සමථකම්මට්ඨානං

චරිතභෙදවණ්ණනා

3. රාගො ව චරිතා පකතීති රාගචරිතා. එවං දොසචරිතාදයොපි. චරිතසඞ්ගහොති මූලචරිතවසෙන පුග්ගලසඞ්ගහො, සංසග්ගවසෙන පන තෙසට්ඨි චරිතා හොන්ති. වුත්තඤ්හි –

‘‘රාගාදිකෙ තිකෙ සත්ත, සත්ත සද්ධාදිකෙ තිකෙ;

එකද්විතිකමූලම්හි, මිස්සතො සත්තසත්තක’’න්ති.

එත්ථ හි රාගචරිතා දොසචරිතා මොහචරිතා රාගදොසචරිතා රාගමොහචරිතා දොසමොහචරිතා රාගදොසමොහචරිතාති එවං රාගාදිකෙ තිකෙ සත්තකමෙකං. තථා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතා බුද්ධිවිතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති සද්ධාදිකෙපි තිකෙ එකන්ති එවං ද්වෙ තිකෙ අමිස්සෙත්වා චුද්දස චරිතා හොන්ති. රාගාදිතිකෙ පන එකද්විතිකමූලවසෙන සද්ධාදිතිකෙන සහ යොජිතෙ රාගසද්ධාචරිතා රාගබුද්ධිචරිතා රාගවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිචරිතා රාගසද්ධාවිතක්කචරිතා රාගබුද්ධිවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති රාගමූලනයෙ එකං සත්තකං, තථා ‘‘දොසසද්ධාචරිතා දොසබුද්ධිචරිතා දොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා දොසමූලනයෙපි එකං, ‘‘මොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා මොහමූලනයෙපි එකන්ති එවං එකමූලනයෙ සත්තකත්තයං හොති. යථා චෙත්ථ, එවං ද්විමූලකනයෙපි ‘‘රාගදොසසද්ධාචරිතා රාගදොසබුද්ධිචරිතා රාගදොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා සත්තකත්තයං. තිමූලකනයෙ පන ‘‘රාගදොසමොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා එකං සත්තකන්ති එවං මිස්සතො සත්තසත්තකවසෙන එකූනපඤ්ඤාස චරිතා හොන්ති. ඉති ඉමා එකූනපඤ්ඤාස, පුරිමා ච චුද්දසාති තෙසට්ඨි චරිතා දට්ඨබ්බා. කෙචි පන දිට්ඨියා සද්ධිං ‘‘චතුසට්ඨී’’ති වණ්ණෙන්ති.

චරිතභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භාවනාභෙදවණ්ණනා

4. භාවනාය පටිසඞ්ඛාරකම්මභූතා, ආදිකම්මභූතා වා පුබ්බභාගභාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. නීවරණවික්ඛම්භනතො පට්ඨාය ගොත්‍රභූපරියොසානා කාමාවචරභාවනා උපචාරභාවනා නාම. අප්පනාය සමීපචාරිත්තා ගාමූපචාරාදයො විය. මහග්ගතභාවප්පත්තා අප්පනාභාවනා නාම අප්පනාසඞ්ඛාතවිතක්කපමුඛත්තා. සම්පයුත්තධම්මෙහි ආරම්මණෙ අප්පෙන්තො විය පවත්තතීති විතක්කො අප්පනා. තථා හි සො ‘‘අප්පනා බ්‍යප්පනා’’ති (ධ. ස. 7) නිද්දිට්ඨො. තප්පමුඛතාවසෙන පන සබ්බෙපි මහග්ගතානුත්තරඣානධම්මා ‘‘අප්පනා’’ති වුච්චන්ති.

භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිමිත්තභෙදවණ්ණනා

5. පරිකම්මස්ස නිමිත්තං ආරම්මණත්තාති පරිකම්මනිමිත්තං, කසිණමණ්ඩලාදි. තදෙව චක්ඛුනා දිට්ඨං විය මනසා උග්ගහෙතබ්බං නිමිත්තං, උග්ගණ්හන්තස්ස වා නිමිත්තන්ති උග්ගහනිමිත්තං. තප්පටිභාගං වණ්ණාදිකසිණදොසරහිතං නිමිත්තං උපචාරප්පනානං ආරම්මණත්තාති පටිභාගනිමිත්තං.

