16. එකධම්මපාළි

(16) 3. එකධම්මපාළි-තතියවග්ගවණ්ණනා

308. තතියස්ස පඨමෙ අයාථාවදිට්ඨිකොති අනිච්චාදිභාවෙසු ධම්මෙසු නිච්චාතිආදිනා උප්පන්නදිට්ඨිකො. තෙනාහ – ‘‘තායෙව මිච්ඡාදිට්ඨියා විපරීතදස්සනො’’ති සද්ධම්මාති එත්ථ සන්තො පසත්ථො සුන්දරො ධම්මො, යො මනුස්සධම්මොතිපි වුච්චති. තතො හි මිච්ඡාදිට්ඨිකො පරං වුට්ඨාපෙය්‍ය, න අරියධම්මතො. තෙනාහ – ‘‘දසකුසලකම්මපථධම්මතො’’ති. එවරූපාති ඉමිනා පාථිකපුත්තාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

309. සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොති සබ්බඤ්ඤුභාගී බොධිසත්තො. ආදි-සද්දෙන පූරිතපාරමිකා පච්චෙකබොධිසත්තා එකච්චසාවකබොධිසත්තා ච සඞ්ගය්හන්ති.

310. පරමාති මහාසාවජ්ජභාවෙන පරමා, උක්කංසගතාති අත්ථො. තෙසන්ති ආනන්තරියකම්මානං. පරිච්ඡෙදොති විපාකවසෙන පරියොසානං. වට්ටස්ස මූලං, තතො තංසමඞ්ගීපුග්ගලො වට්ටස්ස ඛාණූති වුච්චති. තෙනාහ – ‘‘තායා’’තිආදි. තඤ්චෙ ගාහං න විස්සජ්ජෙති, තස්ස පුනපි තබ්භාවාවහත්තා වුත්තං – ‘‘භවතො වුට්ඨානං නත්ථී’’ති, න පන සබ්බසො වුට්ඨානස්ස අභාවතො. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච අයං තං දස්සනං ඔක්කන්තො පුන කදාචි තප්පටිපක්ඛෙ පච්චයෙ පටිච්ච තතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං. අකුසලඤ්හි නාමෙතං අබලං දුබ්බලං, න කුසලං විය මහාබලං. අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමොපි අච්චන්තිකො සියා, න ච මිච්ඡත්තනියාමො අච්චන්තිකො. තෙනෙව පපඤ්චසූදනියං (ම. නි. අට්ඨ. 2.100) –

‘‘කිං පනෙස එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො හොති, උදාහු අඤ්ඤස්මිම්පීති? එකස්මිංයෙව නියතො, ආසෙවනවසෙන භවන්තරෙපි තං දිට්ඨිං රොචෙති එවා’’ති –

වුත්තං. තතොයෙව ච සුමඞ්ගලවිලාසිනියම්පි (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172) වුත්තං –

‘‘යෙ වා පන තෙසං ලද්ධිං ගහෙත්වා රත්තිට්ඨානෙ දිවාට්ඨානෙ නිසින්නා සජ්ඣායන්ති වීමංසන්ති, තෙසං ‘කරොතො න කරීයති පාපං, නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො, මතො උච්ඡිජ්ජතී’ති තස්මිං ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, චිත්තං එකග්ගං හොති, ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡා හොන්ති, තථා දුතියාදීසු. සත්තමෙ බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡා අනිවත්තිනො අරිට්ඨකණ්ටකසදිසා, තත්ථ කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමති, කොචි ද්වෙ, කොචි තීණිපි, එකස්මිං ඔක්කන්තෙපි ද්වීසු තීසු ඔක්කන්තෙසුපි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකොව හොති. පත්තො සග්ගමග්ගාවරණඤ්චෙව මොක්ඛමග්ගාවරණඤ්ච, අභබ්බො තස්සත්තභාවස්ස අනන්තරං සග්ගම්පි ගන්තුං, පගෙව මොක්ඛං, වට්ටඛාණු නාමෙස සත්තො පථවිගොපකො, යෙභුය්‍යෙන එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථී’’ති.

