14. එතදග්ගවග්ගො

(14) 4. චතුත්ථඑතදග්ගවග්ගවණ්ණනා

ආනන්දත්ථෙරවත්ථු

219-223. චතුත්ථවග්ගස්ස පඨමෙ හෙට්ඨා වුත්තප්පමාණන්ති හෙට්ඨා කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි ‘‘තස්ස ධුරපත්තානි නවුතිහත්ථානි හොන්ති, කෙසරං තිංසහත්ථං, කණ්ණිකා ද්වාදසහත්ථා, පාදෙන පතිට්ඨිතට්ඨානං එකාදසහත්ථ’’න්ති එවං වුත්තප්පමාණං. රඤ්ඤො පෙසෙසීති පච්චන්තස්ස කුපිතභාවං ආරොචෙත්වා පෙසෙසි. ථෙරගාථාසංවණ්ණනායං (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.1016 ආනන්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා) පන ‘‘පච්චන්තස්ස කුපිතභාවං රඤ්ඤො අනාරොචෙත්වා සයමෙව තං වූපසමෙසි, තං සුත්වා රාජා තුට්ඨමානසො පුත්තං පක්කොසාපෙත්වා ‘වරං තෙ, සුමන, දම්මි, ගණ්හාහී’ති ආහා’’ති වුත්තං. න මෙතං චිත්තං අත්ථීති මම එවරූපං චිත්තං නත්ථි. අවඤ්ඣන්ති අතුච්ඡං. අඤ්ඤං වරෙහීති අඤ්ඤං පත්ථෙහි, අඤ්ඤං ගණ්හාහීති වුත්තං හොති. උදකං අධිට්ඨායාති ‘‘උදකං හොතූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා. ගතෙනාති ගමනෙන. න ආමිසචක්ඛුකාති චීවරාදිපච්චයසඞ්ඛාතං ආමිසං න ඔලොකෙන්ති.

වසනට්ඨානසභාගෙයෙවාති වසනට්ඨානසමීපෙයෙව. එකන්තවල්ලභොති උපට්ඨාකට්ඨානෙ එකන්තෙන වල්ලභො. එතස්සෙවාති එතස්සෙව භික්ඛුස්ස. ද්වෙජ්ඣකථා න හොන්තීති ද්විධාභූතකථා න හොන්ති, අනෙකන්තිකකථා න හොන්තීති වුත්තං හොති. අනිබද්ධාති අනියතා. ලොහිතෙන ගලන්තෙනාති ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ කරණවචනං, ගලන්තෙන ලොහිතෙන යුත්තොති අත්ථො. අන්වාසත්තොති අනුගතො. උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්දාති තුරිතෙ ඉදමාමෙඩිතවචනං. දුවිධෙන උදකෙනාති සීතුදකෙන උණ්හුදකෙන ච. තිවිධෙන දන්තකට්ඨෙනාති ඛුද්දකං මහන්තං මජ්ඣිමන්ති එවං තිප්පකාරෙන දන්තකට්ඨෙන. නව වාරෙ අනුපරියායතීති සත්ථරි පක්කොසන්තෙ පටිවචනදානාය ථිනමිද්ධවිනොදනත්ථං නවක්ඛත්තුං අනුපරියායති. තෙනෙවාහ – ‘‘එවඤ්හිස්ස අහොසී’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

උරුවෙලකස්සපත්ථෙරවත්ථු

224. දුතියෙ යං වත්තබ්බං, තං විත්ථාරතො විනයපාළියං ආගතමෙව.

කාළුදායිත්ථෙරවත්ථු

225. තතියෙ ගමනාකප්පන්ති ගමනාකාරං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