6. පථවීයෙව කසිණං එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනන්තස්ස ඵරිතබ්බතාය සකලට්ඨෙනාති පථවීකසිණං, කසිණමණ්ඩලං. පටිභාගනිමිත්තං, තදාරම්මණඤ්ච ඣානං ‘පථවීකසිණ’න්ති වුච්චති. තථා ආපොකසිණාදීසුපි. තත්ථ පථවාදීනි චත්තාරි භූතකසිණානි. නීලාදීනි චත්තාරි වණ්ණකසිණානි, පරිච්ඡින්නාකාසො ආකාසකසිණං, චන්දාදිආලොකො ආලොකකසිණන්ති දට්ඨබ්බං.

7. උද්ධං ධුමාතං සූනං ඡවසරීරං උද්ධුමාතං, තදෙව කුච්ඡිතට්ඨෙනඋද්ධුමාතකං. එවං සෙසෙසුපි. සෙතරත්තාදිනා විමිස්සිතං යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණං ඡවසරීරං විනීලකං විසෙසතො නීලකන්ති කත්වා. විස්සවන්තපුබ්බකං විපුබ්බකං. මජ්ඣෙ ද්විධා ඡින්නං විච්ඡිද්දකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධාකාරෙන ඛායිතං වික්ඛායිතකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධෙනාකාරෙන ඛණ්ඩිත්වා තත්ථ තත්ථ ඛිත්තං වික්ඛිත්තකං. කාකපදාදිආකාරෙන සත්ථෙන හනිත්වා විවිධං ඛිත්තං හතවික්ඛිත්තකං. ලොහිතපග්ඝරණකං ලොහිතකං. කිමිකුලපග්ඝරණකං පුළවකං. අන්තමසො එකම්පි අට්ඨි අට්ඨිකං.

8. අනු අනු සරණං අනුස්සති, අරහතාදිබුද්ධගුණාරම්මණා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති. ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණා අනුස්සති ධම්මානුස්සති. සුප්පටිපන්නතාදිසංඝගුණාරම්මණා අනුස්සති සංඝානුස්සති. අඛණ්ඩතාදිනා සුපරිසුද්ධස්ස අත්තනො සීලගුණස්ස අනුස්සරණං සීලානුස්සති. විගතමලමච්ඡෙරතාදිවසෙන අත්තනො චාගානුස්සරණං චාගානුස්සති. ‘‘යෙහි සද්ධාදීහි සමන්නාගතා දෙවා දෙවත්තං ගතා, තාදිසා ගුණා මයි සන්තී’’ති එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණානුස්සරණං දෙවතානුස්සති. සබ්බදුක්ඛූපසමභූතස්ස නිබ්බානස්ස ගුණානුස්සරණං උපසමානුස්සති. ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදභූතස්ස මරණස්ස අනුස්සරණං මරණානුස්සති. කෙසාදිකායකොට්ඨාසෙ ගතා පවත්තා සති කායගතාසති. ආනඤ්ච අපානඤ්ච ආනාපානං, අස්සාසපස්සාසා, තදාරම්මණා සති ආනාපානස්සති.

9. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්තා, මිත්තෙසු භවාති වා මෙත්තා, සා සත්තානං හිතසුඛූපසංහරණලක්ඛණා. පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා කරුණා. පරසම්පත්තිපමොදලක්ඛණා මුදිතා. ඉට්ඨානිට්ඨෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා. අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමඤ්ඤා. උත්තමවිහාරභාවතො, උත්තමානං වා විහාරභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරො.

10. ගමනපරියෙසනපරිභොගාදිපච්චවෙක්ඛණවසෙන කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලන්ති පවත්තා සඤ්ඤා ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා.

11. පථවීධාතුආදීනං චතුන්නං ධාතූනං සලක්ඛණතො කෙසාදිසසම්භාරාදිතො ච වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං.

12. අරූපෙ ආරම්මණෙ පවත්තා ආරුප්පා.

