14. එතදග්ගවග්ගො

(14) 5. පඤ්චමඑතදග්ගවග්ගවණ්ණනා

මහාපජාපතිගොතමීථෙරීවත්ථු

235. ථෙරිපාළිසංවණ්ණනාය පඨමෙ යදිදං මහාගොතමීති එත්ථ ‘‘යදිදං මහාපජාපති ගොතමී’’ති ච පඨන්ති. තත්ථ ගොතමීති ගොත්තං. නාමකරණදිවසෙ පනස්සා ලද්ධසක්කාරා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘සචෙ අයං ධීතරං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරඤ්ඤො මහෙසී භවිස්සති. සචෙ පුත්තං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරාජා භවිස්සතී’’ති උභයථාපි ‘‘මහතීයෙවස්සා පජා භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු, තස්මා පුත්තපජාය චෙව ධීතුපජාය ච මහන්තතාය ‘‘මහාපජාපතී’’ති වොහරිංසු. තදුභයං පන සංසන්දෙත්වා ‘‘මහාපජාපතිගොතමී’’ති වුත්තං. වාරභික්ඛන්ති වාරෙන දාතබ්බං භික්ඛං. නාමං අකංසූති ගොත්තංයෙව නාමං අකංසු. මාතුච්ඡන්ති චූළමාතරං. මාතුභගිනී හි මාතුච්ඡාති වුච්චති. කලහවිවාදසුත්තපරියොසානෙති ‘‘කුතොපහූතා කලහා විවාදා’’තිආදිනා සුත්තනිපාතෙ ආගතස්ස කලහවිවාදසුත්තස්ස (සු. නි. 868 ආදයො) පරියොසානෙ. ඉදඤ්ච අඞ්ගුත්තරභාණකානං කථාමග්ගානුසාරෙන වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘තස්මිංයෙව සුත්තනිපාතෙ ‘අත්තදණ්ඩාභයං ජාත’න්තිආදිනා ආගතස්ස අත්තදණ්ඩසුත්තස්ස (සු. නි. 941 ආදයො) පරියොසානෙ’’ති වදන්ති. නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතානන්ති එත්ථ එහිභික්ඛුපබ්බජ්ජාය එතෙ පබ්බජිතාති වදන්ති. තෙනෙව සුත්තනිපාතෙ අත්තදණ්ඩසුත්තසංවණ්ණනාය (සු. නි. අට්ඨ. 2.942 ආදයො) වුත්තං – ‘‘දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චසතා සාකියකුමාරා කොළියකුමාරා ච එහිභික්ඛුපබ්බජ්ජාය පබ්බජිතා. තෙ ගහෙත්වා භගවා මහාවනං පාවිසී’’ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඛෙමාථෙරීවත්ථු

236. දුතියෙ පරපරියාපන්නා හුත්වාති පරෙසං දාසී හුත්වා. සුවණ්ණරසපිඤ්ජරො අහොසීති සුවණ්ණරසපිඤ්ජරො විය අහොසි.

මක්කටකොව ජාලන්ති යථා නාම මක්කටකො සුත්තජාලං කත්වා මජ්ඣට්ඨානෙ නාභිමණ්ඩලෙ නිපන්නො පරියන්තෙ පතිතං පටඞ්ගං වා මක්ඛිකං වා වෙගෙන ගන්ත්වා විජ්ඣිත්වා තස්ස රසං පිවිත්වා පුනාගන්ත්වා තස්මිංයෙව ඨානෙ නිපජ්ජති, එවමෙව යෙ සත්තා රාගරත්තා දොසපදුට්ඨා මොහමූළ්හා සයංකතං තණ්හාසොතං අනුපතන්ති, තෙ තං සමතික්කමිතුං න සක්කොන්ති, එවං දුරතික්කමං. එතම්පි ඡෙත්වාන වජන්ති ධීරාති පණ්ඩිතා එතං බන්ධනං ඡින්දිත්වා අනපෙක්ඛිනො නිරාලයා හුත්වා අරහත්තමග්ගෙන සබ්බං දුක්ඛං පහාය වජන්ති ගච්ඡන්තීති අත්ථො.

උප්පලවණ්ණාථෙරීවත්ථු

237. තතියං උත්තානත්ථමෙව.

පටාචාරාථෙරීවත්ථු

238. චතුත්ථෙ පටිහාරසතෙනපීති ද්වාරසතෙනපි. පටිහාරසද්දො හි ද්වාරෙ දොවාරිකෙ ච දිස්සති. කුලසභාගන්ති අත්තනො ගෙහසමීපං.

