෙහි පරියායෙහීති එතෙහි නික්කුජ්ජිතුක්කුජ්ජනප්පටිච්ඡන්නවිවරණාදිඋපමොපමිතබ්බාකාරෙහි.

පසන්නකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බං සක්කාරං. සරණන්ති පටිසරණං. තෙනාහ ‘‘පරායණ’’න්ති. පරායණභාවො ච අනත්ථනිසෙධනෙන අත්ථසම්පටිපාදනෙන ච හොතීති ආහ ‘‘අඝස්ස, තාතා, හිතස්ස ච විධාතා’’ති. අඝස්සාති දුක්ඛතොති වදන්ති, පාපතොති පන අත්ථො යුත්තො. නිස්සක්කෙ චෙතං සාමිවචනං. එත්ථ ච නායං ගමි-සද්දො නී-සද්දාදයො විය ද්විකම්මකො, තස්මා යථා ‘‘අජං ගාමං නෙතී’’ති වුච්චති, එවං ‘‘භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වත්තුං න සක්කා. ‘‘සරණන්ති ගච්ඡාමී’’ති පන වත්තබ්බං. ඉති-සද්දො චෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො. තස්ස චායමත්ථො – ගමනඤ්ච තදධිප්පායෙන භජනං ජානනං වාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉති ඉමිනා අධිප්පායෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ භජාමීතිආදීසු පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං අත්ථවචනං. භජනං වා සරණාධිප්පායෙන උපසඞ්කමනං. සෙවනං සන්තිකාවචරතා. පයිරුපාසනං වත්තප්පටිවත්තකරණෙන උපට්ඨානන්ති එවං සබ්බථාපි අනඤ්ඤසරණතංයෙව දීපෙති. ‘‘ගච්ඡාමී’’ති පදස්ස බුජ්ඣාමීති අයමත්ථො කථං ලබ්භතීති ආහ ‘‘යෙසං හී’’තිආදි.

අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙති පදද්වයෙනපි ඵලට්ඨා එව දස්සිතා, න මග්ගට්ඨාති තෙ දස්සෙන්තො ‘‘යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ චා’’ති ආහ. නනු ච කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජතීති වුච්චතීති? කිඤ්චාපි වුච්චති, නිප්පරියායෙන පන මග්ගට්ඨා එව තථා වත්තබ්බා, න ඉතරෙ සම්මත්තනියාමොක්කමනාභාවතො. තථා හි තෙ එව වුත්තා ‘‘අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතී’’ති. සම්මත්තනියාමොක්කමනෙන හි අපායවිනිමුත්තිසම්භවො. අක්ඛායතීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආද්‍යත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) සුත්තපදං සඞ්ගණ්හාති, ‘‘විත්ථාරො’’ති වා ඉමිනා. එත්ථ ච අරියමග්ගො නිය්‍යානිකතාය, නිබ්බානං තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතායාති උභයමෙව නිප්පරියායෙන ධම්මොති වුත්තො. නිබ්බානඤ්හි ආරම්මණපච්චයභූතං ලභිත්වා අරියමග්ගො තදත්ථසිද්ධියා සංවත්තති, තථාපි යස්මා අරියඵලානං ‘‘තාය සද්ධාය අවූපසන්තායා’’තිආදිවචනතො මග්ගෙන සමුච්ඡින්නානං කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානකිච්චතාය නිය්‍යානානුගුණතාය නිය්‍යානපරියොසානතාය ච. පරියත්තිධම්මස්ස පන නිය්‍යානිකධම්මසමධිගමහෙතුතායාති ඉමිනා පරියායෙන වුත්තනයෙන ධම්මභාවො ලබ්භති එව. ස්වායමත්ථො පාඨාරුළ්හො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිමාහ.

කාමරාගො භවරාගොති එවමාදිභෙදො සබ්බොපි රාගො විරජ්ජති පහීයති එතෙනාති රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො. එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණස්ස සොකස්ස ච තදුප්පත්තියං සබ්බසො පරික්ඛීණත්තා අනෙජමසොකන්ති ඵලං කථිතං. අප්පටිකූලන්ති අවිරොධදීපනතො කෙනචි අවිරුද්ධං, ඉට්ඨං පණීතන්ති වා අත්ථො. පගුණරූපෙන පවත්තිතත්තා, පකට්ඨගුණවිභාවනතො වා පගුණං. සබ්බධම්මක්ඛන්ධා කථිතාති යොජනා.

දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙනාති ‘‘යායං දිට්ඨි අරියා නිය්‍යානිකා නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය, තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324, 357; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.12; පරි. 274) එවං වුත්තාය දිට්ඨියා, ‘‘යානි තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානි, තථාරූපෙහි සීලෙහි සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.12; පරි. 274) ච එවං වුත්තානං සීලානඤ්ච සංහතභාවෙන, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. සංහතොති ඝටිතො, සමෙතොති අත්ථො. අරියපුග්ගලා හි යත්ථ කත්ථචි දූරෙ ඨිතාපි අත්තනො ගුණසාමග්ගියා සංහතා එව. අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තෙති තෙ පුරිසයුගවසෙන චත්තාරොපි පුග්ගලවසෙන අට්ඨෙව අරියධම්මස්ස පච්චක්ඛදස්සාවිතාය ධම්මදසා. තීණි වත්ථූනි සරණන්ති ගමනෙන තික්ඛත්තුං ගමනෙන ච තීණි සරණගමනානි. පටිවෙදෙසීති අත්තනො හදයගතං වාචාය පවෙදෙසි.

සරණගමනස්ස විසයප්පභෙදඵලසංකිලෙසභෙදානං විය කත්තුවිභාවනා තත්ථ කොසල්ලාය හොතීති සරණගමනෙසු අත්ථකොසල්ලත්ථං ‘‘සරණං, සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡති, සරණගමනප්පභෙදො, සරණගමනඵලං, සංකිලෙසො, භෙදොති අයං විධි වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං තෙන විනා සරණගමනස්සෙව අසම්භවතො. කස්මා පනෙත්ථ වොදානං න ගහිතං, නනු වොදානවිභාවනාපි තත්ථ කොසල්ලාය හොතීති? සච්චමෙතං, තං පන සංකිලෙසග්ගහණෙන අත්ථතො දීපිතං හොතීති න ගහිතං. යානි හි නෙසං සංකිලෙසකාරණානි අඤ්ඤාණාදීනි, තෙසං සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පන්නානං අනුප්පාදනෙන, උප්පන්නානඤ්ච පහානෙන වොදානං හොතීති.

හිංසත්ථස්ස ධාතුසද්දස්ස වසෙනෙතං පදං දට්ඨබ්බන්ති ‘‘හිංසතීති සරණ’’න්ති වත්වා තං පන හිංසනං කෙසං, කථං, කස්ස වාති චොදනං සොධෙන්තො ‘‘සරණගතාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ භයන්ති වට්ටභයං. සන්තාසන්ති චිත්තුත්‍රාසං. තෙනෙව චෙතසිකදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා දුක්ඛන්ති කායිකං දුක්ඛං. දුග්ගතිපරිකිලෙසන්ති දුග්ගතිපරියාපන්නං සබ්බම්පි දුක්ඛං. තයිදං සබ්බං පරතො ඵලකථාය ආවි භවිස්සති. එතන්ති සරණන්ති පදං. එවං අවිසෙසතො සරණසද්දස්ස පදත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි විසෙසතො දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. හිතෙ පවත්තනෙනාති ‘‘සම්පන්නසීලා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.64, 69) අත්ථෙ නියොජනෙන. අහිතා නිවත්තනෙනාති ‘‘පාණාතිපාතස්ස ඛො පාපකො විපාකො අභිසම්පරාය’’න්තිආදිනා ආදීනවදස්සනාදිමුඛෙන අනත්ථතො නිවත්තනෙන. භයං හිංසතීති හිතාහිතෙසු අප්පවත්තිප්පවත්තිහෙතුකං බ්‍යසනං අප්පවත්තිකරණෙන විනාසෙති බුද්ධො. භවකන්තාරා උත්තාරණෙන මග්ගසඞ්ඛාතො ධම්මො. ඉතරො අස්සාසදානෙන සත්තානං භයං හිංසතීති යොජනා. කාරානන්ති දානවසෙන පූජාවසෙන ච උපනීතානං සක්කාරානං. විපුලඵලප්පටිලාභකරණෙන සත්තානං භයං හිංසති සඞ්ඝො අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවතොති අධිප්පායො. ඉමිනාපි පරියායෙනාති ඉමිනාපි විභජිත්වා වුත්තෙන කාරණෙන.

‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති එවං පවත්තො තත්ථ රතනත්තයෙ පසාදො තප්පසාදො, තදෙව රත්තනත්තයං ගරු එතස්සාති තග්ගරු, තබ්භාවො තග්ගරුතා, තප්පසාදො ච තග්ගරුතා ච තප්පසාදතග්ගරුතා. තාහි තප්පසාදතග්ගරුතාහි. විධුතදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසම්මොහඅස්සද්ධියාදිතාය විහතකිලෙසො. තදෙව රතනත්තයං පරායණං ගති තාණං ලෙණන්ති එවං පවත්තියා තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං සරණන්ති ගච්ඡති එතෙනාති. තංසමඞ්ගීති තෙන යථාවුත්තචිත්තුප්පාදෙන සමන්නාගතො. එවං උපෙතීති එවං භජති සෙවති පයිරුපාසති, එවං වා ජානාති බුජ්ඣතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

එත්ථ ච පසාදග්ගහණෙන ලොකියසරණගමනමාහ. තඤ්හි පසාදප්පධානං. ගරුතාගහණෙන ලොකුත්තරං. අරියා හි රතනත්තයගුණාභිඤ්ඤතාය පාසාණච්ඡත්තං පිය ගරුං කත්වා පස්සන්ති, තස්මා තප්පසාදෙන වික්ඛම්භනවසෙන විහතකිලෙසො, තග්ගරුතාය සමුච්ඡෙදවසෙනාති යොජෙතබ්බං අගාරවකරණහෙතූනං සමුච්ඡින්දනතො. තප්පරායණතා පනෙත්ථ තග්ගතිකතාති තාය චතුබ්බිධම්පි වක්ඛමානං සරණගමනං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අවිසෙසෙන වා පසාදගරුතා ජොතිතාති පසාදග්ගහණෙන අවෙච්චප්පසාදස්ස ඉතරස්ස ච ගහණං, තථා ගරුතාගහණෙනාති උභයෙනපි උභයං සරණගමනං යොජෙතබ්බං.

මග්ගක්ඛණෙ ඉජ්ඣතීති යොජනා. නිබ්බානාරම්මණං හුත්වාති එතෙන අත්ථතො චතුසච්චාධිගමො එව ලොකුත්තරසරණගමනන්ති දස්සෙති. තත්ථ හි නිබ්බානධම්මො සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන, මග්ගධම්මො භාවනාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣියමානොයෙව සරණගමනත්තං සාධෙති, බුද්ධගුණා පන සාවකගොචරභූතා පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන, තථා අරියසඞ්ඝගුණා. තෙනාහ ‘‘කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣතී’’ති. ඉජ්ඣන්තඤ්ච සහෙව ඉජ්ඣති, න ලොකියං විය පටිපාටියා අසම්මොහප්පටිවෙධෙන පටිවිද්ධත්තාති අධිප්පායො. යෙ පන වදන්ති ‘‘න සරණගමනං නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා පවත්තති, මග්ගස්ස අධිගතත්තා පන අධිගතමෙව හොති එකච්චානං තෙවිජ්ජාදීනං ලොකියවිජ්ජාදයො වියා’’ති, තෙසං ලොකියමෙව සරණගමනං සියා, න ලොකුත්තරං, තඤ්ච අයුත්තං දුවිධස්සපි ඉච්ඡිතබ්බත්තා.

තන්ති ලොකියසරණගමනං. සද්ධාපටිලාභො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’තිආදිනා. සද්ධාමූලිකාති යථාවුත්තසද්ධාපුබ්බඞ්ගමා. සම්මාදිට්ඨි බුද්ධසුබුද්ධතං, ධම්මසුධම්මතං, සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිඤ්ච ලොකියාවබොධවසෙනෙව සම්මා ඤායෙන දස්සනතො. සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨීති එතෙන සද්ධූපනිස්සයා යථාවුත්තලක්ඛණා පඤ්ඤා ලොකියසරණගමනන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චතී’’ති. දිට්ඨියෙව අත්තනො පච්චයෙහි උජු කරීයතීති කත්වා, දිට්ඨි වා උජු කරීයති එතෙනාති දිට්ඨිජුකම්මං, තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො. එවඤ්ච කත්වා ‘‘තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො’’ති ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති, සද්ධාපුබ්බඞ්ගමසම්මාදිට්ඨිග්ගහණං පන චිත්තුප්පාදස්ස තප්පධානතායාති දට්ඨබ්බං. සද්ධාපටිලාභොති ඉමිනා මාතාදීහි උස්සාහිතදාරකාදීනං විය ඤාණවිප්පයුත්තං සරණගමනං දස්සෙති, සම්මාදිට්ඨීති ඉමිනා ඤාණසම්පයුත්තං සරණගමනං.

තයිදං ලොකියං සරණගමනං. අත්තා සන්නිය්‍යාතීයති අප්පීයති පරිච්චජීයති එතෙනාති අත්තසන්නිය්‍යාතනං, යථාවුත්තං දිට්ඨිජුකම්මං. තං රතනත්තයං පරායණං පටිසරණං එතස්සාති තප්පරායණො, පුග්ගලො චිත්තුප්පාදො වා, තස්ස භාවො තප්පරායණතා, යථාවුත්තං දිට්ඨිජුකම්මමෙව. සරණන්ති අධිප්පායෙන සිස්සභාවං අන්තෙවාසිකභාවං උපගච්ඡති එතෙනාති සිස්සභාවූපගමනං. සරණගමනාධිප්පායෙනෙව පණිපතති එතෙනාති පණිපාතො. සබ්බත්ථ යථාවුත්තදිට්ඨිජුකම්මවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තපරිච්චජනන්ති සංසාරදුක්ඛනිස්සරණත්ථං අත්තනො අත්ථභාවස්ස පරිච්චජනං. එස නයො සෙසෙසුපි. බුද්ධාදීනංයෙවාති අවධාරණං අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීසුපි තත්ථ තත්ථ වත්තබ්බං. එවඤ්හි තදඤ්ඤනිවත්තනං කතං හොති.

එවං අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීනි එකෙන පකාරෙන දස්සෙත්වා ඉදානි අපරෙහිපි පකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං. තෙන පරියායන්තරෙහිපි අත්තසන්නිය්‍යාතනං කතමෙව හොති අත්ථස්ස අභින්නත්තාති දස්සෙති. ආළවකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සාතාගිරිහෙමවතාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. නනු චෙතෙ ආළවකාදයො මග්ගෙනෙව ආගතසරණගමනා, කථං තෙසං තප්පරායණතාසරණගමනං වුත්තන්ති? මග්ගෙනාගතසරණගමනෙහිපි ‘‘සො අහං විචරිස්සාමි…පෙ… සුධම්මතං (සං. නි. 1.246; සු. නි. 194). තෙ මයං විචරිස්සාම, ගාමා ගාමං නගා නගං…පෙ… සුධම්මත’’න්ති (සු. නි. 182) ච තෙහි තප්පරායණතාකාරස්ස පවෙදිතත්තා තථා වුත්තං.

සො පනෙස ඤාති…පෙ… වසෙනාති එත්ථ ඤාතිවසෙන, භයවසෙන, ආචරියවසෙන, දක්ඛිණෙය්‍යවසෙනාති පච්චෙකං ‘‘වසෙනා’’ති පදං යොජෙතබ්බං. තත්ථ ඤාතිවසෙනාති ඤාතිභාවවසෙන. එවං සෙසෙසුපි. දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙනාති දක්ඛිණෙය්‍යතාහෙතුකෙන පණිපතනෙනාති අත්ථො. ඉතරෙහීති ඤාතිභාවාදිවසප්පවත්තෙහි තීහි පණිපාතෙහි. ඉතරෙහීතිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදි වුත්තං. වන්දතීති පණිපාතස්ස ලක්ඛණවචනං. එවරූපන්ති දිට්ඨධම්මිකං සන්ධාය වදති. සම්පරායිකඤ්හි නිය්‍යානිකං වා අනිය්‍යානිකං වා අනුසාසනිං පච්චාසීසන්තො දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතමෙව කරොතීති අධිප්පායො. සරණගමනප්පභෙදොති සරණගමනවිභාගො.

අරියමග්ගො එව ලොකුත්තරං සරණගමනන්ති ආහ ‘‘චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵල’’න්ති. සබ්බදුක්ඛක්ඛයොති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො. එතන්ති ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති (ධ. ප. 190) එවං වුත්තං අරියසච්චානං දස්සනං.

නිච්චතො අනුපගමනාදිවසෙනාති නිච්චන්ති අග්ගහණාදිවසෙන. අට්ඨානන්ති හෙතුප්පටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයප්පටික්ඛෙපො. උභයෙනපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සමන්නාගතො සොතාපන්නො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු එකසඞ්ඛාරම්පි. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති නිච්චොති ගණ්හෙය්‍ය. සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති (දී. නි. 1.76, 79) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහවූපසමනත්ථං මත්තහත්ථිපරිතාසිතො විය චොක්ඛබ්‍රාහ්මණො උක්කාරභූමිං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති. අත්තවාරෙ කසිණාදිපඤ්ඤත්තිසඞ්ගහත්ථං ‘‘සඞ්ඛාර’’න්ති අවත්වා ‘‘කඤ්චි ධම්ම’’න්ති වුත්තං. ඉමෙසුපි ඨානෙසු චතුභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො තෙභූමකවසෙනෙව වා. යං යඤ්හි පුථුජ්ජනො ගාහවසෙන ගණ්හාති, තතො තතො අරියසාවකො ගාහං විනිවෙඨෙති.

මාතරන්තිආදීසු ජනිකා මාතා, ජනකො පිතා, මනුස්සභූතො ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං, පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං අරියභාවස්ස ච ඵලදස්සනත්ථං එවං වුත්තං. පදුට්ඨචිත්තොති වධකචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමායං ඨිතං සඞ්ඝං ‘‘කම්මෙන උද්දෙසෙන වොහරන්තො අනුස්සාවනෙන සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458) එවං වුත්තෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි භින්දෙය්‍ය. අඤ්ඤං සත්ථාරන්ති අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො.