බාකුලත්ථෙරවත්ථු

226. චතුත්ථෙ නිරාබාධානන්ති ආබාධරහිතානං. යථා ‘‘ද්වාවීසති ද්වත්තිංසා’’තිආදිම්හි වත්තබ්බෙ ‘‘බාවීසති බාත්තිංසා’’තිආදීනි වුච්චන්ති, එවමෙවං ද්වෙ කුලානි අස්සාති ද්විකුලො, ද්වෙකුලොති වා වත්තබ්බෙ බාකුලොති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘බාකුලොති ද්වීසු කුලෙසු වඩ්ඪිතත්තා එවංලද්ධනාමො’’ති. උපයොගෙනාති ආනුභාවෙන. ඵාසුකකාලෙති අරොගකාලෙ. ගද්දුහනමත්තම්පීති ගොදුහනමත්තම්පි කාලං. ඉධ පන න සකලො ගොදුහනක්ඛණො අධිප්පෙතො, අථ ඛො ගාවිං ථනෙ ගහෙත්වා එකඛීරබින්දුදුහනකාලමත්තං අධිප්පෙතං. ආරොග්‍යසාලන්ති ආතුරානං අරොගභාවකරණත්ථාය කතසාලං.

නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙනාති ජාණුප්පමාණෙ උදකෙ ථොකංයෙව නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන. ඡඩ්ඩෙත්වා පලායීති මච්ඡස්ස මුඛසමීපෙයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා පලායි. දාරකස්ස තෙජෙනාති දාරකස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන. මාරියමානාව මරන්තීති දණ්ඩාදීහි පොථෙත්වා මාරියමානාව මරන්ති, න ජාලෙන බද්ධතාමත්තෙන අමාරියමානා. නීහටමත්තොව මතොති නීහටක්ඛණෙයෙව මතො. තෙනස්ස මාරණත්ථං උපක්කමො න කතො, යෙන උපක්කමෙන දාරකස්ස ආබාධො සියා. තන්ති මච්ඡං. සකලමෙවාති අවිකලමෙව පරිපුණ්ණාවයවමෙව. න කෙළායතීති න නන්දති, කිස්මිඤ්චි න මඤ්ඤති. පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තීති දාරකස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී. භෙරිං චරාපෙත්වාති ‘‘පුත්තං ලභි’’න්ති උග්ඝොසනවසෙන භෙරිං චරාපෙත්වා. පකතිං ආචික්ඛීති අත්තනො පුත්තභාවං කථෙසි. කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කාති ජනනීභාවතො අමාතා කාතුං න සක්කා. මච්ඡං ගණ්හන්තාපීති මච්ඡං වික්කිණිත්වා ගණ්හන්තාපි. තථා ගණ්හන්තා ච තප්පරියාපන්නං සබ්බං ගණ්හන්ති නාමාති ආහ – ‘‘වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථී’’ති. අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කාති දින්නපුත්තභාවතො න සක්කා.

සොභිතත්ථෙරවත්ථු

227. පඤ්චමං උත්තානත්ථමෙව.

