විපාකචිත්තවණ්ණනා
55. පාකස්ස අසුරකඤ්ඤානං ගබ්භපරිපාකස්ස සාසනතො විනාසනතො, පාකසඞ්ඛාතස්ස වා අසුරස්ස විනාසනතො පාකසාසනො වුච්චති සක්කො දෙවරාජා, තෙන පූජිතො පාකසාසනපූජිතො. පාකං වා පරිපක්කං සාසනමෙතෙසූති පාකසාසනා, ඛීණාසවා, තෙහි පූජිතොති පාකසාසනපූජිතො.
විපාකචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
දානාදිවසෙනාති පවත්තාකාරමත්තතො දානාදිවසෙන, න පන පුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන ඛීණාසවසන්තානගතස්ස පුඤ්ඤකිරියභාවාභාවතොති වුත්තොවායමත්ථො.
ආවජ්ජතීති ආවජ්ජනං, ආභුඤ්ජති ඔණොජෙති පරිණාමෙති වාරෙතීති වා අත්ථො. තඤ්හි ආපාථගතං ආරම්මණං පඨමමාභුඤ්ජති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි වීථිචිත්තානි ආපාථගතාරම්මණාභිමුඛං ඔණොජෙති, චිත්තසන්තානං වා පුරිමාකාරතො අඤ්ඤථා පරිණාමෙති, අනුප්පබන්ධතො පවත්තනකං භවඞ්ගචිත්තසන්තානං පරතො පවත්තිතුං අදත්වා ආපාථගතං වා ආරම්මණං අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං අදත්වා වාරෙති. හසිතං උප්පජ්ජති, උප්පාදීයති වා එතෙනාති හසිතුප්පාදං, තදෙව චිත්තන්ති හසිතුප්පාදචිත්තං. වොට්ඨපෙතීති වොට්ඨබ්බනං. කස්මා පනෙත්ථ ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනානි උපෙක්ඛාසහගතානි, හසිතුප්පාදඤ්ච සොමනස්සසහගතන්ති? වුච්චතෙ – ආවජ්ජනං තාව අපුබ්බාරම්මණෙ සකිදෙව ච පවත්තමානසන්තතිවිච්ඡෙදවසෙන පවත්තනතො, දුබ්බලභවඞ්ගපච්චයං වා සබ්බථා විසයරසමනුභවිතුං න සක්කොතීති ඉට්ඨාදීසු සබ්බත්ථ උපෙක්ඛායුත්තමෙව හොති. වොට්ඨබ්බනඤ්ච වුත්තවිපරියායෙන වෙදනාභෙදාරහම්පි සමානං විපාකප්පබන්ධං විච්ඡින්දිත්වා විසදිසචිත්තප්පබන්ධස්ස නිබ්බත්තනතො සන්තතිපරිණාමනෙයෙව කිච්චන්තරෙ බ්‍යාවටත්තා විපාකං විය ආරම්මණරසස්සාදෙ අසමත්ථමෙවාති සබ්බත්ථ උපෙක්ඛාසහගතමෙව. හසිතුප්පාදං පන වුත්තවිපරීතතො පරිහීනවිපල්ලාසානං ඛීණාසවානං සන්තානෙ ඉට්ඨාරම්මණෙයෙව උප්පජ්ජනතො සබ්බථා සොමනස්සසහගතමෙවාති.
ලක්ඛණාදිතො පනෙතාසු පුරිමං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පුරෙචරං රූපාදිවිජානනලක්ඛණං, ආවජ්ජනරසං, තථාභාවපච්චුපට්ඨානං, භවඞ්ගවිච්ඡෙදපදට්ඨානං. දුතියං ඡළාරම්මණවිජානනලක්ඛණං, අරහතං අනොළාරිකෙසු වත්ථූසු හසිතුප්පාදරසං, තථාභාවපච්චුපට්ඨානං, එකන්තතො හදයවත්ථුපදට්ඨානං. තතියම්පි ඡළාරම්මණවිජානනලක්ඛණං, පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙසු වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනරසං, තථාභාවපච්චුපට්ඨානං, අහෙතුකවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතුභවඞ්ගානං අඤ්ඤතරාපගමපදට්ඨානන්ති.