න තෙ ගමිස්සන්ති අපායන්ති තෙ බුද්ධං සරණං ගතා තන්නිමිත්තං අපායං න ගමිස්සන්ති, දෙවකායං පන පරිපූරෙස්සන්තීති අත්ථො. දසහි ඨානෙහීති දසහි කාරණෙහි. අධිගණ්හන්තීති අධිභවන්ති.

වෙලාමසුත්තාදිවසෙනාති එත්ථ ‘‘කරීසස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණානං චතුරාසීතිසහස්සසඞ්ඛානං සුවණ්ණපාතිරූපියපාතිකංසපාතීනං යථාක්කමං රූපියසුවණ්ණහිරඤ්ඤපූරානං සබ්බාලඞ්කාරප්පටිමණ්ඩිතානං චතුරාසීතියා හත්ථිසහස්සානං, චතුරාසීතියා අස්සසහස්සානං, චතුරාසීතියා රථසහස්සානං, චතුරාසීතියා ධෙනුසහස්සානං, චතුරාසීතියා කඤ්ඤාසහස්සානං, චතුරාසීතියා පල්ලඞ්කසහස්සානං, චතුරාසීතියා වත්ථකොටිසහස්සානං, අපරිමාණස්ස ච ඛජ්ජභොජ්ජාදිභෙදස්ස ආහාරස්ස පරිච්චජනවසෙන සත්තමාසාධිකානි සත්ත සංවච්ඡරානි නිරන්තරං පවත්තවෙලාමමහාදානතො එකස්ස සොතාපන්නස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං. තතො සතං සොතාපන්නානං දින්නදානතො එකස්ස සකදාගාමිනො, තතො එකස්ස අනාගාමිනො, තතො එකස්ස අරහතො, තතො එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස, තතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස, තතො බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං, තතො චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස විහාරකරණං, තතො සරණගමනං මහප්ඵලතර’’න්ති ඉමමත්ථං පකාසෙන්තස්ස වෙලාමසුත්තස්ස (අ. නි. 9.20) වසෙන. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං, ගහපති, වෙලාමො බ්‍රාහ්මණො දානං අදාසි මහාදානං, යො එකං දිට්ඨිසම්පන්නං භොජෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතර’’න්තිආදි (අ. නි. 9.20). වෙලාමසුත්තාදීති ආදි-සද්දෙන අග්ගප්පසාදසුත්තාදීනං (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

අඤ්ඤාණං වත්ථුත්තයස්ස ගුණානං අජානනං තත්ථ සම්මොහො, ‘‘බුද්ධො නු ඛො, න නු ඛො’’තිආදිනා විචිකිච්ඡා සංසයො. මිච්ඡාඤාණං තස්ස ගුණානං අගුණභාවපරිකප්පනෙන විපරීතග්ගාහො. ආදි-සද්දෙන අනාදරාගාරවාදීනං සඞ්ගහො. න මහාජුතිකන්ති න උජ්ජලං, අපරිසුද්ධං අපරියොදාතන්ති අත්ථො. න මහාවිප්ඵාරන්ති අනුළාරං. සාවජ්ජොති දිට්ඨිතණ්හාදිවසෙන සදොසො. ලොකියං සරණගමනං සික්ඛාසමාදානං විය අග්ගහිතකාලපරිච්ඡෙදං ජීවිතපරියන්තමෙව හොති, තස්මා තස්ස ඛන්ධභෙදෙන භෙදොති ආහ ‘‘අනවජ්ජො කාලකිරියායා’’ති. සොති අනවජ්ජො සරණගමනභෙදො. සතිපි අනවජ්ජත්තෙ ඉට්ඨඵලොපි න හොතීති ආහ ‘‘අඵලො’’ති. කස්මා? අවිපාකත්තා. න හි තං අකුසලන්ති.

කො උපාසකොති සරූපපුච්ඡා, තස්මා ‘‘කිංලක්ඛණො උපාසකො’’ති වුත්තං හොති. කස්මාති හෙතුපුච්ඡා. තෙන කෙන පවත්තිනිමිත්තෙන උපාසකසද්දො තස්මිං පුග්ගලෙ නිරුළ්හොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘කස්මා උපාසකොති වුච්චතී’’ති. සද්දස්ස අභිධෙය්‍යො පවත්තිනිමිත්තං තදත්ථස්ස තබ්භාවකාරණං. කිමස්ස සීලන්ති කීදිසං අස්ස උපාසකස්ස සීලං, කිත්තකෙන සීලෙනායං සීලසම්පන්නො නාම හොතීති අත්ථො. කො ආජීවොති කො අස්ස සම්මාආජීවො? සො පන මිච්ඡාජීවස්ස පරිවජ්ජනෙන හොතීති සොපි විභජීයතීති. කා විපත්තීති කා සීලස්ස, ආජීවස්ස වා විපත්ති. අනන්තරස්ස හි විධි වා පටිසෙධො වාති. කා සම්පතීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

යො කොචීති ඛත්තියාදීසු යො කොචි. තෙන සරණගමනමෙවෙත්ථ කාරණං, න ජාතිආදිවිසෙසොති දස්සෙති. උපාසනතොති තෙනෙව සරණගමනෙන තත්ථ ච සක්කච්චකිරියාය ආදරගාරවබහුමානාදියොගෙන පයිරුපාසනතො. වෙරමණියොති වෙරං වුච්චති පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යං, තස්ස මණනතො හනනතො විනාසනතො වෙරමණියො, පඤ්ච විරතියො විරතිප්පධානත්තා තස්ස සීලස්ස. තෙනෙවාහ ‘‘පටිවිරතො හොතී’’ති.

මිච්ඡාවණිජ්ජාති න සම්මාවණිජ්ජා අයුත්තවණිජ්ජා අසාරුප්පවණිජ්ජා. පහායාති අකරණෙනෙව පජහිත්වා. ධම්මෙනාති ධම්මතො අනපෙතෙන. තෙන අඤ්ඤම්පි අධම්මිකං ජීවිකං පටික්ඛිපති. සමෙනාති අවිසමෙන. තෙන කායවිසමාදිදුච්චරිතං වජ්ජෙත්වා කායසමාදිනා සුචරිතෙන ආජීවං දස්සෙති. සත්ථවණිජ්ජාති ආයුධභණ්ඩං කත්වා වා කාරෙත්වා වා යථාකතං වා පටිලභිත්වා තස්ස වික්කයො. සත්තවණිජ්ජාති මනුස්සවික්කයො. මංසවණිජ්ජාති සූනකාරාදයො විය මිගසූකරාදිකෙ පොසෙත්වා මංසං සම්පාදෙත්වා වික්කයො. මජ්ජවණිජ්ජාති යං කිඤ්චි මජ්ජං යොජෙත්වා තස්ස වික්කයො. විසවණිජ්ජාති විසං යොජෙත්වා විසං ගහෙත්වා වා තස්ස වික්කයො. තත්ථ සත්ථවණිජ්ජා පරොපරොධනිමිත්තතාය අකරණීයා වුත්තා. සත්තවණිජ්ජා අභුජිස්සභාවකරණතො, මංසවිසවණිජ්ජා වධහෙතුතො, මජ්ජවණිජ්ජා පමාදට්ඨානතො.

තස්සෙවාති පඤ්චවෙරමණිලක්ඛණස්ස සීලස්ස චෙව පඤ්චමිච්ඡාවණිජ්ජාලක්ඛණස්ස ආජීවස්ස ච. විපත්තීති භෙදො පකොපො ච. යායාති යාය පටිපත්තියා. චණ්ඩාලොති උපාසකචණ්ඩාලො. මලන්ති උපාසකමලං. පටිකුට්ඨොති උපාසකනිහීනො. බුද්ධාදීසු කම්මකම්මඵලෙසු ච සද්ධාවිපරියායො අස්සද්ධියං මිච්ඡාධිමොක්ඛො, යථාවුත්තෙන අස්සද්ධියෙන සමන්නාගතො අස්සද්ධො. යථාවුත්තසීලවිපත්තිආජීවවිපත්තිවසෙන දුස්සීලො. ‘‘ඉමිනා දිට්ඨාදිනා ඉදං නාම මඞ්ගලං හොතී’’ති – එවං බාලජනපරිකප්පිතකොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො කොතූහලමඞ්ගලිකො. මඞ්ගලං පච්චෙතීති දිට්ඨමඞ්ගලාදිභෙදං මඞ්ගලමෙව පත්තියායති. නො කම්මන්ති කම්මස්සකතං නො පත්තියායති. ඉතො බහිද්ධාති ඉතො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධසාසනතො බහිද්ධා බාහිරකසමයෙ. දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසතීති දුප්පටිපන්නං දක්ඛිණාරහසඤ්ඤී ගවෙසති. පුබ්බකාරං කරොතීති දානමානනාදිකං කුසලකිරියං පඨමතරං කරොති. එත්ථ ච දක්ඛිණෙය්‍යපරියෙසනපුබ්බකාරෙ එකං කත්වා පඤ්ච ධම්මා වෙදිතබ්බා.

විපත්තියං වුත්තවිපරියායෙන සම්පත්ති වෙදිතබ්බා. අයං පන විසෙසො – චතුන්නම්පි පරිසානං රතිජනනට්ඨෙන උපාසකොව රතනං උපාසකරතනං. ගුණසොභාකිත්තිසද්දසුගන්ධතාහි උපාසකොව පදුමං උපාසකපදුමං. තථා උපාසකපුණ්ඩරීකො.