උපාලිත්ථෙරවත්ථු

228. ඡට්ඨෙ භාරුකච්ඡකවත්ථුන්ති අඤ්ඤතරො කිර භාරුකච්ඡදෙසවාසී භික්ඛු සුපිනන්තෙ පුරාණදුතියිකාය මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා ‘‘අස්සමණො අහං විබ්භමිස්සාමී’’ති භාරුකච්ඡං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ ආයස්මන්තං උපාලිං පස්සිත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි. ආයස්මා උපාලි, එවමාහ – ‘‘අනාපත්ති, ආවුසො, සුපිනන්තෙනා’’ති. යස්මා සුපිනන්තෙ අවිසයත්තා එවං හොති. තස්මා උපාලිත්ථෙරො භගවතා අවිනිච්ඡිතපුබ්බම්පි ඉමං වත්ථුං නයග්ගාහෙන එවං විනිච්ඡිනි. ගහපතිනො ද්වෙ දාරකා හොන්ති පුත්තො ච භාගිනෙය්‍යො ච. අථ සො ගහපති ගිලානො හුත්වා ආයස්මන්තං අජ්ජුකං එතදවොච – ‘‘ඉමං, භන්තෙ, ඔකාසං යො ඉමෙසං දාරකානං සද්ධො හොති පසන්නො, තස්ස ආචික්ඛෙය්‍යාසී’’ති. තෙන ච සමයෙන තස්ස ච ගහපතිනො භාගිනෙය්‍යො සද්ධො හොති පසන්නො. අථායස්මා අජ්ජුකො තං ඔකාසං තස්ස දාරකස්ස ආචික්ඛි. සො තෙන සාපතෙය්‍යෙන කුටුම්බඤ්ච සණ්ඨපෙසි, දානඤ්ච පට්ඨපෙසි. අථ තස්ස ගහපතිනො පුත්තො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ ආනන්ද, පිතුනො දායජ්ජො පුත්තො වා භාගිනෙය්‍යො වා’’ති. පුත්තො ඛො, ආවුසො, පිතුනො දායජ්ජොති. ආයස්මා, භන්තෙ, අය්‍යො අජ්ජුකො අම්හාකං සාපතෙය්‍යං අම්හාකං මෙථුනකස්ස ආචික්ඛීති. අස්සමණො, ආවුසො, සො අජ්ජුකොති. අථායස්මා අජ්ජුකො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘දෙහි මෙ, ආවුසො ආනන්ද, විනිච්ඡය’’න්ති. තෙ උභොපි උපාලිත්ථෙරස්ස සන්තිකං අගමංසු. අථායස්මා උපාලි, ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘යො නු ඛො, ආවුසො ආනන්ද, සාමිකෙන ‘ඉමං ඔකාසං ඉත්ථන්නාමස්ස ආචික්ඛා’ති වුත්තො, තස්ස ආචික්ඛති, කිං සො ආපජ්ජතී’’ති? න, භන්තෙ, කිඤ්චි ආපජ්ජති අන්තමසො දුක්කටමත්ථම්පීති. අයං, ආවුසො, ආයස්මා අජ්ජුකො සාමිකෙන ‘‘ඉමං ඔකාසං ඉත්ථන්නාමස්ස ආචික්ඛා’’ති වුත්තො තස්ස ආචික්ඛති, අනාපත්ති, ආවුසො, ආයස්මතො අජ්ජුකස්සාති. භගවා තං සුත්වා ‘‘සුකථිතං, භික්ඛවෙ, උපාලිනා’’ති වත්වා සාධුකාරමදාසි, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. කුමාරකස්සපවත්ථු (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.217) පන හෙට්ඨා ආගතමෙව.

ඡන්නං ඛත්තියානන්ති භද්දියො සක්‍යරාජා අනුරුද්ධො ආනන්දො භගු කිමිලො දෙවදත්තොති ඉමෙසං ඡන්නං ඛත්තියානං. පසාධකොති මණ්ඩයිතා. පාළියන්ති සඞ්ඝභෙදක්ඛන්ධකපාළියන්ති (චූළව. 330 ආදයො).

නන්දකත්ථෙරවත්ථු

229. සත්තමෙ එකසමොධානෙති එකස්මිං සමොධානෙ, එකස්මිං සන්නිපාතෙති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

නන්දත්ථෙරවත්ථු

230. අට්ඨමෙ න තං චතුසම්පජඤ්ඤවසෙන අපරිච්ඡින්දිත්වා ඔලොකෙතීති සාත්ථකසප්පායගොචරඅසම්මොහසම්පජඤ්ඤසඞ්ඛාතානං චතුන්නං සම්පජඤ්ඤානං වසෙන අපරිච්ඡින්දිත්වා තං දිසං න ඔලොකෙති. සො හි ආයස්මා ‘‘යමෙවාහං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතං නිස්සාය සාසනෙ අනභිරතිආදිවිප්පකාරප්පත්තො, තමෙව සුට්ඨු නිග්ගහෙස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො බලවහිරොත්තප්පො, තත්ථ ච කතාධිකාරත්තා ඉන්ද්‍රියසංවරො උක්කංසපාරමිප්පත්තො චතුසම්පජඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව සබ්බදිසං ආලොකෙති. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –

‘‘සචෙ, භික්ඛවෙ, නන්දස්ස පුරත්ථිමා දිසා ආලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බං චෙතසො සමන්නාහරිත්වා නන්දො පුරත්ථිමං දිසං ආලොකෙති ‘එවං මෙ පුරත්ථිමං දිසං ආලොකයතො නාභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාසවිස්සන්තී’ති. ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ, නන්දස්ස පච්ඡිමා දිසා, උත්තරා දිසා, දක්ඛිණා දිසා, උද්ධං, අධො, අනුදිසා අනුවිලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බං චෙතසො සමන්නාහරිත්වා නන්දො අනුදිසං අනුවිලොකෙති ‘එවං මෙ අනුදිසං අනුවිලොකයතො…පෙ… සම්පජානො හොතී’’’ති (අ. නි. 8.9).