තාණායාති තාණභාවාය පතිට්ඨානත්ථාය. බන්ධවාති පුත්තෙ ච පිතරො ච ඨපෙත්වා අවසෙසා ඤාතිසුහජ්ජා. අන්තකෙනාධිපන්නස්සාති මරණෙන අභිභූතස්ස. පවත්තියඤ්හි පුත්තාදයො අන්නපානාදිදානෙන චෙව උප්පන්නකිච්චනිත්ථරණෙන ච තාණා හුත්වාපි මරණකාලෙ කෙනචි උපායෙන මරණං පටිබාහිතුං අසමත්ථතාය තාණත්ථාය ලෙණත්ථාය න සන්ති නාම. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘නත්ථි ඤාතීසු තාණතා’’ති.

එතමත්ථවසන්ති එතං තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස තාණං භවිතුං අසමත්ථභාවසඞ්ඛාතං කාරණං ජානිත්වා පණ්ඩිතො චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන සංවුතො රක්ඛිතගොපිතො හුත්වා නිබ්බානගමනං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං සීඝං සොධෙය්‍යාති අත්ථො.

ධම්මදින්නාථෙරීවත්ථු

239. පඤ්චමෙ පරායත්තට්ඨානෙති පරෙසං දාසිට්ඨානෙ. සුජාතත්ථෙරස්ස අධිකාරකම්මං කත්වාති සා කිර අත්තනො කෙසෙ වික්කිණිත්වා සුජාතත්ථෙරස්ස නාම අග්ගසාවකස්ස දානං දත්වා පත්ථනං අකාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. හත්ථෙ පසාරිතෙති තස්ස හත්ථාවලම්බනත්ථං පුබ්බාචිණ්ණවසෙන හත්ථෙ පසාරිතෙ. සො කිර අනාගාමී හුත්වා ගෙහං ආගච්ඡන්තො යථා අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො සිතං කුරුමානො හසමානො ආගච්ඡති, එවං අනාගන්ත්වා සන්තින්ද්‍රියො සන්තමානසො හුත්වා අගමාසි. ධම්මදින්නා සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා වීථිං ඔලොකයමානා තස්ස ආගමනාකාරං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති චින්තෙත්වා තස්ස පච්චුග්ගමනං කුරුමානා සොපානසීසෙ ඨත්වා ඔලම්බනත්ථං හත්ථං පසාරෙසි. උපාසකො අත්තනො හත්ථං සමිඤ්ජෙසි. සා ‘‘පාතරාසභොජනකාලෙ ජානිස්සාමී’’ති චින්තෙසි. උපාසකො පුබ්බෙ තාය සද්ධිං එකතො භුඤ්ජති. තං දිවසං පන තං අනපලොකෙත්වා යොගාවචරභික්ඛු විය එකකොව භුඤ්ජි. තෙනාහ – ‘‘භුඤ්ජමානොපි ඉමං දෙථ, ඉමං හරථාති න බ්‍යාහරී’’ති. තත්ථ ඉමං දෙථාති ඉමං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා දෙථ. ඉමං හරථාති ඉමං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා අපහරථ. සන්ථවවසෙනාති කිලෙසසන්ථවවසෙන. චිරකාලපරිභාවිතාය ඝටදීපජාලාය විය අබ්භන්තරෙ දිබ්බමානාය හෙතුසම්පත්තියා චොදියමානා ආහ – ‘‘එවං සන්තෙ…පෙ… මය්හං පබ්බජ්ජං අනුජානාථා’’ති.

අයං තාව සෙට්ඨි ඝරමජ්ඣෙ ඨිතොව දුක්ඛස්සන්තං අකාසීති සා කිර ‘‘ධම්මදින්නෙ තුය්හං දොසො නත්ථි, අහං පන අජ්ජ පට්ඨාය සන්ථවවසෙන…පෙ… කුලඝරං ගච්ඡා’’ති වුත්තෙ එවං චින්තෙසි – ‘‘පකතිපුරිසො එවං වත්තා නාම නත්ථි, අද්ධා එතෙන ලොකුත්තරධම්මො නාම පටිවිද්ධො’’ති. තෙනස්සා අයං සඞ්කප්පො අහොසි ‘‘අයං තාව සෙට්ඨි ඝරමජ්ඣෙ ඨිතොව දුක්ඛස්සන්තං අකාසී’’ති. මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.460) පන ‘‘අථ කස්මා මයා සද්ධිං යථාපකතියා ආලාපසල්ලාපමත්තම්පි න කරොථාති සො චින්තෙසි – ‘අයං ලොකුත්තරධම්මො නාම ගරු භාරියො න පකාසෙතබ්බො; සචෙ ඛො පනාහං න කථෙස්සාමි, අයං හදයං ඵාලෙත්වා එත්ථෙව කාලං කරෙය්‍යා’ති තස්සා අනුග්ගහත්ථාය කථෙසි – ‘ධම්මදින්නෙ අහං සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා ලොකුත්තරධම්මං නාම අධිගතො, තං අධිගතස්ස එවරූපා ලොකියකිරියා න වට්ටතී’’’ති වුත්තං.