ආදිම්හීති ආදිඅත්ථෙ. කොටියන්ති පරියන්තකොටියං. විහාරග්ගෙනාති ඔවරකකොට්ඨාසෙන, ‘‘ඉමස්මිං ගබ්භෙ වසන්තානං ඉදං නාම ඵලං පාපුණාතී’’තිආදීනා තං තං වසනට්ඨානකොට්ඨාසෙනාති අත්ථො. අජ්ජතන්ති අජ්ජ ඉච්චෙව අත්ථො.

පාණෙහි උපෙතන්ති ඉමිනා තස්ස සරණගමනස්ස ආපාණකොටිකතං දස්සෙන්තො ‘‘යාව මෙ ජීවිතං පවත්තතී’’තිආදීනි වත්වා පුන ජීවිතෙනපි තං වත්ථුත්තයං පටිපූජෙන්තො සරණගමනං රක්ඛාමීති උප්පන්නං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අධිප්පායං විභාවෙන්තො ‘‘අහඤ්හී’’තිආදිමාහ. පාණෙහි උපෙතන්ති හි යාව මෙ පාණා ධරන්ති, තාව සරණං උපෙතං. උපෙන්තො ච න වාචාමත්තෙන න එකවාරං චිත්තුප්පාදමත්තෙන, අථ ඛො පාණානං පරිච්චජනවසෙනපි යාවජීවං උපෙතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

17-19. සත්තමෙ ජාණුස්සොණීති නෙතං තස්ස මාතාපිතූහි කතං නාමං, අපිච ඛො ඨානන්තරප්පටිලාභලද්ධන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ජාණුස්සොණීති ඨානන්තරං කිරා’’තිආදි. එකං ඨානන්තරන්ති එකං පුරොහිතට්ඨානං. උණ්හීසආදිකකුධභණ්ඩෙහි සද්ධිං ලද්ධං තථා චස්ස රඤ්ඤා දින්නන්ති වදන්ති. තෙනාහ ‘‘රඤ්ඤො සන්තිකෙ ච ලද්ධජාණුස්සොණිසක්කාරත්තා’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අට්ඨමනවමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං.

20-21. දසමෙ දුන්නික්ඛිත්තන්ති දුට්ඨු නික්ඛිත්තං පදපච්චාභට්ඨං කත්වා මනසි ඨපිතං. පජ්ජති ඤායති අත්ථො එතෙනාති පදං, අත්ථං බ්‍යඤ්ජයති පකාසෙතීති බ්‍යඤ්ජනං, පදමෙව. තෙනෙවාහ ‘‘උප්පටිපාටියා…පෙ… බ්‍යඤ්ජනන්ති වුච්චතී’’ති. පදසමුදායබ්‍යතිරෙකෙන විසුං පාළි නාම නත්ථීති ආහ ‘‘උභයමෙතං පාළියාව නාම’’න්ති. පකට්ඨානඤ්හි වචනප්පබන්ධානං ආළියෙව පාළීති වුච්චති. සෙසමෙත්ථ එකාදසමඤ්ච උත්තානත්ථමෙව.

අධිකරණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. බාලවග්ගවණ්ණනා

22-24. තතියස්ස පඨමදුතියතතියානි උත්තානත්ථානෙව.

25. චතුත්ථෙ නෙතබ්බොති අඤ්ඤතො ආහරිත්වා බොධෙතබ්බො, ඤාපෙතබ්බොති අත්ථො.

27. ඡට්ඨෙ නො චෙපි පටිච්ඡාදෙත්වා කරොන්තීති පාණාතිපාතාදීනි කරොන්තො සචෙපි අප්පටිච්ඡාදෙත්වා කරොන්ති. පටිච්ඡන්නමෙවාති විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බභාවතො පටිච්ඡාදනාරහත්තා පටිච්ඡන්නමෙවාති වුච්චති. අවීචිආදයො පදෙසවිසෙසා තත්ථූපපන්නා සත්තා ච නිරයග්ගහණෙන ගහිතාති ආහ ‘‘නිරයොති සහොකාසකා ඛන්ධා’’ති. තිරච්ඡානයොනි නාම විසුං පදෙසවිසෙසො නත්ථීති ආහ ‘‘තිරච්ඡානයොනියං ඛන්ධාව ලබ්භන්තී’’ති.

31. දසමෙ අත්ථො ඵලං තදධීනවුත්තිතාය වසො එතස්සාති අත්ථවසො, හෙතූති ආහ ‘‘අත්ථවසෙති කාරණානී’’ති. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤලක්ඛණප්පත්තානි වනපත්ථානි. වනපත්ථ-සද්දො හි සණ්ඩභූතෙ රුක්ඛසමූහෙපි වත්තතීති අරඤ්ඤග්ගහණං. වනීයති විවෙකකාමෙහි භජීයති, වනුතෙ වා තෙ අත්තසම්පත්තියා වසනත්ථාය යාචන්තො විය හොතීති වනං, පතිට්ඨහන්ති එත්ථ විවෙකකාමා යථාධිප්පෙතවිසෙසාධිගමෙනාති පත්ථං, වනෙසු පත්ථං ගහනට්ඨානෙ සෙනාසනං වනපත්ථං. කිඤ්චාපීති අනුජානනසම්භාවනත්ථෙ නිපාතො. කිං අනුජානාති? නිප්පරියායතො අරඤ්ඤභාවං ගාමතො බහි අරඤ්ඤන්ති. තෙනාහ ‘‘නිප්පරියායෙනා’’තිආදි. කිං සම්භාවෙති? ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකත්තං. යඤ්හි ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං, තං විසෙසතො අරඤ්ඤන්ති වත්තබ්බන්ති. තෙනාහ ‘‘යං තං පඤ්චධනුසතික’’න්තිආදි. නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලාති ඉන්දඛීලතො බහි නික්ඛමිත්වා, තතො බහි පට්ඨායාති අත්ථො. බහි ඉන්දඛීලාති වා යත්ථ ද්වෙ තීණි ඉන්දඛීලානි, තත්ථ බහිද්ධා ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය. යත්ථ තං නත්ථි, තදරහට්ඨානතො පට්ඨායාති වදන්ති. ගාමන්තන්ති ගාමසමීපං. අනුපචාරට්ඨානන්ති නිච්චකිච්චවසෙන න උපචරිතබ්බට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘යත්ථ න කසීයති න වපීයතී’’ති.

අත්තනො ච දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති එතෙන සත්ථා අත්තනො විවෙකාභිරතිං පකාසෙති. තත්ථ දිට්ඨධම්මො නාම අයං පච්චක්ඛො අත්තභාවො, සුඛවිහාරො නාම චතුන්නං ඉරියාපථවිහාරානං ඵාසුතා. එකකස්ස හි අරඤ්ඤෙ අන්තමසො උච්චාරවස්සාවකිච්චං උපාදාය සබ්බෙ ඉරියාපථා ඵාසුකා හොන්ති, තස්මා දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානොති කථං අරඤ්ඤවාසෙන පච්ඡිමා ජනතා අනුකම්පිතා හොති? සද්ධාපබ්බජිතා හි කුලපුත්තා භගවතො අරඤ්ඤවාසං දිස්වා ‘‘භගවාපි නාම අරඤ්ඤසෙනාසනානි න මුඤ්චති, යස්ස නෙවත්ථි පරිඤ්ඤාතබ්බං න පහාතබ්බං න භාවෙතබ්බං න සච්ඡිකාතබ්බං, කිමඞ්ගං පන මය’’න්ති චින්තෙත්වා තත්ථ වසිතබ්බමෙව මඤ්ඤිස්සන්ති, එවං ඛිප්පමෙව දුක්ඛස්සන්තකරා භවිස්සන්ති. එවං පච්ඡිමා ජනතා අනුකම්පිතා හොති. එතමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පච්ඡිමෙ මම සාවකෙ අනුකම්පන්තො’’ති.

32. එකාදසමෙ විජ්ජං භජන්තීති විජ්ජාභාගියා, විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්තීතිපි විජ්ජාභාගියා. පදං පච්ඡින්දතීති මග්ගචිත්තස්ස පතිට්ඨං උපච්ඡින්දති, මග්ගචිත්තං පතිට්ඨාපෙතුං න දෙතීති අත්ථො. උබ්බට්ටෙත්වාති සමුච්ඡෙදවසෙන සමූලං උද්ධරිත්වා. අට්ඨසු ඨානෙසූති බුද්ධාදීසු අට්ඨසු ඨානෙසු. රාගස්ස ඛයවිරාගෙනාති රාගස්ස ඛයසඞ්ඛාතෙන විරාගෙන, රාගස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙනාති වුත්තං හොති.

බාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. සමචිත්තවග්ගවණ්ණනා

33. චතුත්ථස්ස පඨමෙ භවන්ති එත්ථ පතිට්ඨහන්තීති භූමි, අසප්පුරිසානං භූමි අසප්පුරිසභූමි. සප්පුරිසභූමියම්පි එසෙව නයො. කතං න ජානාතීති අකතඤ්ඤූ, අසමත්ථසමාසොයං ගමකත්තා ‘‘අසූරියපස්සා’’තිආදීසු විය. තෙනාහ ‘‘කතං න ජානාතී’’ති. අකතවෙදීති එත්ථාපි එසෙව නයො. පාකටං කත්වා න ජානාතීති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච මය්හං ඉමිනා කත’’න්ති සඞ්ඝමජ්ඣගණමජ්ඣාදීසු පාකටං කත්වා න ජානාති, න පකාසෙතීති වුත්තං හොති. උපඤ්ඤාතන්ති ථොමනාවසෙන උපගන්ත්වා ඤාතං. තෙනාහ ‘‘වණ්ණිත’’න්තිආදි.