නිමිත්තභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සප්පායභෙදවණ්ණනා

13. ඉදානි තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස චරිතානුකූලකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘චරිතාසු පනා’’ත්‍යාදිමාහ. රාගො ව චරිතං පකති එතස්සාති රාගචරිතො, රාගබහුලො පුග්ගලො, රාගස්ස උජුවිපච්චනීකභාවතො අසුභකම්මට්ඨානං තස්ස සප්පායං. ආනාපානං මොහචරිතස්ස, විතක්කචරිතස්ස ච සප්පායං බුද්ධිවිසයභාවෙන මොහප්පටිපක්ඛත්තා, විතක්කසන්ධාවනස්ස නිවාරකත්තා ච. ඡ බුද්ධානුස්සතිආදයො සද්ධාචරිතස්ස සප්පායා සද්ධාවුද්ධිහෙතුභාවතො.

17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස සප්පායානි ගම්භීරභාවතො බුද්ධියා එව විසයත්තා.

18. සෙසානීති චතුබ්බිධභූතකසිණආකාසආලොකකසිණආරුප්පචතුක්කවසෙන දසවිධානි. තත්ථාපීති තෙසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පුථුලං මොහචරිතස්ස සප්පායං සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය සම්මුය්හනතො. ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්ස සප්පායං මහන්තාරම්මණස්ස විතක්කසන්ධාවනපච්චයත්තා. උජුවිපච්චනීකතො චෙව අතිසප්පායතාය චෙතං වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා, සද්ධාදීනං වා අනුපකාරිකා කසිණාදිභාවනා නාම නත්ථි.

සප්පායභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භාවනාභෙදවණ්ණනා

19. සබ්බත්ථාපීති චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසුපි නත්ථි අප්පනා, බුද්ධගුණාදීනං පරමත්ථභාවතො, අනෙකවිධත්තා, එකස්සපි ගම්භීරභාවතො ච. බුද්ධානුස්සතිආදීසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු අප්පනාවසෙන සමාධිස්ස පතිට්ඨාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අප්පනාභාවං අප්පත්වා සමාධි උපචාරභාවෙන පතිට්ඨාති. ලොකුත්තරසමාධි, පන දුතියචතුත්ථාරුප්පසමාධි ච සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසවසෙන අප්පනං පාපුණාති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරො අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණසමතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පසමාධි. අප්පනාප්පත්තස්සෙව හි චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනො ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං හොති.

21. පඤ්චපි ඣානානි එතෙසමත්ථි, තත්ථ නියුත්තානීති වා පඤ්චකජ්ඣානිකානි.

22. අසුභභාවනාය පටිකූලාරම්මණත්තා චණ්ඩසොතාය නදියා අරිත්තබලෙන නාවා විය විතක්කබලෙනෙව තත්ථ චිත්තං පවත්තතීති අසුභකම්මට්ඨානෙ අවිතක්කජ්ඣානාසම්භවතො ‘‘පඨමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තං.

23. මෙත්තාකරුණාමුදිතානං දොමනස්සසහගතබ්‍යාපාදවිහිංසානභිරතීනං පහායකත්තා දොමනස්සප්පටිපක්ඛෙන සොමනස්සෙනෙව සහගතතා යුත්තාති ‘‘මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා.

24. ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා හොන්තු, දුක්ඛා මුච්චන්තු, ලද්ධසුඛසම්පත්තිතො මා විගච්ඡන්තූ’’ති මෙත්තාදිවසප්පවත්තබ්‍යාපාරත්තයං පහාය කම්මස්සකතාදස්සනෙන සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තභාවනානිබ්බත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය බලවතරත්තා උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස සුඛසහගතාසම්භවතො ‘‘උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා.

භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගොචරභෙදවණ්ණනා

26. යථාරහන්ති තංතංආරම්මණානුරූපතො. කස්සචි ආරම්මණස්ස අපරිබ්‍යත්තතාය ‘‘පරියායෙනා’’ති වුත්තං.

27. කසිණාසුභකොට්ඨාසානාපානස්සතීස්වෙව හි පරිබ්‍යත්තනිමිත්තසම්භවොති.

28. පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාති ආදිම්හි තාව චතුපාරිසුද්ධිසීලං විසොධෙත්වා දසවිධං පලිබොධං උපච්ඡින්දිත්වා පියගරුභාවනීයාදිගුණසමන්නාගතං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අට්ඨාරසවිධං අනනුරූපවිහාරං පහාය පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙ අනුරූපවිහාරෙ විහරන්තස්ස කෙසනඛහරණාදිඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා කසිණමණ්ඩලාදීනි පුරතො කත්වා ආනාපානකොට්ඨාසාදීසු චිත්තං ඨපෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘පථවී පථවී’’ත්‍යාදිනා තංතංභාවනානුක්කමෙන පථවීකසිණාදීසු තංතදාරම්මණෙසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන භාවනා විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.54 ආදයො) ගහෙතබ්බා. දුවිධම්පි හි භාවනාවිධානං ඉධ ආචරියෙන අතිසඞ්ඛෙපතො වුත්තං, තදත්ථදස්සනත්ථඤ්ච විත්ථාරනයෙ ආහරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො සියාති මයම්පි තං න විත්ථාරෙස්සාම. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතන්ති එවං පවත්තානුපුබ්බභාවනාවසෙන යදා තං පරිකම්මනිමිත්තං චිත්තෙන සම්මා උග්ගහිතං හොති. මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතන්ති චක්ඛුං නිම්මීලෙත්වා, අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වා මනසි කරොන්තස්ස කසිණමණ්ඩලසදිසමෙව හුත්වා මනොද්වාරිකජවනානං ආපාථං ආගතං හොති.

29. සමාධියතීති විසෙසතො චිත්තෙකග්ගතාපත්තියා සමාහිතා හොති.

30. චිත්තසමාධානවසෙන පුග්ගලොපි සමාහිතොයෙවාති වුත්තං ‘‘තථා සමාහිතස්සා’’ති. තප්පටිභාගන්ති උග්ගහනිමිත්තසදිසං, තතොයෙව හි තං ‘‘පටිභාගනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති. තං පන උග්ගහනිමිත්තතො අතිපරිසුද්ධං හොති. වත්ථුධම්මවිමුච්චිතන්ති පරමත්ථධම්මතො විමුත්තං, වත්ථුධම්මතො වා කසිණමණ්ඩලගතකසිණදොසතො විනිමුත්තං. භාවනාය නිබ්බත්තත්තා භාවනාමයං. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං.

31. තතො පට්ඨායාති පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තිතො පට්ඨාය.

33. පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු එකෙකාරම්මණෙ උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං චතුපඤ්චජවනකතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා අපරාපරං ඣානඞ්ගාවජ්ජනසමත්ථතා ආවජ්ජනවසිතා නාම. සමාපජ්ජිතුකාමතානන්තරං කතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං සමාපජ්ජිතුං සමත්ථතා සමාපජ්ජනවසිතා නාම. සෙතු විය සීඝසොතාය නදියා ඔඝං භවඞ්ගවෙගං උපච්ඡින්දිත්වා යථාපරිච්ඡින්නකාලං ඣානං ඨපෙතුං සමත්ථතා භවඞ්ගපාතතො රක්ඛණයොග්‍යතා අධිට්ඨානවසිතා නාම. යථා පරිච්ඡින්නකාලං අනතික්කමිත්වා ඣානතො වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාම. අථ වා යථාපරිච්ඡින්නකාලතො උද්ධං ගන්තුං අදත්වා ඨපනසමත්ථතා අධිට්ඨානවසිතා නාම. යථාපරිච්ඡින්නකාලතො අන්තො අවුට්ඨහිත්වා යථාකාලවසෙනෙව වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාමාති අලමතිප්පපඤ්චෙන. පච්චවෙක්ඛණවසිතා පන ආවජ්ජනවසිතාය එව සිද්ධා. ආවජ්ජනානන්තරජවනානෙව හි පච්චවෙක්ඛණජවනානි නාම. විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගං පහානායාති දුතියජ්ඣානාදීහි විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගානං ඣානක්ඛණෙ අනුප්පාදාය. පදහතොති පරිකම්මං කරොන්තස්ස. තස්ස පන උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති විතක්කාදීසු නිකන්තිවික්ඛම්භනතො පට්ඨායාති දට්ඨබ්බං. යථාරහන්ති තංතංඣානිකකසිණාදිආරම්මණානුරූපං.