පඤ්චක්ඛන්ධාදිවසෙන පඤ්හෙ පුච්ඡීති ‘‘සක්කායො සක්කායොති අය්‍යෙ වුච්චති, කතමො නු ඛො අය්‍යෙ සක්කායො වුත්තො භගවතා’’තිආදිනා චූළවෙදල්ලසුත්තෙ (ම. නි. 1.460 ආදයො) ආගතනයෙන පුච්ඡි. පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං විස්සජ්ජෙසීති ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමෙ, ආවුසො විසාඛ, උපාදානක්ඛන්ධා සක්කායො වුත්තො භගවතා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.460 ආදයො) තත්ථෙව ආගතනයෙන විස්සජ්ජෙසි. සූරභාවන්ති තික්ඛභාවං. අනධිගතඅරහත්තමග්ගස්ස උග්ගහෙන විනා තත්ථ පඤ්හො න උපට්ඨාතීති ආහ – ‘‘උග්ගහවසෙන අරහත්තමග්ගෙපි පුච්ඡී’’ති. තං නිවත්තෙන්තීති ‘‘විමුත්තියා පනාය්‍යෙ කිං පටිභාගො’’ති පුච්ඡිතෙ ‘‘විමුත්තියා ඛො, ආවුසො විසාඛ, නිබ්බානං පටිභාගො’’ති (ම. නි. 1.466) වුත්තෙ ‘‘නිබ්බානස්ස, පනාය්‍යෙ, කිං පටිභාගො’’ති පුන පුච්ඡිතෙ තං නිවත්තෙන්තී ‘‘අච්චසරාවුසො විසාඛා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අච්චසරාති අපුච්ඡිතබ්බං පුච්ඡන්තො පඤ්හං අතික්කාමිතා අහොසීති අත්ථො. නාසක්ඛි පඤ්හානං පරියන්තං ගහෙතුන්ති පඤ්හානං පරිච්ඡෙදප්පමාණං ගහෙතුං නාසක්ඛි. පඤ්හානඤ්හි පරිච්ඡෙදං ගහෙතුං යුත්තට්ඨානෙ අට්ඨත්වා තතො පරං පුච්ඡන්තො නාසක්ඛි පඤ්හානං පරියන්තං ගහෙතුං. අප්පටිභාගධම්මස්ස ච පටිභාගං පුච්ඡි. නිබ්බානං නාමෙතං අප්පටිභාගං, න සක්කා නීලං වා පීතකං වාති කෙනචි ධම්මෙන සද්ධිං පටිභාගං කත්වා දස්සෙතුං, තඤ්ච ත්වං ඉමිනා අධිප්පායෙන පුච්ඡසීති අත්ථො. නිබ්බානොගධන්ති නිබ්බානං ඔගාහෙත්වා ඨිතං, නිබ්බානන්තොගධං නිබ්බානං අනුප්පවිට්ඨන්ති අත්ථො. නිබ්බානපරායණන්ති නිබ්බානං පරං අයනමස්ස පරාගති, න තතො පරං ගච්ඡතීති අත්ථො. නිබ්බානං පරියොසානං අවසානං අස්සාති නිබ්බානපරියොසානං.

පුරෙති අතීතෙසු ඛන්ධෙසු. පච්ඡාති අනාගතෙසු ඛන්ධෙසු. මජ්ඣෙති පච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු. අකිඤ්චනන්ති යස්ස එතෙසු තීසු තණ්හාගාහසඞ්ඛාතං කිඤ්චනං නත්ථි, තමහං රාගකිඤ්චනාදීහි අකිඤ්චනං කස්සචි ගහණස්ස අභාවෙන අනාදානං බ්‍රාහ්මණං වදාමීති අත්ථො.

පණ්ඩිතාති ධාතුආයතනාදිකුසලතාසඞ්ඛාතෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, පණ්ඩිතො හොති? යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ධාතුකුසලො ච හොති ආයතනකුසලො ච පටිච්චසමුප්පාදකුසලො ච ඨානාට්ඨානකුසලො ච, එත්තාවතා ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු පණ්ඩිතො හොතී’’ති.