34. දුතියෙ වස්සසතපරිමාණමායු අස්සාති වස්සසතායුකො, වස්සසතායුකතඤ්ච වස්සසතායුකකාලෙ ජාතස්සෙව හොති, නාඤ්ඤස්සාති ආහ ‘‘වස්සසතායුකකාලෙ ජාතො’’ති. වස්සසතං ජීවති සීලෙනාති වස්සසතජීවී. වස්සසතන්ති ච අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. තෙනාහ ‘‘සකලං වස්සසතං ජීවන්තො’’ති. මාතාපිතූනං මාතාව බහූපකාරතරාති තස්සායෙව පධානභාවෙන පටිකාතබ්බත්තා දක්ඛිණං අංසකූටං වදන්ති. හදයලොහිතං පායෙත්වාති ඛීරං සන්ධාය වදති. ලොහිතඤ්හි ඛීරභාවෙන පරිණාමං ගච්ඡති. ත්‍යාස්සාති තෙ අස්ස. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

35. තතියෙ තෙනුපසඞ්කමීති එත්ථ යෙනාධිප්පායෙන සො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං උපසඞ්කමි, තං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘සො හි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදිමාහ. විරජ්ඣනපඤ්හන්ති යං පඤ්හං පුට්ඨො විරජ්ඣිත්වා කථෙසි, අවිපරීතං කත්වා සම්පාදෙතුං න සක්කොති, තාදිසං පඤ්හන්ති අත්ථො. උභතොකොටිකං පඤ්හන්ති උභොහි කොටීහි යුත්තං පඤ්හං. ‘‘කිංවාදී භවං ගොතමො’’ති හි පුට්ඨො ‘‘කිරියවාදිම්හී’’ති වා වදෙය්‍ය ‘‘අකිරියවාදිම්හී’’ති වා, තස්මා ඉමස්ස පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙ ‘‘කිරියවාදිම්හී’’ති එකා කොටි, ‘‘අකිරියවාදිම්හී’’ති දුතියාති කොටිද්වයයුත්තො අයං පඤ්හො. උග්ගිලිතුන්ති ද්වෙ කොටියො මොචෙත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තො බහි නීහරිතුං අත්ථතො අපනෙතුං න සක්ඛිස්සති. ද්වෙ කොටියො මොචෙන්තො හි තං බහි නීහරති නාම. නිග්ගිලිතුන්ති පුච්ඡාය දොසං දත්වා හාරෙතුං අසක්කොන්තො පවෙසෙතුං න සක්ඛිස්සති. තත්ථ දොසං දත්වා හාරෙන්තො හි ගිලිත්වා විය අදස්සනං ගමෙන්තො පවෙසෙති නාම. කිංලද්ධිකොති කිංද්දිට්ඨිකො. වදන්ති එතෙනාති වාදො, දිට්ඨි. කො වාදො එතස්සාති කිංවාදී. කිමක්ඛායීති කිමභිධායී, කීදිසී ධම්මකථා. තෙනාහ ‘‘කිං නාම…පෙ… පුච්ඡතී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

36. චතුත්ථෙ දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා. ආහුනං වුච්චති දානං, තං අරහන්තීති ආහුනෙය්‍යා.

37. පඤ්චමෙ කථමයං මිගාරමාතා නාම ජාතාති ආහ ‘‘සා හී’’තිආදි. සබ්බජෙට්ඨකස්ස පුත්තස්සාති අත්තනො පුත්තෙසු සබ්බපඨමං ජාතස්ස පුත්තස්ස. අය්‍යකසෙට්ඨිනොව සමානනාමකත්තාති මිගාරසෙට්ඨිනා එව සදිසනාමකත්තා. තස්සා කිර සබ්බජෙට්ඨස්ස පුත්තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ අය්‍යකස්ස මිගාරසෙට්ඨිස්සෙව නාමං අකංසු. අනිබද්ධවාසො හුත්වාති එකස්මිංයෙව විහාරෙ නිබද්ධවාසො අහුත්වා. ධුවපරිභොගානීති නියතපරිභොගානි. නනු භගවා කදාචි චාරිකම්පි පක්කමති, කථං තානි සෙනාසනානි ධුවපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජීති ආහ ‘‘උතුවස්සං චාරිකං චරිත්වාපී’’තිආදි. තත්ථ උතුවස්සන්ති හෙමන්තගිම්හෙ සන්ධාය වදති. මග්ගං ඨපෙත්වාති ථෙරස්ස ආගමනමග්ගං ඨපෙත්වා. උණ්හවලාහකාති උණ්හඋතුනො පච්චයභූතමෙඝමාලාසමුට්ඨාපකා දෙවපුත්තා. තෙසං කිර තථාචිත්තුප්පාදසමකාලමෙව යථිච්ඡිතං ඨානං උණ්හං ඵරමානා, වලාහකමාලා නාතිබහලා ඉතො චිතො නභං ඡාදෙන්තී විධාවති. එස නයො සීතවලාහකවස්සවලාහකාසු. අබ්භවලාහකා පන දෙවතා සීතුණ්හවස්සෙහි විනා කෙවලං අබ්භපටලස්සෙව සමුට්ඨාපකා වෙදිතබ්බා. කෙවලං වා වාතස්සෙව, තෙනෙව දෙවතා වාතවලාහකා.

එත්ථ ච යං වස්සානෙ ච සිසිරෙ ච අබ්භං උප්පජ්ජති, තං උතුසමුට්ඨානං පාකතිකමෙව. යං පන අබ්භම්හියෙව අතිඅබ්භං සත්තාහම්පි චන්දසූරියෙ ඡාදෙත්වා එකන්ධකාරං කරොති, යඤ්ච චිත්තවෙසාඛමාසෙසු අබ්භං, තං දෙවතානුභාවෙන උප්පන්නං අබ්භන්ති වෙදිතබ්බං. යො ච තස්මිං තස්මිං උතුම්හි උත්තරදක්ඛිණාදිපකතිවාතො හොති, අයං උතුසමුට්ඨානො. වාතෙපි වනරුක්ඛක්ඛන්ධාදිප්පදාලනො අතිවාතො නාම අත්ථි. අයඤ්චෙව, යො ච අඤ්ඤොපි අකාලවාතො, අයඤ්ච දෙවතානුභාවෙන නිබ්බත්තො. යං ගිම්හානෙ උණ්හං, තං උතුසමුට්ඨානිකං පාකතිමෙව. යං පන උණ්හෙපි අතිඋණ්හං සීතකාලෙ ච උප්පන්නං උණ්හං, තං දෙවතානුභාවෙන නිබ්බත්තං. යං වස්සානෙ ච හෙමන්තෙ ච සීතං හොති, තං උතුසමුට්ඨානමෙව. යං පන සීතෙපි අතිසීතං, ගිම්හෙ ච උප්පන්නං සීතං, තං දෙවතානුභාවෙන නිබ්බත්තං. යං වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ වස්සං, තං උතුසමුට්ඨානමෙව, යං පන වස්සෙයෙව අතිවස්සං, යඤ්ච චිත්තවෙසාඛමාසෙසු වස්සං, තං දෙවතානුභාවෙන නිබ්බත්තං.

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර වස්සවලාහකදෙවපුත්තො තගරකූටවාසිඛීණාසවත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ථෙරො – ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුච්ඡි. අහං, භන්තෙ, වස්සවලාහකො දෙවපුත්තොති. තුම්හාකං කිර චිත්තෙන දෙවො වස්සතීති? ආම, භන්තෙති. පස්සිතුකාමා මයන්ති. තෙමිස්සථ, භන්තෙති. මෙඝසීසං වා ගජ්ජිතං වා න පඤ්ඤායති, කථං තෙමිස්සාමාති? භන්තෙ, අම්හාකං චිත්තෙන දෙවො වස්සති, තුම්හෙ පණ්ණසාලං පවිසථාති. සාධු දෙවපුත්තාති පාදෙ ධොවිත්වා පණ්ණසාලං පාවිසි. දෙවපුත්තො තස්මිං පවිසන්තෙයෙව එකං ගීතං ගායිත්වා හත්ථං උක්ඛිපි, සමන්තා තියොජනට්ඨානං එකමෙඝං අහොසි. ථෙරො අඩ්ඪතින්තො පණ්ණසාලං පවිට්ඨොති.

කාමං හෙට්ඨා වුත්තාපි දෙවතා චාතුමහාරාජිකාව, තා පන තෙන තෙන විසෙසෙන වත්වා ඉදානි තදඤ්ඤෙ පඨමභූමිකෙ කාමාවචරදෙවෙ සාමඤ්ඤතො ගණ්හන්තො ‘‘චාතුමහාරාජිකා’’ති ආහ. ධතරට්ඨවිරූළ්හකවිරූපක්ඛකුවෙරසඞ්ඛාතා චත්තාරො මහාරාජානො එතෙසන්ති චාතුමහාරාජිකා, තෙ සිනෙරුස්ස පබ්බතස්ස වෙමජ්ඣෙ හොන්ති. තෙසු පබ්බතට්ඨකාපි අත්ථි ආකාසට්ඨකාපි. තෙසං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං පත්තා. ඛිඩ්ඩාපදොසිකා මනොපදොසිකා චන්දිමා දෙවපුත්තො සූරියො දෙවපුත්තොති එතෙ සබ්බෙපි චාතුමහාරාජිකදෙවලොකට්ඨා එව.