පිට්ඨිචක්කවාළෙති ඣායමානචක්කවාළස්ස පරතො එකස්මිං ඔකාසෙ. යං ඣායමානානං අජ්ඣායමානානඤ්ච චක්කවාළානමන්තරං, යත්ථ ලොකන්තරිකනිරයසමඤ්ඤා, තාදිසෙ එකස්මිං ඔකාසෙ. පච්චතියෙවාති චක්කවාළෙ ඣායමානෙ අජ්ඣායමානෙපි අත්තනො කම්මබලෙන පච්චතියෙව.

311. චතුත්ථෙ ‘‘මා ඛලී’’ති වචනං උපාදාය එවංලද්ධනාමොති තං කිර සකද්දමාය භූමියා තෙලඝටං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තං, ‘‘තාත, මා ඛලී’’ති සාමිකො ආහ. සො පමාදෙන ඛලිත්වා පතිත්වා සාමිකස්ස භයෙන පලායිතුං ආරද්ධො. සාමිකො උපධාවිත්වා සාටකකණ්ණෙ අග්ගහෙසි. සො සාටකං ඡඩ්ඩෙත්වා අචෙලකො හුත්වා පලාතො පණ්ණෙන වා තිණෙන වා පටිච්ඡාදෙතුම්පි අජානන්තො ජාතරූපෙනෙව එකං ගාමං පාවිසි. මනුස්සා තං දිස්වා ‘‘අයං සමණො අරහා අප්පිච්ඡො, නත්ථි ඉමිනා සදිසො’’ති පූවභත්තාදීනි ගහෙත්වා උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මය්හං සාටකං අනිවත්ථභාවෙන ඉදං උප්පන්න’’න්ති තතො පට්ඨාය සාටකං ලභිත්වාපි න නිවාසෙසි, තදෙව ච පබ්බජ්ජං අග්ගහෙසි. තස්ස සන්තිකෙ අඤ්ඤෙපි අඤ්ඤෙපීති පඤ්චසතා මනුස්සා පබ්බජිංසු. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘මා ඛලීති වචනං උපාදාය එවංලද්ධනාමො තිත්ථකරො’’ති.

සමාගතට්ඨානෙති ද්වින්නං නදීනං උදකප්පවාහස්ස සන්නිපාතට්ඨානෙ. ද්වින්නං උදකානන්ති ද්වින්නං උදකප්පවාහානං. යථාවුත්තට්ඨානෙ මච්ඡග්ගහණත්ථං ඛිපිතබ්බතො ඛිප්පං, කුමිනං, තදෙව ඉධ ඛිප්පන්ති වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘කුමින’’න්ති. උච්ඡූහීති උදකඋච්ඡූහි. තුච්ඡපුරිසො අරියධම්මාභාවතො. ඣානමත්තම්පි හි තස්ස නත්ථෙව, කුතො අරියමග්ගො. මනුස්සඛිප්පං මඤ්ඤෙති මනුස්සා පතිත්වා බ්‍යසනප්පත්තිඅත්ථං ඔට්ටිතං කුමිනං විය. තෙනාහ – ‘‘මහාජනස්සා’’තිආදි.

312. පඤ්චමාදීසු බාහිරකසාසනන්ති අවිසෙසෙන වුත්තං – තස්ස සබ්බස්සපි අනිය්‍යානිකත්තා සත්ථුපටිඤ්ඤස්සපි අසබ්බඤ්ඤුභාවතො. තෙනාහ – ‘‘තත්ථ හී’’තිආදි. ගණොති සාවකගණො. තථාභාවායාති ආචරියෙන වුත්තාකාරතාය සමඞ්ගිභාවත්ථං. ජඞ්ඝසතන්ති බහූ අනෙකෙ සත්තෙ. සමකමෙව අකුසලං පාපුණාතීති තෙසං සබ්බෙසං එකජ්ඣං සමාදපනෙපි තෙසං අකුසලෙන සමකමෙව අකුසලං පාපුණාති එකජ්ඣං බහූනං සමාදපනෙපි තථා උස්සහනස්ස බලවභාවතො. විසුං විසුං සමාදපනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යථා හි ධම්මචරියායං සමකමෙවාති වත්තබ්බා කල්‍යාණමිත්තතා, එවං අධම්මචරියායං අකල්‍යාණමිත්තතාති.