භවඞ්ගං ආවට්ටයමානාති භවඞ්ගසන්තානං ආවට්ටයන්තී විය. සාධාරණාති සෙක්ඛාසෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සාධාරණා. අසාධාරණාති අසෙක්ඛානංයෙව ආවෙණිකා. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති. ඡසු ද්වාරෙසු…පෙ…ආරම්මණෙසූති චක්ඛාදීසු ඡසු ද්වාරෙසු, පධානසාරුප්පට්ඨානාදිගතෙසු ඡසු රූපාදිආරම්මණෙසු. පධානසාරුප්පඤ්හි ඨානං දිස්වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථාය ‘‘සාරුප්පමිදං ඨානං මයා ලද්ධ’’න්ති තුසන්තස්ස චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණෙ, භණ්ඩභාජනට්ඨානෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපා ලොලුප්පතණ්හා මෙ පහීනා’’ති තුසන්තස්ස සොතද්වාරෙ සද්දාරම්මණෙ, ගන්ධෙහි වා පුප්ඵෙහි වා චෙතියපූජනකාලෙ ‘‘එවරූපෙන වත සුගන්ධෙන භගවන්තං පූජෙමී’’ති තුසන්තස්ස ඝානද්වාරෙ ගන්ධාරම්මණෙ, රසසම්පන්නං පිණ්ඩපාතං සබ්‍රහ්මචාරීහි සහ භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජනකාලෙ ‘‘සාරණීයධම්මො වත මෙ පූරිතො’’ති තුසන්තස්ස ජිව්හාද්වාරෙ රසාරම්මණෙ, ආභිසමාචාරිකවත්තපූරණකාලෙ ‘‘කායෙන වත්තපටිවත්තං පූරෙමී’’ති තුසන්තස්ස කායද්වාරෙ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙති එවං පඤ්චද්වාරෙසු පඤ්චාරම්මණෙසු පවත්තති.
මනොද්වාරෙ පන යථාවුත්තෙස්වෙව පඤ්චසු පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ඝටිකාරසුත්තාදීසු (ම. නි. 2.282 ආදයො) විය භගවතො පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන පරිඤ්ඤාතෙ අතීතාරම්මණෙ, ‘‘අට්ඨිස්සරො නාම පච්චෙකබුද්ධො භවිස්සතී’’ති (ධ. ප. අට්ඨ. 1.16 දෙවදත්තවත්ථු) ආගතට්ඨානාදීසු විය අනාගතංසඤාණෙන පරිච්ඡින්නෙ අනාගතාරම්මණෙ චාති එවං ඡස්වෙවාරම්මණෙසු හසිතං උප්පාදෙතීති වෙදිතබ්බං. නනු ච අතීතංසාදීසු අප්පටිහතාදීසු අප්පටිහතඤාණං වත්වා ‘‘ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ත’’න්ති වචනතො විචාරණපඤ්ඤාරහිතාය එතාය කථං භගවතො උප්පත්ති යුජ්ජෙය්‍යාති? හසිතුප්පාදචිත්තෙන පවත්තියමානම්පි භගවතො සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙව, එවං පන ඤාණානුපරිවත්තිභාවෙ සති න කොචි පාළිවිරොධො. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අවස්සඤ්චෙතං එවං ඉච්ඡිතබ්බං, ඉතරථා අඤ්ඤස්සාපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකස්ස අහෙතුකචිත්තස්ස භගවතො උප්පත්ති න යුජ්ජෙය්‍ය. න හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකස්ස තංසමුට්ඨිතාය විඤ්ඤත්තියා කායකම්මාදිභාවං ආපජ්ජනභාවො විබන්ධතීති. එවඤ්ච කත්වා පඤ්චද්වාරෙ ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සුප්පාදනමත්තං දට්ඨබ්බං, න හාසුප්පාදනං පඤ්චද්වාරිකචිත්තානං අවිඤ්ඤත්තිජනකත්තා. මනොද්වාරෙ පන හාසුප්පාදනං. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං පඤ්චද්වාරෙ ‘‘සොමනස්සිතො හොතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 568) එත්තකමෙව වුත්තං, මනොද්වාරෙ ච ‘‘හාසයමාන’’න්ති. ඉධ පන ‘‘හසිතුප්පාදකිච්චා’’ති අවිසෙසවචනං පඤ්චද්වාරෙ සොමනස්සකරණවසෙන පවත්තස්සපි මනොද්වාරෙ හාසජනනස්ස පච්චයභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. හසිතුප්පාදකිච්චාති හසිතස්සෙව උප්පාදනකිච්චා. තෙනෙව හි තං ‘‘හසිතුප්පාද’’න්ති වුච්චති, න පන අඤ්ඤෙසං හසිතුප්පාදචිත්තානං අභාවතො. තථා හි වක්ඛති ‘‘කුසලතො චතූහී’’තිආදි.