අභිසෙකගෙහපවෙසනආවාහමඞ්ගලෙසු වත්තමානෙසූති ඉධ තීණි මඞ්ගලානි වුත්තානි, විනයට්ඨකථායං පන ‘‘තං දිවසමෙව නන්දකුමාරස්ස කෙසවිස්සජ්ජනං, පට්ටබන්ධො, ඝරමඞ්ගලං, ඡත්තමඞ්ගලං, ආවාහමඞ්ගලන්ති පඤ්ච මඞ්ගලානි හොන්තී’’ති වුත්තං. තත්ථ කුලමරියාදවසෙන කෙසොරොපනං කෙසවිස්සජ්ජනං. යුවරාජපට්ටබන්ධනං පට්ටබන්ධො. අභිනවඝරප්පවෙසනමහො ඝරමඞ්ගලං. විවාහකරණමහො ආවාහමඞ්ගලං. යුවරාජඡත්තමහො ඡත්තමඞ්ගලං.

නන්දකුමාරං අභිසෙකමඞ්ගලං න තථා පීළෙසි, යථා ජනපදකල්‍යාණියා වුත්තවචනන්ති අජ්ඣාහරිතබ්බං. තදෙව පන වචනං සරූපතො දස්සෙතුං – ‘‘පත්තං ආදාය ගමනකාලෙ’’තිආදි වුත්තං. ජනපදකල්‍යාණීති ජනපදම්හි කල්‍යාණී උත්තමා ඡ සරීරදොසරහිතා පඤ්ච කල්‍යාණසමන්නාගතා. සා හි යස්මා නාතිදීඝා නාතිරස්සා නාතිකිසා නාතිථූලා නාතිකාළී නාච්චොදාතාති අතික්කන්තා මානුසවණ්ණං, අසම්පත්තා දිබ්බවණ්ණං, තස්මා ඡ සරීරදොසරහිතා. ඡවිකල්‍යාණං මංසකල්‍යාණං න්හාරුකල්‍යාණං අට්ඨිකල්‍යාණං වයකල්‍යාණන්ති ඉමෙහි පන කල්‍යාණෙහි සමන්නාගතත්තා පඤ්ච කල්‍යාණසමන්නාගතා නාම. තස්සා හි ආගන්තුකොභාසකිච්චං නත්ථි, අත්තනො සරීරොභාසෙනෙව ද්වාදසහත්ථෙ ඨානෙ ආලොකං කරොති, පියඞ්ගුසාමා වා හොති සුවණ්ණසාමා වා, අයමස්සා ඡවිකල්‍යාණතා. චත්තාරො පනස්සා හත්ථපාදා මුඛපරියොසානඤ්ච ලාඛාරසපරිකම්මකතං විය රත්තපවාළරත්තකම්බලසදිසං හොති, අයමස්සා මංසකල්‍යාණතා. වීසති පන නඛපත්තානි මංසතො අමුත්තට්ඨානෙ ලාඛාරසපූරිතානි විය, මුත්තට්ඨානෙ ඛීරධාරාසදිසානි හොන්ති, අයමස්සා න්හාරුකල්‍යාණතා. ද්වත්තිංස දන්තා සුඵුසිතා සුධොතවජිරපන්ති විය ඛායන්ති, අයමස්සා අට්ඨිකල්‍යාණතා. වීසංවස්සසතිකාපි සමානා සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොති නිප්පලිතෙන, අයමස්සා වයකල්‍යාණතා. ඉති ඉමෙහි පඤ්චහි කල්‍යාණෙහි සමන්නාගතත්තා ‘‘ජනපදකල්‍යාණී’’ති වුච්චති. තුවටන්ති සීඝං.

