(16) 2. එකධම්මපාළි-දුතියවග්ගවණ්ණනා

298. මිච්ඡා පස්සති තාය, සයං වා මිච්ඡා පස්සති, මිච්ඡාදස්සනමෙව වා තන්ති මිච්ඡාදිට්ඨි, යං කිඤ්චි විපරීතදස්සනං. තෙනාහ – ‘‘ද්වාසට්ඨිවිධායා’’තිආදි. මිච්ඡාදිට්ඨි එතස්සාති මිච්ඡාදිට්ඨිකො. තස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස.

299. සම්මා පස්සති තාය, සයං වා සම්මා පස්සති, සම්මාදස්සනමත්තමෙව වා තන්ති සම්මාදිට්ඨි. පඤ්චවිධායාති කම්මස්සකතාඣානවිපස්සනාමග්ගඵලවසෙන පඤ්චවිධාය. තත්ථ ඣානචිත්තුප්පාදපරියාපන්නං ඤාණං ඣානසම්මාදිට්ඨි, විපස්සනාඤාණං විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි.

302. පඤ්චසු ඛන්ධෙසු ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා පවත්තො අනුපායමනසිකාරො.

303. ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා පවත්තො උපායමනසිකාරො. යාව නියාමොක්කමනාති යාව මිච්ඡත්තනියාමොක්කමනා. මිච්ඡත්තනියාමොක්කමනනයො පන සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනායං තට්ටීකාය ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

304. අයං තිවිධා සග්ගාවරණා චෙව හොතීති කම්මපථප්පත්තියා මහාසාවජ්ජභාවතො වුත්තං. සග්ගාවරණාය හොන්තියා මග්ගවිබන්ධකභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති වුත්තං – ‘‘මග්ගාවරණා චා’’ති. ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිකා දසවත්ථුකා අන්තග්ගාහිකා මිච්ඡාදිට්ඨි. මග්ගාවරණාව හොති විපරීතදස්සනභාවතො, න සග්ගාවරණා අකම්මපථපත්තිතොති අධිප්පායො. ඉදං පන විධානං පටික්ඛිපිත්වාති විපරීතදස්සනඤ්ච න මග්ගාවරණඤ්චාති විරුද්ධමෙතං උද්ධම්මභාවතො. තථා හි සති අප්පහීනාය එව සක්කායදිට්ඨියා මග්ගාධිගමෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන යථාවුත්තවිධානං පටික්ඛිපිත්වා. ‘‘න සග්ගාවරණා’’ති සග්ගූපපත්තියා අවිබන්ධකත්තං වදන්තෙහි දිට්ඨියා සග්ගාවහතාපි නාම අනුඤ්ඤාතා හොතීති තං වාදං පටික්ඛිපන්තෙන ‘‘දිට්ඨි නාම සග්ගං උපනෙතුං සමත්ථා නාම නත්ථී’’ති වුත්තං. කස්මා? එකන්තගරුතරසාවජ්ජභාවතො. තෙනාහ – ‘‘එකන්තං නිරයස්මිංයෙව නිමුජ්ජාපෙතී’’තිආදි.

305. වට්ටං විද්ධංසෙතීති මග්ගසම්මාදිට්ඨි කිලෙසවට්ටං කම්මවට්ටඤ්ච විද්ධංසෙති. විපාකවට්ටං කා නු විද්ධංසෙති නාම. එවං පන අත්තනො කාරණෙන විද්ධස්තභවං ඵලසම්මාදිට්ඨි පටිබාහතීති වුත්තං අවසරදානතො. ඉච්චෙතං කුසලන්ති අරහත්තං පාපෙතුං සචෙ සක්කොති, එවමෙතං විපස්සනාය පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනං කුසලං අනවජ්ජං. සත්ත භවෙ දෙතීති සොතාපත්තිමග්ගස්ස පච්චයභූතා විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි තස්ස පුග්ගලස්ස සත්ත භවෙ දෙති. එවමයන්ති පඤ්චවිධම්පි සම්මාදිට්ඨිං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘ලොකියලොකුත්තරා සම්මාදිට්ඨි කථිතා’’ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙති ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමී’’තිආදිනා වුත්තෙ ගතිමග්ගසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ. ‘‘සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්තී’’ති වුත්තත්තා ‘‘ලොකිකා භවනිප්ඵාදිකාව වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං.