ඡ අසාධාරණඤාණානීති ආසයානුසයඤාණං, ඉන්ද්‍රියපරොපරියඤාණං, යමකපාටිහාරියඤාණං, මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, අනාවරණඤාණන්ති ඉමානි ඡ පච්චෙකබුද්ධාදීහි අසාධාරණානි ඤාණානි. නනු ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව අනාවරණඤාණං, ඉතරථා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණානං අසබ්බඤ්ඤුතසාවරණඤාණතා ච ආපජ්ජෙය්‍ය, තථා හි යදි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අඤ්ඤමනාවරණඤාණං සියා, තස්ස සාවරණත්තා සාවරණෙ ච විසයෙ සභාවපටිවෙධාභාවතො සබ්බඤ්ඤුභාවං න සිජ්ඣෙය්‍ය, අනාවරණඤාණස්ස ච අසබ්බධම්මාරම්මණභාවෙන යත්ථ තං න පවත්තති, තත්ථාවරණසම්භවතො අනාවරණභාවොපි න සියාති? සච්චමෙතං, එකමෙව තං ඤාණං අනවසෙසසඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිධම්මවිසයත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තත්ථ ච ආවරණාභාවතො නිස්සඞ්ගවාරමුපාදාය අනාවරණඤාණන්ති එවං විසයපවත්තිභෙදෙන අඤ්ඤෙහි අසාධාරණභාවදස්සනත්ථං ද්වෙධා වුත්තන්ති. යථාහ –
‘‘සබ්බං සඞ්ඛතමසඞ්ඛතං අනවසෙසං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණ’’න්තිආදි (පටි. ම. 1.119).
ඉධ ඨත්වාති හසිතස්ස උප්පාදනතො හසිතස්ස උප්පාදනන්ති වුත්තචිත්තස්ස ආගතට්ඨානෙ ඨත්වා. පරිග්ගණ්හිතබ්බානීති පරිච්ඡින්දිත්වා ගණ්හිතබ්බානි. කිඤ්චාපි රූපාවචරකිරියානං ඣානඞ්ගප්පහානං විපාකෙ විය ආගමනතො අහුත්වා කුසලෙ විය භාවනාවිසෙසෙන පවත්තාකාරමත්තංව හොති, පඨමජ්ඣානස්ස පන පහානඞ්ගසම්භවාභාවතො එකස්ස වසෙනෙව නිද්දිසිතුං සෙසානම්පි පහානඞ්ගං අවත්වා සම්පයොගඞ්ගමෙව තෙසු දස්සිතන්ති.
57. යස්මා පන භාවනාවසෙන පවත්තාකාරමත්තං විනා භාවනාය කාතබ්බස්ස නීවරණප්පහානාදිකිච්චස්ස අභාවතො උජුකං භාවනා නාම න හොති, තස්මා ‘‘භාවනාකාරවසප්පවත්තානී’’ති ආකාර-ග්ගහණං කතන්ති.
58-9. නන්ති තං යථාවුත්තරූපාරූපසමාපත්තිං. සමාපන්නා සචෙ ක්‍රියාති එත්ථ කිඤ්චාපි සා එව සමාපත්ති සමාපජ්ජිතුං න සක්කා, නිරුද්ධානං අනුප්පන්නතො, පටිලද්ධසමාපත්තිකස්සෙව සමාපජ්ජිතුකාමතාය සද්ධිංයෙව සමාපජ්ජනතො, පඨමජ්ඣානාදිකමෙව පටිලභිත්වා දුතියජ්ඣානාදිකං සමාපජ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො ච, පුබ්බෙ පටිලද්ධසමාපත්තිසදිසං පුන සමාපජ්ජනතො පුථුජ්ජනකාලස්මිං අභිනිබ්බත්තිතසමාපත්තිසදිසා එත්ථ සා එව තථා වුත්තා.
61. එකචිත්තක්ඛණත්තාති එකචිත්තක්ඛණෙයෙව පවත්තනතො. යදි හි සො පුනප්පුනං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තදාස්ස අරහතො උප්පත්තියා කිරියභාවො ඉච්ඡිතබ්බො සියා. සකිංයෙව පන පවත්තති චතුසච්චපටිවෙධකිච්චස්ස එකවාරෙනෙව පරිනිට්ඨානතො, තක්කිච්චෙන ච විනා තස්ස අනුපලබ්භනීයත්තා. තෙනාහ – ‘‘න පාරං දිගුණං යන්තී’’ති (සු. නි. 719), තස්මා නත්ථි ලොකුත්තරං කිරියචිත්තන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.