36. ආකාසකසිණස්ස උග්ඝාටෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආකාසවජ්ජිතෙසූ’’ති. කසිණන්ති කසිණපටිභාගනිමිත්තං. උග්ඝාටෙත්වාති අමනසිකාරවසෙන උද්ධරිත්වා. අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘අනන්තං ආකාසං, අනන්තං ආකාස’’න්ති ආකාසං ආරබ්භ පරිකම්මං කරොන්තස්ස, න පන කෙවලං ‘‘අනන්තං අනන්ත’’න්ති. එවං විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙපි. ‘‘අනන්ත’’න්ති අවත්වාපි ‘‘ආකාසො ආකාසො (විසුද්ධි. 1.276), විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ’’න්ති (විසුද්ධි. 1.281) මනසි කාතුං වට්ටතීති ආචරියා.

39. ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්සාති අභාවමත්තාරම්මණතාය ‘‘එතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති භාවෙන්තස්ස.

40. අවසෙසෙසු චාති කසිණාදීහි සහ අප්පනාවහකම්මට්ඨානතො අවසෙසෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු, සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පරිකම්මං කත්වාති ‘‘සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 1.124) වුත්තවිධානෙන පරිකම්මං කත්වා. සාධුකමුග්ගහිතෙති බුද්ධාදිගුණනින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාවසෙන සුට්ඨු උග්ගහිතෙ. පරිකම්මඤ්ච සමාධියතීති පරිකම්මභාවනා සමාහිතා නිප්ඵජ්ජති. උපචාරො ච සම්පජ්ජතීති නීවරණානි වික්ඛම්භෙන්තො උපචාරසමාධි ච උප්පජ්ජති.

41. අභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානන්ති අභිවිසෙසතො ජානනට්ඨෙන අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධාදිපඤ්චලොකියාභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානං, අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වාති කසිණානුලොමාදීහි චුද්දසහාකාරෙහි (විසුද්ධි. 2.365) චිත්තං පරිදමෙත්වා අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගතො අනුරූපත්තා ච රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානමෙව අභිඤ්ඤානං පාදකං පතිට්ඨාභූතං පථවාදිකසිණාරම්මණං පඤ්චමජ්ඣානං, තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වාති ඉද්ධිවිධඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ අධිට්ඨාතබ්බං විකුබ්බනීයං සතාදිකං කොමාරරූපාදිකං, දිබ්බසොතස්ස පරිකම්මකාලෙ ථූලසුඛුමභෙදං සද්දං, චෙතොපරියඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ පරස්ස හදයඞ්ගතවණ්ණදස්සනෙන සරාගාදිභෙදං චිත්තං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පරිකම්මසමයෙ පුරිමභවෙසු චුතිචිත්තාදිභෙදං පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධං, දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මසමයෙ ඔභාසඵරිතට්ඨානගතං රූපං වා ආවජ්ජෙත්වා.

පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමී’’ත්‍යාදිනා පරිකම්මං කරොන්තස්ස. රූපාදීසූති පරිකම්මවිසයභූතෙසු රූපපාදකජ්ඣානසද්දපරචිත්තපුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධාදිභෙදෙසු ආරම්මණෙසු. එත්ථ හි ඉද්ධිවිධඤාණස්ස තාව පාදකජ්ඣානං, කායො, රූපාදිඅධිට්ඨානෙ රූපාදීනි චාති ඡ ආරම්මණානි. තත්ථ පාදකජ්ඣානං අතීතමෙව, කායො පච්චුප්පන්නො, ඉතරං පච්චුප්පන්නමනාගතං වා. දිබ්බසොතස්ස පන සද්දොයෙව, සො ච ඛො පච්චුප්පන්නො. පරචිත්තවිජානනාය පන අතීතෙ සත්තදිවසෙසු, අනාගතෙ සත්තදිවසෙසු ච පවත්තං පරිත්තාදීසු යං කිඤ්චි තිකාලිකං චිත්තමෙව ආරම්මණං හොතීති මහාඅට්ඨකථාචරියා (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434).