මහාපඤ්ඤාති මහන්තෙ අත්ථෙ මහන්තෙ ධම්මෙ මහන්තා නිරුත්තියො මහන්තානි පටිභානානි පරිග්ගහණෙ සමත්ථාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතා. ඉමිස්සා හි ථෙරියා අසෙක්ඛප්පටිසම්භිදාප්පත්තතාය පටිසම්භිදායො පූරෙත්වා ඨිතතාය පඤ්ඤාමහත්තං. යථා තං ධම්මදින්නායාති යථා ධම්මදින්නාය භික්ඛුනියා බ්‍යාකතං, අහං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති අත්ථො. තන්ති නිපාතමත්ථං.

නන්දාථෙරීවත්ථු

240. ඡට්ඨෙ අඤ්ඤං මග්ගං අපස්සන්තීති අඤ්ඤං උපායං අපස්සන්තී. විස්සත්ථාති නිරාසඞ්කා. ඉත්ථිනිමිත්තන්ති ඉත්ථියා සුභනිමිත්තං, සුභාකාරන්ති වුත්තං හොති. ධම්මපදෙ ගාථං වත්වාති –

‘‘අට්ඨීනං නගරං කතං, මංසලොහිතලෙපනං;

යත්ථ ජරා ච මච්චු ච, මානො මක්ඛො ච ඔහිතො’’ති. (ධ. ප. 150) –

ඉමං ගාථං වත්වා. තත්‍රායමධිප්පායො – යථෙව හි පුබ්බණ්ණාපරණ්ණාදීනං ඔදහනත්ථාය කට්ඨානි උස්සාපෙත්වා වල්ලීහි බන්ධිත්වා මත්තිකාය විලිම්පිත්වා නගරසඞ්ඛාතං බහිද්ධා ගෙහං කරොන්ති, එවමිදං අජ්ඣත්තිකම්පි තීණි අට්ඨිසතානි උස්සාපෙත්වා න්හාරුවිනද්ධං මංසලොහිතලෙපනං තචපටිච්ඡන්නං ජීරණලක්ඛණාය ජරාය මරණලක්ඛණස්ස මච්චුනො ආරොග්‍යසම්පදාදීනි පටිච්ච උප්පජ්ජනලක්ඛණස්ස මානස්ස සුකතකාරණවිනාසනලක්ඛණස්ස මක්ඛස්ස ච ඔදහනත්ථාය නගරං කතං. එවරූපො එව හි එත්ථ කායිකචෙතසිකො ආබාධො ඔහිතො, ඉතො උද්ධං කිඤ්චි ගය්හූපගං නත්ථීති.

සුත්තං අභාසීති –

‘‘චරං වා යදි වා තිට්ඨං, නිසින්නො උද වා සයං;

සමිඤ්ජෙති පසාරෙති, එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා.

‘‘අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො, තචමංසාවලෙපනො;

ඡවියා කායො පටිච්ඡන්නො, යථාභූතං න දිස්සතී’’ති. (සු. නි. 195-196) –

ආදිනා සුත්තමභාසි.

සොණාථෙරීවත්ථු

241. සත්තමෙ සබ්බෙපි විසුං විසුං ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාපෙසීති එත්ථ සබ්බෙපි විසුං විසුං ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘පුත්තාව මං පටිජග්ගිස්සන්ති, කිං මෙ විසුං කුටුම්බෙනා’’ති සබ්බං සාපතෙය්‍යම්පි විභජිත්වා අදාසීති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව හි තතො පට්ඨාය ‘‘අයං අම්හාකං කිං කරිස්සතී’’ති අත්තනො සන්තිකං ආගතං ‘‘මාතා’’ති සඤ්ඤම්පි න කරිංසු. තථා හි නං කතිපාහච්චයෙන ජෙට්ඨපුත්තස්ස භරියා ‘‘අහො අම්හාකං අයං ජෙට්ඨෙපුත්තො මෙති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ දත්වා විය ඉමමෙව ගෙහං ආගච්ඡතී’’ති ආහ. සෙසපුත්තානං භරියායොපි එවමෙවං වදිංසු. ජෙට්ඨධීතරං ආදිං කත්වා තාසං ගෙහං ගතකාලෙ තාපි නං එවමෙව වදිංසු. සා අවමානප්පත්තා හුත්වා ‘‘කිං මෙ ඉමෙසං සන්තිකෙ වුත්ථෙන, භික්ඛුනී හුත්වා ජීවිස්සාමී’’ති භික්ඛුනීඋපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචි, තා නං පබ්බාජෙසුං. ඉමමෙව වත්ථුං දස්සෙන්තො ‘‘බහුපුත්තිකසොණා තෙසං අත්තනි අගාරවභාවං ඤත්වා ‘ඝරාවාසෙන කිං කරිස්සාමී’ති නික්ඛමිත්වා පබ්බජී’’ති ආහ.