62. ක්‍රියා…පෙ… දෙසකොති යා ආපත්තියො කායවාචාහි අකාතබ්බං කත්වා ආපජ්ජති, තා කිරියා, යා පන ආපත්තියො කායවාචාහි කාතබ්බං අකරොන්තො ආපජ්ජති, තා අකිරියා, කිරියා ච අකිරියා චාති කිරියාකිරියා, කිරියාකිරියා ච තා ආපජ්ජිතබ්බතො ආපත්තියො චාති කිරියාකිරියාපත්තියො, තාසං විභාගං දෙසෙතීති කිරියා…පෙ… දෙසකො. අථ වා කිරියාඣානභූතා සමාපත්තියො කිරියාපත්තියො, කුසලභූතා පන සමාපත්තියො අකිරියාපත්තියො, තාසං විභාගං දෙසෙතීති ක්‍රියා…පෙ… දෙසකො. යං කිරියාකිරියං චිත්තන්ති සම්බන්ධො. පඤ්චන්නං මාරානං ජිතත්තා ජිනො. හිතාහිතානන්ති අත්ථානත්ථානං. සාති සො ජිනො. ක්‍රියාක්‍රියාරතොති සබ්බසත්තානං හිතස්ස කරණෙ, අහිතස්ස ච අකරණෙ නිරතො. අථ වා එකන්තමිට්ඨවිපාකත්තා හිතාති කුසලානමෙතං අධිවචනං. තප්පටිපක්ඛත්තා අහිතාති අකුසලානමෙතං අධිවචනං. යථාක්කමං තෙසං කිරියායං, අකිරියායඤ්ච රතොති හිතාහිතානං…පෙ… රතො. අථ වා හිතාහිතාති කුසලාකුසලා එව, තෙසං කිරියාකිරියාමත්තමවිපාකභාවං කාතුං ඉච්ඡතීති හිතාහිතානං…පෙ… රතො. අථ වා හිතාහිතානං පුග්ගලානං සකිරියාකිරියාය අත්තනො අත්තනො කිච්චස්ස ඉධලොකපරලොකනිප්ඵාදනස්ස කරණෙ රතො අභිරතොති හිතාහිතානං…පෙ… රතො.
64-6. සබ්බෙ ලොකුත්තරෙ අට්ඨ කත්වා යෙ එකූනනවුති චිත්තුප්පාදා වුත්තා, තානි චිත්තානි මයා නිද්දිට්ඨානීති සම්බන්ධො. පාටවං අත්ථෙන්ති පත්ථෙන්ති, පාටවසඞ්ඛාතො වා අත්ථො එතෙසන්ති පාටවත්ථිනො. උග්ගහෙතබ්බොති සවනපටිපුච්ඡාවසෙන උග්ගහිතබ්බො, උග්ගණ්හිත්වා පන න කෙවලං උග්ගහණමත්තෙයෙව ඨාතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චින්තෙතබ්බො පුනප්පුන’’න්ති, න හි සක්කා උග්ගහණමත්තෙනෙවෙත්ථ සබ්බථා සන්නිට්ඨානං ගන්තුන්ති අධිප්පායො. අභිධම්මමහොදධින්ති ධම්මසඞ්ගණීආදිසත්තප්පකරණවසෙන ඨිතමභිධම්මපිටකමහණ්ණවං, ඛන්ධායතනාදිවසෙන ඨිතං පරමත්ථමහණ්ණවං වා. තරන්තීති අත්ථග්ගහණවසෙන උත්තරන්ති, සුතමයඤාණමූලකෙන වා භාවනාඤාණෙන ඔතරන්තීති අත්ථො. ඉමං ලොකන්ති පච්චුප්පන්නභවං. පරං ලොකන්ති අනාගතභවං. තරන්තීති අතික්කමන්ති. ඉධ ලොකස්මිඤ්හි ඡන්දරාගප්පහානවසෙන ඉමං ලොකං තරන්ති, ආයතිං භවූපපාදකස්ස කම්මස්ස කම්මක්ඛයකරඤාණෙන විනාසනතො පරලොකං තරන්ති, අනුපාදාපරිනිබ්බානවසෙන පරිනිබ්බායන්තීති අත්ථො.
ඉති අභිධම්මත්ථවිකාසිනියා නාම
අභිධම්මාවතාරසංවණ්ණනාය
චිත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.