සඞ්ගහකාරා පන ‘‘චත්තාරොපි ඛන්ධා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1434) වදන්ති, කථං පනස්සා පච්චුප්පන්නචිත්තාරම්මණතා, නනු ච ආවජ්ජනාය ගහිතමෙව ඉද්ධිචිත්තස්ස ආරම්මණං හොති, ආවජ්ජනාය ච පච්චුප්පන්නචිත්තමාරම්මණං කත්වා නිරුජ්ඣමානාය තංසමකාලමෙව පරස්ස චිත්තම්පි නිරුජ්ඣතීති ආවජ්ජනජවනානං කාලවසෙන එකාරම්මණතා න සියා, මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤත්ථ ආවජ්ජනජවනානං කථඤ්ච නානාරම්මණතා න අධිප්පෙතාති? අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434) තාව සන්තතිඅද්ධාපච්චුප්පන්නාරම්මණතා යොජිතා. ආනන්දාචරියො (ධ. ස. මූලටී. 1434 ථොක විසදිසං) පන භණති ‘‘පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චුප්පන්නාදිවිභාගං අකත්වා කෙවලං ‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමි’ච්චෙව පරිකම්මං කත්වා පුනපි පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අවිසෙසෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජෙත්වා තිණ්ණං, චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරං චෙතොපරියඤාණෙන පරස්ස චිත්තං පටිවිජ්ඣති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. පච්ඡා කාමාවචරචිත්තෙන සරාගාදිවවත්ථානම්පි කරොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තානි ච සබ්බානි අභිමුඛීභූතචිත්තාරම්මණානෙව, අනිට්ඨෙ ච ඨානෙ නානාරම්මණතාදොසො නත්ථි අභින්නාකාරප්පවත්තිතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා, ඛන්ධප්පටිබද්ධානි ච නාමගොත්තානි, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං හොති, දිබ්බචක්ඛුස්ස පන රූපමෙව පච්චුප්පන්නන්ති අයමෙතෙසං ආරම්මණවිභාගො. යථාරහමප්පෙතීති තංතංපරිකම්මානුරූපතො අප්පෙති.

42. ඉදානි ආරම්මණානං භෙදෙන අභිඤ්ඤාභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ඉද්ධිවිධා’’ත්‍යාදිමාහ. අධිට්ඨානාදි ඉද්ධිප්පභෙදො එතිස්සාති ඉද්ධිවිධා. දිබ්බානං සොතසදිසතාය, දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතතාය ච දිබ්බඤ්ච තං සොතඤ්චාති දිබ්බසොතං. පරෙසං චිත්තං විඤ්ඤායති එතායාති පරචිත්තවිජානනා. අත්තනො සන්තානෙ නිවුත්ථවසෙන චෙව ගොචරනිවාසවසෙන ච පුබ්බෙ අතීතභවෙසු ඛන්ධාදීනං අනුස්සරණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. වුත්තනයෙන දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛු චාති දිබ්බචක්ඛු. ‘චුතූපපාතඤාණ’න්ති පන දිබ්බචක්ඛුමෙව වුච්චති. යථාකම්මූපගඤාණඅනාගතංසඤාණානිපි දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. න හි තෙසං විසුං පරිකම්මං අත්ථි. තත්ථ අනාගතංසඤාණස්ස තාව අනාගතෙ සත්තදිවසතො පරං පවත්තනකං චිත්තචෙතසිකං දුතියදිවසතො පට්ඨාය පවත්තනකඤ්ච යං කිඤ්චි ආරම්මණං හොති. තඤ්හි සවිසයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකන්ති. යථා කම්මූපගඤාණස්ස පන කුසලාකුසලසඞ්ඛාතා චෙතනා, චත්තාරොපි වා ඛන්ධා ආරම්මණන්ති දට්ඨබ්බං.

ගොචරවසෙන භෙදො ගොචරභෙදො.

ගොචරභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමථකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.