ඉමස්මිං ඨානෙ නිවත්තෙස්සති, ඉමස්මිං ඨානෙ නිවත්තෙස්සතීති චින්තෙන්තමෙවාති සො කිර තථාගතෙ ගාරවවසෙන ‘‘පත්තං වො, භන්තෙ, ගණ්හථා’’ති වත්තුං අවිසහන්තො එවං චින්තෙසි – ‘‘සොපානසීසෙ පත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති. සත්ථා තස්මිම්පි ඨානෙ න ගණ්හි. ඉතරො ‘‘සොපානපාදමූලෙ ගණ්හිස්සතී’’ති චින්තෙසි. සත්ථා තත්ථාපි න ගණ්හි. ඉතරො ‘‘රාජඞ්ගණෙ ගණ්හිස්සතී’’ති චින්තෙසි. සත්ථා තත්ථාපි න ගණ්හි. එවං ‘‘ඉධ ගණ්හිස්සති, එත්ථ ගණ්හිස්සතී’’ති චින්තෙන්තමෙව සත්ථා විහාරං නෙත්වා පබ්බාජෙසි.

මහාකප්පිනත්ථෙරවත්ථු

231. නවමෙ සුතවිත්තකොති ධම්මස්සවනපියො. පටිහාරකස්සාති දොවාරිකස්ස. සච්චකාරෙනාති සච්චකිරියාය. සත්ථා ‘‘උප්පලවණ්ණා ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. ථෙරී ආගන්ත්වා සබ්බා පබ්බාජෙත්වා භික්ඛුනීඋපස්සයං ගතාති ඉදං අඞ්ගුත්තරභාණකානං කථාමග්ගං දස්සෙන්තෙන වුත්තං. තෙනෙව ධම්මපදට්ඨකථායං (ධ. ප. අට්ඨ. 1.මහාකප්පිනත්ථෙරවත්ථු) වුත්තං –

‘‘තා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතා පබ්බජ්ජං යාචිංසු. එවං කිර වුත්තෙ සත්ථා උප්පලවණ්ණාය ආගමනං චින්තෙසීති එකච්චෙ වදන්ති. සත්ථා පන තා උපාසිකායො ආහ – ‘සාවත්ථිං ගන්ත්වා භික්ඛුනීඋපස්සයෙ පබ්බාජෙථා’ති. තා අනුපුබ්බෙන ජනපදචාරිකං චරමානා අන්තරාමග්ගෙ මහාජනෙන අභිහටසක්කාරසම්මානා පදසාව වීසයොජනසතිකං මග්ගං ගන්ත්වා භික්ඛුනීඋපස්සයෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසූ’’ති.

ධම්මපීතීති ධම්මපායකො, ධම්මං පිවන්තොති අත්ථො. ධම්මො ච නාමෙස න සක්කා භාජනෙන යාගුආදීනි විය පාතුං, නවවිධං පන ලොකුත්තරධම්මං නාමකායෙන ඵුසන්තො ආරම්මණතො සච්ඡිකරොන්තො පරිඤ්ඤාභිසමයාදීහි දුක්ඛාදීනි අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣන්තො ධම්මං පිවති නාම. සුඛං සෙතීති දෙසනාමත්තමෙතං, චතූහිපි ඉරියාපථෙහි සුඛං විහරතීති අත්ථො. විප්පසන්නෙනාති අනාවිලෙන නිරුපක්කිලෙසෙන. අරියප්පවෙදිතෙති බුද්ධාදීහි අරියෙහි පවෙදිතෙ සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ බොධිපක්ඛියධම්මෙ. සදා රමතීති එවරූපො ධම්මපීති විප්පසන්නෙන චෙතසා විහරන්තො පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො සදා රමති අභිරමති. බාහිතපාපත්තා ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති ථෙරං ආලපති.