තාවතිංසාති තාවතිංසානං දෙවානං නාමං, තෙපි අත්ථි පබ්බතට්ඨකා, අත්ථි ආකාසට්ඨකා, තෙසං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං පත්තා. තථා යාමාදීනං. එකදෙවලොකෙපි හි දෙවානං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං අප්පත්තා නාම නත්ථි. තත්ථ මඝෙන මාණවෙන සද්ධිං මචලගාමෙ කාලං කත්වා තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තං සහචාරිතං ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තං නිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසාති වදන්ති. යස්මා පන සෙසචක්කවාළෙසුපි ඡකාමාවචරදෙවලොකා අත්ථි. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං සහස්සං තාවතිංසාන’’න්ති (අ. නි. 3.81). තස්මා නාමපණ්ණත්තියෙවෙසා තස්ස දෙවලොකස්සාති වෙදිතබ්බා. දුක්ඛතො යාතා අපයාතාති යාමා. අත්තනො සිරිසම්පත්තියා තුසං ඉතා ගතාති තුසිතා. නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතිනො. වසවත්තී දෙවතාති පරනිම්මිතවසවත්තිනො දෙවා. පරනිම්මිතෙසු භොගෙසු වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තිනො.

බ්‍රූහිතො පරිවුද්ධො තෙහි තෙහි ඣානාදීහි විසිට්ඨෙහි ගුණෙහීති බ්‍රහ්මා. වණ්ණවන්තතාය චෙව දීඝායුකතාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීහි මහන්තො බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මා. තස්ස පරිසායං භවා පරිචාරිකාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා. තස්සෙව පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතාති බ්‍රහ්මපුරොහිතා. ආභස්සරෙහි පරිත්තා ආභා එතෙසන්ති පරිත්තාභා. අප්පමාණා ආභා එතෙසන්ති අප්පමාණාභා. දීපිකාය අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති විස්සරතීති ආභස්සරා, යථාවුත්තප්පභාය ආභාසනසීලා වා ආභස්සරා. සුභාති සොභනා පභා. සුභාති හි එකග්ඝනා නිච්චලා සරීරාභා වුච්චති, සා පරිත්තා සුභා එතෙසන්ති පරිත්තසුභා. අප්පමාණා සුභා එතෙසන්ති අප්පමාණසුභා. සුභෙන ඔකිණ්ණා විකිණ්ණා, සුභෙන සරීරප්පභාවණ්ණෙන එකග්ඝනා සුවණ්ණමඤ්ජූසාය ඨපිතසම්පජ්ජලිතකඤ්චනපිණ්ඩසස්සිරිකාති සුභකිණ්ණා. තත්ථ සොභනාය පභාය කිණ්ණා සුභාකිණ්ණාති වත්තබ්බෙ භා-සද්දස්ස රස්සත්තං අන්තිම ණ-කාරස්ස හ-කාරඤ්ච කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තං. විපුලඵලා වෙහප්ඵලා. විපුලඵලාති ච විපුලසන්තසුඛවණ්ණාදිඵලා. අප්පකෙන කාලෙන අත්තනො ඨානං න විජහන්තීති අවිහා. කෙනචි න තපනීයාති අතප්පා. අකිච්ඡෙන සුඛෙන පස්සිතබ්බා මනුඤ්ඤරූපතායාති සුදස්සා. සුපරිසුද්ධදස්සනතාය සම්මා පස්සන්ති සීලෙනාති සුදස්සී. උක්කට්ඨසම්පත්තීහි යොගතො නත්ථි එතෙසං කනිට්ඨා සම්පත්තීති අකනිට්ඨා.

කායසක්ඛීහීති නාමකායෙන දෙසනාය සම්පටිච්ඡනවසෙන සක්ඛිභූතෙහි. හලාහලන්ති කොලාහලං. මහග්ගතචිත්තෙනාති චතුත්ථජ්ඣානපාදකෙන අභිඤ්ඤාචිත්තෙන.

නනු ච ‘‘අජ්ඣත්තන්ති කාමභවො, බහිද්ධාති රූපාරූපභවො’’ති ච අයුත්තමෙතං? යස්මිඤ්හි භවෙ සත්තා බහුතරං කාලං වසන්ති, සො නෙසං අජ්ඣත්තං. යස්මිඤ්ච අප්පතරං කාලං වසන්ති, සො නෙසං බහිද්ධාති වත්තුං යුත්තං. රූපාරූපභවෙ ච සත්තා චිරතරං වසන්ති, අප්පතරං කාමභවෙ, තස්මා ‘‘අජ්ඣත්තන්ති කාමභවො, බහිද්ධාති රූපාරූපභවො’’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. චතුත්ථමෙව කොට්ඨාසන්ති විවට්ටට්ඨායිසඞ්ඛාතං චතුත්ථං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං. ඉතරෙසූති සංවට්ටසංවට්ටට්ඨායිවිවට්ටසඞ්ඛාතෙසු තීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙසු. ආලයොති සඞ්ගො. පත්ථනාති ‘‘කථං නාම තත්‍රූපපන්නා භවිස්සාමා’’ති අභිපත්ථනා. අභිලාසොති තත්‍රූපපජ්ජිතුකාමතා. තස්මාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං නිගමෙති.

එත්ථායං අධිප්පායො – කස්සචිපි කිලෙසස්ස අවික්ඛම්භිතත්තා කෙනචිපි පකාරෙන වික්ඛම්භනමත්තෙනපි අවිමුත්තො කාමභවො අජ්ඣත්තග්ගහණස්ස අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තග්ගාහස්ස විසෙසපච්චයොති අජ්ඣත්තං නාම. තත්ථ බන්ධනං අජ්ඣත්තසංයොජනං, තෙන සංයුත්තො අජ්ඣත්තසංයොජනො. තබ්බිපරියායතො බහිද්ධාසංයොජනොති.

ඡන්දරාගවසෙනෙව අජ්ඣත්තසංයොජනං බහිද්ධාසංයොජනඤ්ච පුග්ගලං දස්සෙත්වා ඉදානි ඔරම්භාගියඋද්ධම්භාගියසංයොජනවසෙනපි දස්සෙතුං ‘‘ඔරම්භාගියානි වා’’තිආදිමාහ. ඔරං වුච්චති කාමධාතු, පටිසන්ධියා පච්චයභාවෙන තං ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. තත්ථ ච කම්මුනා විපාකං සත්තෙන ච දුක්ඛං සංයොජෙන්තීති සංයොජනානි, සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසකාමරාගපටිඝා. උද්ධං වුච්චති රූපාරූපධාතු, වුත්තනයෙනෙතං උද්ධං භජන්තීති උද්ධම්භාගියානි, සංයොජනානි. රූපරාගාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජා. අථ වා ඔරම්භාගො වුච්චති කාමධාතු රූපාරූපභවතො හෙට්ඨාභූතත්තා, තත්‍රූපපත්තියා පච්චයභාවතො ඔරම්භාගස්ස හිතානීති ඔරම්භාගියානි යථා ‘‘වච්ඡායොගො දුහකො’’ති. උද්ධම්භාගො නාම මහග්ගතභාවො, තස්ස හිතානි උද්ධම්භාගියානි. පාදෙසු බද්ධපාසාණො විය පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානි හෙට්ඨා ආකඩ්ඪමානාකාරානි හොන්ති. හත්ථෙහි ගහිතරුක්ඛසාඛා විය පඤ්චුද්ධම්භාගියසංයොජනානි උපරි ආකඩ්ඪමානාකාරානි. යෙසඤ්හි සක්කායදිට්ඨිආදීනි අප්පහීනානි, තෙ භවග්ගෙපි නිබ්බත්තෙ එතානි ආකඩ්ඪිත්වා කාමභවෙයෙව පාතෙන්ති, තස්මා එතානි පඤ්ච ගච්ඡන්තං වාරෙන්ති, ගතං පුන ආනෙන්ති. රූපරාගාදීනි පඤ්ච ගච්ඡන්තං න වාරෙන්ති, ආගන්තුං පන න දෙන්ති.

අසමුච්ඡින්නෙසු ඔරම්භාගියසංයොජනෙසු ලද්ධපච්චයෙසු උද්ධම්භාගියානි සංයොජනානි අගණනූපගානි හොන්තීති ලබ්භමානානම්පි පුථුජ්ජනානං වසෙන අවිභජිත්වා අරියානං යොගවසෙන විභජිතුකාමො ‘‘උභයම්පි චෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ වට්ටනිස්සිතමහාජනස්සාති පුථුජ්ජනෙ සන්ධාය වදති. ද්වෙධා පරිච්ඡින්නොති කාමසුගතිරූපාරූපභවවසෙන ද්වීහි පකාරෙහි පරිච්ඡින්නො.