විහාරං ගච්ඡන්තියොති භික්ඛුවිහාරං ගච්ඡන්තියො. ධම්මමුත්තමන්ති නවවිධලොකුත්තරධම්මං. සො හි උත්තමධම්මො නාම යො හි තං න පස්සති, තස්ස වස්සසතම්පි ජීවනතො තං ධම්මං පස්සන්තස්ස පටිවිජ්ඣන්තස්ස එකාහම්පි එකක්ඛණම්පි ජීවිතං සෙය්‍යො. ආගන්තුකජනොති විහාරගතං භික්ඛුනීජනං සන්ධාය වදති. අනුපධාරෙත්වාති අසල්ලක්ඛෙත්වා.

බකුලාථෙරීවත්ථු

242. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

කුණ්ඩලකෙසාථෙරීවත්ථු

243. නවමෙ චතුක්කෙති වීථිචතුක්කෙ. චතුන්නං සමාහාරො චතුක්කං. චාරකතොති බන්ධනාගාරතො. උබ්බට්ටෙත්වාති උද්ධරිත්වා.

මුහුත්තමපි චින්තයෙති මුහුත්තං තඞ්ඛණම්පි ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාය තඞ්ඛණානුරූපං අත්ථං චින්තිතුං සක්කුණෙය්‍ය. සහස්සමපි චෙ ගාථා, අනත්ථපදසංහිතාති අයං ගාථා දාරුචීරියත්ථෙරස්ස භගවතා භාසිතා, ඉධාපි ච සායෙව ගාථා දස්සිතා. ථෙරිගාථාසංවණ්ණනායං ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි කුණ්ඩලකෙසිත්ථෙරියා වත්ථුම්හි අයමෙව ගාථා වුත්තා. ධම්මපදට්ඨකථායං පන කුණ්ඩලකෙසිත්ථෙරියා වත්ථුම්හි –

‘‘යො ච ගාථාසතං භාසෙ, අනත්ථපදසංහිතා;

එකං ධම්මපදං සෙය්‍යො, යං සුත්වා උපසම්මතී’’ති. (ධ. ප. අට්ඨ. 1.102) –

අයං ගාථා ආගතා. තංතංභාණකානං කථාමග්ගානුසාරෙන තත්ථ තත්ථ තථා වුත්තන්ති න ඉධ ආචරියස්ස පුබ්බාපරවිරොධො සඞ්කිතබ්බො.

භද්දාකාපිලානීථෙරී-භද්දාකච්චානාථෙරීවත්ථු

244-245. දසමං එකාදසමඤ්ච උත්තානත්ථමෙව.

කිසාගොතමීථෙරීවත්ථු

246. ද්වාදසමෙ තීහි ලූඛෙහීති වත්ථලූඛසුත්තලූඛරජනලූඛසඞ්ඛාතෙහි තීහි ලූඛෙහි. සිද්ධත්ථකන්ති සාසපබීජං.

තං පුත්තපසුසම්මත්තන්ති තං රූපබලාදිසම්පන්නෙ පුත්තෙ ච පසූ ච ලභිත්වා ‘‘මම පුත්තා අභිරූපා බලසම්පන්නා පණ්ඩිතා සබ්බකිච්චසමත්ථා, මම ගොණො අරොගො අභිරූපො මහාභාරවහො, මම ගාවී බහුඛීරා’’ති එවං පුත්තෙහි ච පසූහි ච සම්මත්තං නරං. බ්‍යාසත්තමනසන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාදීසු ආරම්මණෙසු හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීසු පත්තචීවරාදීසු වා යං යං ලද්ධං හොති, තත්ථ තත්ථෙව ලග්ගනාය සත්තමානසං. සුත්තං ගාමන්ති නිද්දං උපගතං සත්තකායං. මහොඝොවාති යථා එවරූපං ගාමං ගම්භීරතො විත්ථාරතො ච මහන්තො මහානදිඔඝො අන්තමසො සුනඛම්පි අසෙසෙත්වා සබ්බං ආදාය ගච්ඡති, එවං වුත්තප්පකාරං නරං මච්චු ආදාය ගච්ඡතීති අත්ථො. අමතං පදන්ති මරණරහිතං කොට්ඨාසං, අමතං මහානිබ්බානන්ති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

සිඞ්ගාලකමාතාථෙරීවත්ථු

247. තෙරසමං උත්තානත්ථමෙව.

(පඤ්චමඑතදග්ගවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.)

ථෙරිපාළිසංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.