සාගතත්ථෙරවත්ථු

232. දසමෙ ඡබ්බග්ගියානං වචනෙනාති කොසම්බිකා කිර උපාසකා ආයස්මන්තං සාගතං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨිතා එවමාහංසු – ‘‘කිං, භන්තෙ, අය්‍යානං දුල්ලභඤ්ච මනාපඤ්ච, කිං පටියාදෙමා’’ති? එවං වුත්තෙ ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ කොසම්බිකෙ උපාසකෙ එතදවොචුං – ‘‘අත්ථාවුසො කාපොතිකා, නාම පසන්නා භික්ඛූනං දුල්ලභා ච මනාපා ච, තං පටියාදෙථා’’ති. අථ කොසම්බිකා උපාසකා ඝරෙ ඝරෙ කාපොතිකං පසන්නං පටියාදෙත්වා ආයස්මන්තං සාගතං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා එතදවොචුං – ‘‘පිවතු, භන්තෙ, අය්‍යො සාගතො කාපොතිකං පසන්නං, පිවතු, භන්තෙ, අය්‍යො සාගතො කාපොතිකං පසන්න’’න්ති. අථායස්මා සාගතො ඝරෙ ඝරෙ කාපොතිකං පසන්නං පිවිත්වා නගරම්හා නික්ඛමන්තො නගරද්වාරෙ පති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡබ්බග්ගියානං වචනෙන සබ්බගෙහෙසු කාපොතිකං පසන්නං පටියාදෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ කාපොතිකා නාම කපොතපාදසමානවණ්ණා රත්තොභාසා. පසන්නාති සුරාමණ්ඩස්සෙතං අධිවචනං. විනයෙ සමුට්ඨිතන්ති සුරාපානසික්ඛාපදෙ (පාචි. 326 ආදයො) ආගතං.

රාධත්ථෙරවත්ථු

233. එකාදසමෙ සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සඤ්ඤං අදාසීති බ්‍රාහ්මණං පබ්බාජෙතුං සඤ්ඤං අදාසි, ආණාපෙසීති වුත්තං හොති. භගවා කිර තං බ්‍රාහ්මණං පබ්බජ්ජං අලභිත්වා කිසං ලූඛං දුබ්බණ්ණං උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතං දිස්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කො, භික්ඛවෙ, තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අධිකාරං සරතී’’ති. එවං වුත්තෙ ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අධිකාරං සරාමී’’ති. කිං පන ත්වං, සාරිපුත්ත, බ්‍රාහ්මණස්ස අධිකාරං සරසීති. ඉධ මෙ, භන්තෙ, සො බ්‍රාහ්මණො රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තස්ස කටච්ඡුභික්ඛං දාපෙසි, ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අධිකාරං සරාමී’’ති. සාධු සාධු, සාරිපුත්ත. කතඤ්ඤුනො හි, සාරිපුත්ත, සප්පුරිසා කතවෙදිනො, තෙන හි ත්වං, සාරිපුත්ත, තං බ්‍රාහ්මණං පබ්බාජෙහි උපසම්පාදෙහීති. අට්ඨුප්පත්තියං ආගතොති අලීනචිත්තජාතකස්ස (ජා. 1.2.11-12) අට්ඨුප්පත්තියං (ජා. අට්ඨ. 2.2.අලීනචිත්තජාතකවණ්ණනා) ආගතො.

නිධීනන්ති තත්ථ තත්ථ නිදහිත්වා ඨපිතානං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිපූරානං නිධිකුම්භීනං. පවත්තාරන්ති කිච්ඡජීවිකෙ දුග්ගතමනුස්සෙ අනුකම්පං කත්වා ‘‘එහි, තෙ සුඛෙන ජීවනුපායං දස්සෙස්සාමී’’ති නිධිට්ඨානං නෙත්වා හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘ඉමං ගහෙත්වා සුඛං ජීවා’’ති ආචික්ඛිතාරං විය. වජ්ජදස්සිනන්ති ද්වෙ වජ්ජදස්සිනො ‘‘ඉමිනා නං අසාරුප්පෙන වා ඛලිතෙන වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති රන්ධගවෙසකො ච, අනඤ්ඤාතං ඤාපනත්ථාය ඤාතං අනුග්ගණ්හනත්ථාය සීලාදීනමස්ස වුද්ධිකාමතාය තං තං වජ්ජං ඔලොකනෙන උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතො ච. අයං ඉධ අධිප්පෙතො. යථා හි දුග්ගතමනුස්සො ‘‘ඉමං ගණ්හාහී’’ති තජ්ජෙත්වාපි පොථෙත්වාපි නිධිං දස්සෙන්තෙ කොපං න කරොති, පමුදිතොව හොති, එවමෙවං එවරූපෙ පුග්ගලෙ අසාරුප්පං වා ඛලිතං වා දිස්වා ආචික්ඛන්තෙ කොපො න කාතබ්බො, තුට්ඨෙනෙව භවිතබ්බං. ‘‘භන්තෙ, මහන්තං වො කම්මං කතං මය්හං ආචරියුපජ්ඣායට්ඨානෙ ඨත්වා ඔවදන්තෙහි, පුනපි මං වදෙය්‍යාථා’’ති පවාරෙතබ්බමෙව.