වච්ඡකසාලොපමං උත්තානත්ථමෙව. ඔපම්මසංසන්දනෙ පන කස්සචි කිලෙසස්ස අවික්ඛම්භිතත්තා, කථඤ්චිපි අවිමුත්තො කාමභවො අජ්ඣත්තග්ගහණස්ස විසෙසපච්චයත්තා, ඉමෙසං සත්තානං අබ්භන්තරට්ඨෙන අන්තො නාම. රූපාරූපභවො තබ්බිපරියායතො බහි නාම. තථා හි යස්ස ඔරම්භාගියානි සංයොජනානි අප්පහීනානි, සො අජ්ඣත්තසංයොජනො වුත්තො. යස්ස තානි පහීනානි, සො බහිද්ධාසංයොජනො. තස්මා අන්තො අසමුච්ඡින්නබන්ධනතාය බහි ච පවත්තමානභවඞ්ගසන්තානතාය අන්තොබද්ධො බහිසයිතො නාම. නිරන්තරප්පවත්තභවඞ්ගසන්තානවසෙන හි සයිතවොහාරො. කාමං නෙසං බහිබන්ධනම්පි අසමුච්ඡින්නං, අන්තොබන්ධනස්ස පන මූලතාය එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සංයොජනං පන තෙසං කාමාවචරූපනිබද්ධමෙවා’’ති. ඉමිනා නයෙන සෙසත්තයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එත්තාවතා ච කිරාති කිර-සද්දො අරුචිසංසූචනත්ථො. තෙනෙත්ථ ආචරියවාදස්ස අත්තනො අරුච්චනභාවං දීපෙති. ‘‘සීලවා’’ති අනාමට්ඨවිසෙසසාමඤ්ඤතො සීලසඞ්ඛෙපෙන ගහිතං, තඤ්ච චතුබ්බිධන්ති ආචරියත්ථෙරො ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා’’ති ආහ. තත්ථාති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙසු. ජෙට්ඨකසීලන්ති පධානසීලං. උභයත්ථාති උද්දෙසනිද්දෙසෙසු, නිද්දෙසෙ විය උද්දෙසෙපි පාතිමොක්ඛසංවරොව ථෙරෙන වුත්තො ‘‘සීලවා’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. සීලග්ගහණඤ්හි පාළියං පාතිමොක්ඛසංවරවසෙනෙව ආගතං. තෙනාහ ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරොයෙවා’’තිආදි. තත්ථ අවධාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං එකදෙසෙන පාතිමොක්ඛන්තොගධභාවං දීපෙති. තථා හි අනොලොකියොලොකනෙ ආජීවහෙතු ච සික්ඛාපදවීතික්කමෙ ගිලානපච්චයස්ස අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ච ආපත්ති විහිතාති. තීණීති ඉන්ද්‍රියසංවරසීලාදීනි. සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථීති සීලපරියායෙන තෙසං කත්ථචි සුත්තෙ ගහිතට්ඨානං නාම කිං අත්ථි යථා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරො’’ති? ආචරියස්ස සම්මුඛතාය අප්පටික්ඛිපන්තො උපචාරෙන පුච්ඡන්තො විය වදති. තෙනාහ ‘‘අනනුජානන්තො’’ති. ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙවාති තස්ස සල්ලහුකභාවමාහ චිත්තාධිට්ඨානභාවමත්තෙන පටිපාකතිකභාවාපත්තිතො. ඉතරද්වයෙපි එසෙව නයො. පච්චයුප්පත්තිමත්තකන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උප්පාදනහෙතුකා හි පච්චයානං උප්පත්ති. ඉදමත්ථන්ති ඉදං පයොජනං ඉමස්ස පච්චයස්ස පරිභුඤ්ජනෙති අධිප්පායො. නිප්පරියායෙනාති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි තීණි පධානස්ස සීලස්ස පරිපාලනවසෙන පවත්තියා පරියායසීලානි නාමාති දස්සෙති. ඉදානි පාතිමොක්ඛසංවරස්සෙව පධානභාවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සො පාතිමොක්ඛසංවරො. සෙසානි ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි.

පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති යො හි නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛන්ති ලද්ධනාමෙන සික්ඛාපදසීලෙන පිහිතකායවචීද්වාරො. සො පන යස්මා එවංභූතො තෙන සමන්නාගතො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පාතීමොක්ඛසංවරෙන සමන්නාගතො’’ති.

අපරො නයො – කිලෙසානං බලවභාවතො, පාපකිරියාය ච සුකරභාවතො, පුඤ්ඤකිරියාය ච දුක්කරභාවතො බහුක්ඛත්තුං අපායෙසු පතනසීලොති පාතී, පුථුජ්ජනො. අනිච්චතාය වා භවාදීසු කම්මවෙගක්ඛිත්තො ඝටියන්තං විය අනවට්ඨානෙන පරිබ්භමනතො ගමනතො ගමනසීලොති පාතී, මරණවසෙන තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ අත්තභාවස්ස පාතනසීලො වා පාතී, සත්තසන්තානො, චිත්තමෙව වා. තං පාතිං සංසාරදුක්ඛතො මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛං. චිත්තස්ස හි විමොක්ඛෙන සත්තො විමුත්තොති වුච්චති. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති, ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති (මහාව. 28) ච.

අථ වා අවිජ්ජාදිනා හෙතුනා සංසාරෙ පතති ගච්ඡති පවත්තතීති පාති, ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරත’’න්ති (සං. නි. 2.124) හි වුත්තං, තස්ස පාතිනො සත්තස්ස තණ්හාදිසංකිලෙසත්තයතො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛො. ‘‘කණ්ඨෙකාළො’’තිආදීනං වියස්ස සමාසසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

අථ වා පාතෙති විනිපාතෙති දුක්ඛෙති පාති, චිත්තං. වුත්තඤ්හි –

‘‘චිත්තෙන නීයතෙ ලොකො, චිත්තෙන පරිකස්සතී’’ති; (සං. නි. 1.62);

තස්ස පාතිනො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛො. පතති වා එතෙන අපායදුක්ඛෙ සංසාරදුක්ඛෙ චාති පාති, තණ්හාදිසංකිලෙසො. වුත්තඤ්හි –

‘‘තණ්හා ජනෙහි පුරිසං, (සං. නි. 1.56-57) තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති (ඉතිවු. 15, 105; අ. නි. 4.9) ච ආදි;

තතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො.

අථ වා පතති එත්ථාති පාති, ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. වුත්තඤ්හි –

‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡසු කුබ්බති සන්ථව’’න්ති (සං. නි. 1.70; සු. නි. 171);

තතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො.

අථ වා පාතො විනිපාතො අස්ස අත්ථීති පාතී, සංසාරො. තතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො.

අථ වා සබ්බලොකාධිපතිභාවතො ධම්මිස්සරො භගවා ‘‘පතී’’ති වුච්චති, මුච්චති එතෙනාති මොක්ඛො, පතිනො මොක්ඛො පතිමොක්ඛො තෙන පඤ්ඤත්තත්තාති, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. සබ්බගුණානං වා මූලභාවතො උත්තමට්ඨෙන පති ච සො යථාවුත්තට්ඨෙන මොක්ඛො චාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. තථා හි වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛන්ති ආදිමෙතං මුඛමෙතං පමුඛමෙත’’න්ති (මහාව. 135) විත්ථාරො.

අථ වා ප-ඉති පකාරෙ, අතීති අච්චන්තත්ථෙ නිපාතො, තස්මා පකාරෙහි අච්චන්තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛො. ඉදඤ්හි සීලං සයං තදඞ්ගවසෙන, සමාධිසහිතං පඤ්ඤාසහිතඤ්ච වික්ඛම්භනවසෙන, සමුච්ඡෙදවසෙන ච අච්චන්තං මොක්ඛෙති මොචෙතීති පාතිමොක්ඛො. පති පති මොක්ඛොති වා පතිමොක්ඛො, තම්හා තම්හා වීතික්කමදොසතො පච්චෙකං මොක්ඛොති අත්ථො. පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. මොක්ඛො වා නිබ්බානං, තස්ස මොක්ඛස්ස පතිබිම්බභූතොති පතිමොක්ඛො. සීලසංවරො හි සූරියස්ස අරුණුග්ගමනං විය නිබ්බානස්ස උදයභූතො තප්පටිභාගො විය යථාරහං කිලෙසනිබ්බාපනතො පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛංයෙව පාතිමොක්ඛං.