306. යථාදිට්ඨීති අත්ථබ්‍යාපනිච්ඡායං යථා-සද්දො, තෙන උත්තරපදත්ථප්පධානො සමාසොති ආහ – ‘‘යා යා දිට්ඨී’’ති. තස්සා තස්සා අනුරූපන්ති තංතංදිට්ඨිඅනුරූපන්ති අත්ථො. සමත්තන්ති අනවසෙසං. තෙනාහ – ‘‘පරිපුණ්ණ’’න්ති. සමාදින්නන්ති ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු සමං එකසදිසං කත්වා ආදින්නං ගහිතං අනිස්සට්ඨං. තදෙතන්ති යදෙතං ‘‘යඤ්චෙව කායකම්ම’’න්තිආදිනා වුත්තං, තදෙතං කායකම්මං. යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මන්ති යා පන දිට්ඨි ‘‘නත්ථි තතොනිදානං පාප’’න්තිආදිනා පවත්තා, තස්සං දිට්ඨියං ඨිතකස්ස ඨිතමත්තස්ස අනිස්සට්ඨස්ස තංදිට්ඨිකස්ස කායකම්මං. දිට්ඨිසහජාතං කායකම්මන්ති තස්ස යථාදිට්ඨිකස්ස පරෙසං හත්ථමුද්දාදිනා විඤ්ඤාපනකාලෙ තාය දිට්ඨියා සහජාතං කායකම්මං. න චෙත්ථ වචීකම්මාසඞ්කා උප්පාදෙතබ්බා පාණඝාතාදීනංයෙව අධිප්පෙතත්තා. දිට්ඨානුලොමිකං කායකම්මන්ති යථා පරෙසං පාකටං හොති, එවං දිට්ඨියා අනුලොමිකං කත්වා පවත්තිතං කායකම්මං. තෙනාහ – ‘‘සමාදින්නං ගහිතං පරාමට්ඨ’’න්ති. තත්ථාතිආදි සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එසෙව නයොති ඉමිනා යථාවුත්තාය දිට්ඨියා ඨිතවචීකම්මං, දිට්ඨිසහජාතං වචීකම්මං, දිට්ඨානුලොමිකං වචීකම්මන්ති තිවිධං හොතීති එවමාදි අතිදිසති. මිච්ඡාදිට්ඨිකස්සාති කම්මපථප්පත්තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස. ‘‘යාය කායචි මිච්ඡාදිට්ඨියා මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස සතො’’ති අපරෙ.

දිට්ඨිසහජාතාති යථාවුත්තාය දිට්ඨියා සහජාතා චෙතනා. එස නයො සෙසපදෙසුපි. පත්ථනාති ‘‘ඉදං නාම කරෙය්‍ය’’න්ති තණ්හාපත්ථනා. චෙතනාපත්ථනානං වසෙනාති යථාවුත්තදිට්ඨිගතනිස්සිතචෙතසිකනිකාමනානං වසෙන. චිත්තට්ඨපනාති චිත්තස්ස පණිදහනා. ඵස්සාදයොති චෙතනාදිට්ඨිතණ්හාදිවිනිමුත්තා ඵස්සාදිධම්මා. යස්මා දිට්ඨි පාපිකා, තස්මා තස්ස පුග්ගලස්ස සබ්බෙ තෙ ධම්මා අනිට්ඨාය…පෙ… සංවත්තන්තීති යොජනා. පුරිමස්සෙවාති තිත්තකපදස්සෙව. තිත්තකං කටුකන්ති ච උභයං ඉධ අනිට්ඨපරියායං දට්ඨබ්බං ‘‘පච්ඡා තෙ කටුකං භවිස්සතී’’තිආදීසු විය.

අම්බොයන්ති අම්බො අයං. තමෙව පූජන්ති තමෙව පුබ්බෙ ලද්ධපරිසිඤ්චනදානාදිපූජං. නිවෙසරෙති පවිසිංසු. අසාතසන්නිවාසෙනාති අමධුරනිම්බමූලසංසග්ගෙන.

තං පන පටික්ඛිපිත්වා…පෙ… වුත්තන්ති සබ්බාපි මිච්ඡාදිට්ඨි එකන්තසාවජ්ජත්තා අනිට්ඨාය දුක්ඛාය සංවත්තතීති අධිප්පායෙන වුත්තං. අනන්තරසුත්තෙති දසමසුත්තෙ. යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානීති නවමසුත්තෙ විය යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. චිත්තට්ඨපනාව පත්ථනාති එත්ථ පණිධි චාති වත්තබ්බං.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.