නිග්ගය්හවාදින්ති එකච්චො හි සද්ධිවිහාරිකාදීනං අසාරුප්පං වා ඛලිතං වා දිස්වා ‘‘අයං මෙ මුඛොදකදානාදීහි සක්කච්චං උපට්ඨහති, සචෙ නං වක්ඛාමි, න මං උපට්ඨහිස්සති, එවං මෙ පරිහානි භවිස්සතී’’ති තං වත්තුං අවිසහන්තො න නිග්ගය්හවාදී නාම හොති, සො ඉමස්මිං සාසනෙ කචවරං ආකිරති. යො පන තථාරූපං වජ්ජං දිස්වා වජ්ජානුරූපං තජ්ජෙන්තො පණාමෙන්තො දණ්ඩකම්මං කරොන්තො විහාරා නීහරන්තො සික්ඛාපෙති, අයං නිග්ගය්හවාදී නාම සෙය්‍යථාපි, සම්මාසම්බුද්ධො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘නිග්ගය්හ නිග්ගය්හාහං, ආනන්ද, වක්ඛාමි, පවය්හ පවය්හ, ආනන්ද, වක්ඛාමි, යො සාරො, සො ඨස්සතී’’ති (ම. නි. 3.196). මෙධාවින්ති ධම්මොජපඤ්ඤාය සමන්නාගතං. තාදිසන්ති එවරූපං පණ්ඩිතං භජෙය්‍ය පයිරුපාසෙය්‍ය. තාදිසඤ්හි ආචරියං භජමානස්ස අන්තෙවාසිකස්ස සෙය්‍යො හොති න පාපියො, වඩ්ඪියෙව හොති, නො පරිහානීති.

මොඝරාජත්ථෙරවත්ථු

234. ද්වාදසමෙ කට්ඨවාහනනගරෙති කට්ඨවාහනෙන ගහිතත්තා එවංලද්ධනාමකෙ නගරෙ. අතීතෙ කිර බාරාණසිවාසී එකො රුක්ඛවඩ්ඪකී සකෙ ආචරියකෙ අදුතියො. තස්ස සොළස සිස්සා එකමෙකස්ස සහස්සං අන්තෙවාසිකා. එවං තෙ සත්තරසාධිකා සොළස සහස්සා ආචරියන්තෙවාසිකා සබ්බෙපි බාරාණසිං උපනිස්සාය ජීවිකං කප්පෙන්තා පබ්බතසමීපං ගන්ත්වා රුක්ඛෙ ගහෙත්වා තත්ථෙව නානාපාසාදවිකතියො නිට්ඨාපෙත්වා කුල්ලං බන්ධිත්වා ගඞ්ගාය බාරාණසිං ආනෙත්වා සචෙ රාජා අත්ථිකො හොති, රඤ්ඤො එකභූමකං වා සත්තභූමකං වා පාසාදං යොජෙත්වා දෙන්ති. නො චෙ, අඤ්ඤෙසම්පි වික්කිණිත්වා පුත්තදාරං පොසෙන්ති. අථ නෙසං එකදිවසං ආචරියො ‘‘න සක්කා වඩ්ඪකිකම්මෙන නිච්චං ජීවිතුං, දුක්කරඤ්හි ජරාකාලෙ එතං කම්ම’’න්ති චින්තෙත්වා අන්තෙවාසිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තාතා, උදුම්බරාදයො අප්පසාරරුක්ඛෙ ආනෙථා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා ආනයිංසු. සො තෙහි කට්ඨසකුණං කත්වා තස්සබ්භන්තරං පවිසිත්වා වාතෙන යන්තං පූරෙසි. කට්ඨසකුණො සුවණ්ණහංසරාජා විය ආකාසෙ ලඞ්ඝිත්වා වනස්ස උපරි චරිත්වා අන්තෙවාසීනං පුරතො ඔරුහි.