313. සුට්ඨු අක්ඛාතෙති එකන්තතො නිය්‍යානිකභාවෙන අක්ඛාතෙ. සත්ථා ච සබ්බඤ්ඤූ හොතීති අසබ්බඤ්ඤුනො නිය්‍යානිකභාවෙන කථෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. ධම්මො ච ස්වාක්ඛාතො සම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතත්තා. ගණො ච සුප්පටිපන්නො සත්ථාරා සුවිනීතත්තා. සමාදපකො හීතිආදි සුප්පටිපත්තියා නිදස්සනං දට්ඨබ්බං.

314. පමාණං ජානිතබ්බන්ති ‘‘අයං එත්තකෙන යාපෙති, ඉමස්ස එත්තකං දාතුං යුත්ත’’න්ති එවං පමාණං ජානිතබ්බං. අතිරෙකෙ…පෙ… නිබ්බානසම්පත්ති වා නත්ථි දුරක්ඛාතත්තා ධම්මස්ස. තස්සාති පටිග්ගාහකස්ස. අප්පිච්ඡපටිපදා නාම නත්ථි දුරක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙති අධිප්පායො.

315. දායකස්ස වසො නාම උළාරුළාරතාභෙදො අජ්ඣාසයො. දෙය්‍යධම්මස්ස පන ථොකබහුතාව දෙය්‍යධම්මස්ස වසො නාම. අත්තනො ථාමොති යාපනප්පමාණං. යදි හීතිආදි ‘‘කථ’’න්තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තස්ස අත්ථස්ස විවරණං. අනුප්පන්නස්සාති අනුප්පන්නො අස්ස පුග්ගලස්ස. චක්ඛුභූතො හොතීති මහාජනස්ස චක්ඛු විය හොති. සාසනං චිරට්ඨිතිතං කරොතීති අනුප්පන්නලාභුප්පාදනෙන මහාජනස්ස පසාදුප්පාදනෙන ච චිරට්ඨිතිකං කරොති.

කුටුම්බරියවිහාරෙති කුටුම්බරියගාමසන්නිස්සිතවිහාරෙ. භුඤ්ජනත්ථායාති තස්මිංයෙව ගෙහෙ නිසීදිත්වා භුඤ්ජනත්ථාය. ගහෙත්වා ගමනත්ථායාති ගෙහතො බහි ගහෙත්වා ගමනත්ථාය. ධුරභත්තානීති නිච්චභත්තානි. චූළුපට්ඨාකන්ති වෙය්‍යාවච්චකරං. වීමංසිත්වාති යථා උද්දිස්ස කතං න හොති, එවං වීමංසිත්වා. මහාජනො අප්පිච්ඡො භවිතුං මඤ්ඤතීති මහාජනො සයං අප්පිච්ඡො භවිතුං මඤ්ඤති දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජනෙන. මහාජනස්සාති බහුජනස්ස. අවත්ථරිත්වාති විත්ථාරිකං කත්වා.

316. පඤ්චාතපතප්පනං චතූසු පස්සෙසු අග්ගිසන්තාපස්ස උපරි සූරියසන්තාපස්ස ච තප්පනං, තඤ්ච ඛො ගිම්හකාලෙ. ඡින්නප්පපාතපබ්බතසිඛරතො පතනං මරුප්පපාතපතනං. පුබ්බණ්හාදීසු ආදිච්චාභිමුඛාවට්ටනං ආදිච්චානුපරිවත්තනං.

317. අයම්පීති ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ කුසීතොපි. සාමඤ්ඤන්ති තපචරණං. දුප්පරාමට්ඨන්ති මිච්ඡාචරිතං සංකිලිට්ඨං. නිරයායුපකඩ්ඪතීති නිරයදුක්ඛාය නං කඩ්ඪති.

318. වුත්තප්පකාරෙති පඤ්චාතපතප්පනාදිකෙ වුත්තප්පකාරෙ.

319. එවන්ති වුත්තප්පකාරාය චිත්තප්පසාදව්හයසුප්පටිපත්තියා. තෙන සමණධම්මකරණසුඛඤ්ච සඞ්ගණ්හාති.

320. නවකනිපාතෙති ඉමස්මිංයෙව අඞ්ගුත්තරනිකායෙ වක්ඛමානං නවකනිපාතං සන්ධායාහ. නව පුග්ගලාති සත්තක්ඛත්තුපරමකොලංකොලාදයො නව පුග්ගලා. සබ්බත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තාවසිට්ඨෙසු සබ්බෙසු සුත්තෙසු.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.