අථ වා මොක්ඛං පති වත්තති, මොක්ඛාභිමුඛන්ති වා පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති එවමෙත්ථ පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ආචාරගොචරසම්පන්නොති කායිකවාචසිකඅවීතික්කමසඞ්ඛාතෙන ආචාරෙන, නවෙසියාදිගොචරතාදිසඞ්ඛාතෙන ගොචරෙන සම්පන්නො, සම්පන්නආචාරගොචරොති අත්ථො. අප්පමත්තකෙසූති පරිත්තකෙසු අනාපත්තිගමනීයෙසු. ‘‘දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තෙසූ’’ති අපරෙ. වජ්ජෙසූති ගාරය්හෙසු. තෙ පන එකන්තතො අකුසලසභාවා හොන්තීති ආහ ‘‘අකුසලධම්මෙසූ’’ති. භයදස්සීති භයතො දස්සනසීලො, පරමාණුමත්තම්පි වජ්ජං සිනෙරුප්පමාණං විය කත්වා භායනසීලො. සම්මා ආදියිත්වාති සම්මදෙව සක්කච්චං සබ්බසොව ආදියිත්වා. සික්ඛාපදෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති සමුදායතො අවයවනිද්ධාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සික්ඛාපදෙසු තං තං සික්ඛාපදං සමාදියිත්වා සික්ඛතී’’ති අත්ථමාහ, සික්ඛාපදමෙව හි සමාදාතබ්බං සික්ඛිතබ්බඤ්චාති අධිප්පායො. යං කිඤ්චි සික්ඛාපදෙසූති සික්ඛාකොට්ඨාසෙසු මූලපඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිසබ්බත්ථපඤ්ඤත්තිපදෙසපඤ්ඤත්තිආදිභෙදං යං කිඤ්චි සික්ඛිතබ්බං. යං පටිපජ්ජිතබ්බං පූරෙතබ්බං සීලං, තං පන ද්වාරවසෙන දුවිධමෙවාති ආහ ‘‘කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ සික්ඛාපදෙසූති ආධාරෙ භුම්මං සික්ඛාභාගෙසු කස්සචි විසුං අග්ගහණතො. තෙනාහ ‘‘තං සබ්බ’’න්ති.

අඤ්ඤතරං දෙවඝටන්ති අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං. ආගාමී හොතීති පටිසන්ධිවසෙන ආගමනසීලො හොති. ආගන්තාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉමිනා අඞ්ගෙනාති ඉමිනා කාරණෙන.

සුක්ඛවිපස්සකො යෙභුය්‍යෙන චතුධාතුවවත්ථානමුඛෙන කම්මට්ඨානාභිනිවෙසී හොතීති ආහ ‘‘සුක්ඛවිපස්සකස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකභික්ඛුනො’’ති. වුත්තමෙවත්ථං සම්පිණ්ඩෙත්වා නිගමෙන්තො ‘‘පඨමෙන අඞ්ගෙනා’’තිආදිමාහ.

චිත්තස්ස සුඛුමභාවො ඉධ සුඛමත්තභාවමාපන්නෙන දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘සබ්බාපි හි තා’’තිආදි. තන්තිවසෙනාති කෙවලං තන්තිට්ඨපනවසෙන, න පන ථෙරස්ස කස්සචි මග්ගස්ස වා ඵලස්ස වා උප්පාදනත්ථාය, නාපි සම්මාපටිපත්තියං යොජනත්ථායාති අධිප්පායො.

38. ඡට්ඨෙ මහාකච්චානොති ගිහිකාලෙ උජ්ජෙනිරඤ්ඤො පුරොහිතපුත්තො අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො සුවණ්ණවණ්ණො ච. වරණා නාම රුක්ඛො, තස්ස අවිදූරෙ භවත්තා නගරම්පි වරණසද්දෙන වුච්චතීති ආහ ‘‘වරණා නාම එකං නගර’’න්ති. ද්වන්දපදස්ස පච්චෙකං අභිසම්බන්ධො හොතීති හෙතුසද්දං පච්චෙකං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කාමරාගාභිනිවෙසහෙතූ’’තිආදිමාහ. හෙතුසද්දෙන සම්බන්ධෙ සති යො අත්ථො සම්භවති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ කාමරාගෙන අභිනිවිට්ඨත්තාති එතෙන කාමරාගාභිනිවෙසහෙතූති ඉමස්ස අත්ථං දීපෙති, තථා විනිබද්ධත්තාතිආදීහි කාමරාගවිනිබද්ධහෙතූතිආදීනං. තතො මුඛොති තදභිමුඛො. මානන්ති ආළ්හකාදිමානභණ්ඩං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

39. සත්තමෙ මධුරායන්ති උත්තරමධුරායං. ගුන්දාවනෙති කණ්හගුන්දාවනෙ, කාළපිප්පලිවනෙති අත්ථො. ජරාජිණ්ණෙති ජරාය ජිණ්ණෙ, න බ්‍යාධිආදීනං වසෙන ජිණ්ණසදිසෙ නාපි අකාලිකෙන ජරාය අභිභූතෙ. වයොවුද්ධෙති ජිණ්ණත්තා එව චස්ස වයොවුද්ධිප්පත්තියා වුද්ධෙන සීලාදිවුද්ධියා. ජාතිමහල්ලකෙති ජාතියා මහන්තතාය චිරරත්තතාය මහල්ලකෙ, න භොගපරිවාරාදීහීති අත්ථො. අද්ධගතෙති එත්ථ අද්ධ-සද්දො දීඝකාලවාචීති ආහ ‘‘දීඝකාලද්ධානං අතික්කන්තෙ’’ති. වයොති පුරිමපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පච්ඡිමවය’’න්ති, වස්සසතස්ස තතියකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තෙති අත්ථො.

භවති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති භූමි, කාරණන්ති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’තිආදි. පරිපක්කොති පරිණතො, වුද්ධිභාවං පත්තොති අත්ථො. මොඝජිණ්ණොති අන්තො ථිරකරණානං ධම්මානං අභාවෙන තුච්ඡජිණ්ණො නාම. බාලදාරකොපි දහරොති වුච්චතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. අතික්කන්තපඨමවයා එව සත්තා සභාවෙන පලිතසිරා හොන්තීති පඨමවයෙ ඨිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘සුසුකාළකෙසො’’ති වුත්තං. භද්‍රෙනාති ලද්ධකෙන. එකච්චො හි දහරොපි සමානො කාණො වා හොති කුණිආදීනං වා අඤ්ඤතරො, සො න භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො නාම හොති. යො පන අභිරූපො හොති දස්සනීයො පාසාදිකො සබ්බසම්පත්තිසම්පන්නො යං යදෙව අලඞ්කාරපරිහාරං ඉච්ඡති, තෙන තෙන අලඞ්කතො දෙවපුත්තො විය චරති, අයං භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො නාම හොති. තෙනෙවාහ ‘‘යෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො’’තිආදි.

යම්හි සච්චඤ්ච ධම්මො චාති යම්හි පුග්ගලෙ සොළසහාකාරෙහි පටිවිද්ධත්තා චතුබ්බිධං සච්චං, ඤාණෙන සච්ඡිකතත්තා නවවිධලොකුත්තරධම්මො ච අත්ථි. අහිංසාති දෙසනාමත්තමෙතං, යම්හි පන චතුබ්බිධාපි අප්පමඤ්ඤාභාවනා අත්ථීති අත්ථො. සංයමො දමොති සීලඤ්චෙව ඉන්ද්‍රියසංවරො ච. වන්තමලොති මග්ගඤාණෙන නීහටමලො. ධීරොති ධිතිසම්පන්නො. ථෙරොති සො ඉමෙහි ථිරභාවකාරණෙහි සමන්නාගතත්තා ථෙරොති පවුච්චතීති අත්ථො.

40. අට්ඨමෙ ‘‘චොරා බලවන්තො හොන්තී’’ති පදං උද්ධරිත්වා යෙහි කාරණෙහි තෙ බලවන්තො හොන්ති, තෙසං සබ්භාවං දස්සෙන්තො ‘‘පක්ඛසම්පන්නා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිවාසට්ඨානසම්පන්නතා ගිරිදුග්ගාදිසබ්භාවතො. අතියාතුන්ති අන්තො යාතුං, ගන්තුං පවිසිතුන්ති අත්ථො. තං පන අන්තොපවිසනං කෙනචි කාරණෙන බහිගතස්ස හොතීති ආහ ‘‘බහිද්ධා ජනපදචාරිකං චරිත්වා’’තිආදි. නිය්‍යාතුන්ති බහි නික්ඛමිතුං. තඤ්ච බහිනික්ඛමනං බහිද්ධාකරණීයෙ සති සම්භවතීති ආහ ‘‘චොරා ජනපදං විලුම්පන්තී’’තිආදි. අනුසඤ්ඤාතුන්ති අනුසඤ්චරිතුං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

41. නවමෙ මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහෙතූති එත්ථ අධි-සද්දො අනත්ථකොති ආහ ‘‘මිච්ඡාපටිපත්තියා කරණහෙතූ’’ති. න ආරාධකොති න සම්පාදකො න පරිපූරකො. ඤායති පටිවිජ්ඣනවසෙන නිබ්බානං ගච්ඡතීති ඤායො, සො එව තංසමඞ්ගිනං වට්ටදුක්ඛපාතතො ධාරණට්ඨෙන ධම්මොති ඤායො ධම්මො, අරියමග්ගො. සො පනෙත්ථ සහ විපස්සනාය අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘සහවිපස්සනකං මග්ග’’න්ති. ආරාධනං නාම සංසිද්ධි, සා පන යස්මා සම්පාදනෙන පරිපූරණෙන ඉච්ඡිතා, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්පාදෙතුං පූරෙතු’’න්ති.

42. දසමෙ දුග්ගහිතෙහීති අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච දුට්ඨු ගහිතෙහි, ඌනාධිකවිපරීතපදපච්චාභට්ඨාදිවසෙන විලොමෙත්වා ගහිතෙහීති අත්ථො. උප්පටිපාටියා ගහිතෙහීති ඉදං පන නිදස්සනමත්තං දුග්ගහස්ස ඌනාධිකාදිවසෙනපි සම්භවතො. තෙනෙවාහ ‘‘අත්තනො දුග්ගහිතසුත්තන්තානංයෙව අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච උත්තරිතරං කත්වා දස්සෙන්තී’’ති.