අථාචරියො සිස්සෙ ආහ – ‘‘තාතා ඊදිසානි කට්ඨවාහනානි කත්වා සක්කා සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජෙ ගහෙතුං, තුම්හෙපි තාතා එතානි කරොථ, රජ්ජං ගහෙත්වා ජීවිස්සාම, දුක්කරං වඩ්ඪකිසිප්පෙන ජීවිතු’’න්ති. තෙ තථා කත්වා ආචරියස්ස පටිවෙදෙසුං. තතො නෙ ආචරියො ආහ – ‘‘කතමං තාතා රජ්ජං ගණ්හාමා’’ති? බාරාණසිරජ්ජං ආචරියාති. අලං තාතා, මා එතං රුචිත්ථ, මයඤ්හි තං ගහෙත්වාපි ‘‘වඩ්ඪකිරාජා, වඩ්ඪකියුවරාජා’’ති වඩ්ඪකිවාදා න මුච්චිස්සාම, මහන්තො ජම්බුදීපො, අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡාමාති. තතො සපුත්තදාරකා කට්ඨවාහනානි අභිරුහිත්වා සජ්ජාවුධා හුත්වා හිමවන්තාභිමුඛා ගන්ත්වා හිමවති අඤ්ඤතරං නගරං පවිසිත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනෙයෙව පච්චුට්ඨංසු. තෙ තත්ථ රජ්ජං ගහෙත්වා ආචරියං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු. සො ‘‘කට්ඨවාහනො රාජා’’ති පාකටො අහොසි, තං නගරං තෙන ගහිතත්තා ‘‘කට්ඨවාහනනගර’’න්තෙව නාමං ලභි.

තපචාරන්ති තපචරණං. පාසාණචෙතියෙ පිට්ඨිපාසාණෙ නිසීදීති පාසාණකචෙතියන්ති ලද්ධවොහාරෙ පිට්ඨිපාසාණෙ සක්කෙන මාපිතෙ මහාමණ්ඩපෙ නිසීදි. තත්ථ කිර මහතො පාසාණස්ස උපරි පුබ්බෙ දෙවට්ඨානං අහොසි, උප්පන්නෙ පන භගවති විහාරො ජාතො, සො තෙනෙව පුරිමවොහාරෙන ‘‘පාසාණචෙතිය’’න්ති වුච්චති.

තෙන පුච්ඡිතෙ දුතියො හුත්වා සත්ථාරං පඤ්හං පුච්ඡීති –

‘‘මුද්ධං මුද්ධාධිපාතඤ්ච, බාවරී පරිපුච්ඡති;

තං බ්‍යාකරොහි භගවා, කඞ්ඛං විනය නො ඉසෙ’’ති. (සු. නි. 1031) –

එවං තෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ භගවතා ච –

‘‘අවිජ්ජා මුද්ධාති ජානාහි, විජ්ජා මුද්ධාධිපාතිනී;

සද්ධාසතිසමාධීහි, ඡන්දවීරියෙන සංයුතා’’ති. (සු. නි. 1032) –

පඤ්හෙ විස්සජ්ජිතෙ දුතියො හුත්වා පඤ්හං පුච්ඡි.

අථස්ස…පෙ… පඤ්හං කථෙසීති –

‘‘කථං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතී’’ති. (සු. නි. 1124) –

තෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ –

‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, මොඝරාජ සදා සතො;

අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච, එවං මච්චුතරො සියා;

එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතී’’ති. (සු. නි. 1125) –

පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි.

සෙසජනාති තස්මිං සමාගමෙ සන්නිපතිතා සෙසජනා. න කථීයන්තීති ‘‘එත්තකා සොතාපන්නා’’තිආදිනා න වුච්චන්ති. එවං පාරායනෙ වත්ථු සමුට්ඨිතන්ති පාරායනවග්ගෙ ඉදං වත්ථු සමුට්ඨිතං.

චතුත්ථඑතදග්ගවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ථෙරපාළිසංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.