විපස්සනාකම්මට්ඨානං

විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා

43. අනිච්චාදිවසෙන විවිධාකාරෙන පස්සතීති විපස්සනා, අනිච්චානුපස්සනාදිකා භාවනාපඤ්ඤා. තස්සා කම්මට්ඨානං, සායෙව වා කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තස්මිං විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහොති සම්බන්ධො.

44. අනිච්චතායෙව ලක්ඛණං ලක්ඛිතබ්බං, ලක්ඛීයති අනෙනාති වා අනිච්චලක්ඛණං. උදයවයපටිපීළනසඞ්ඛාතදුක්ඛභාවො ව ලක්ඛණන්ති දුක්ඛලක්ඛණං. පරපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවො අනත්තතා, තදෙව ලක්ඛණන්ති අනත්තලක්ඛණං.

45. තිණ්ණං ලක්ඛණානං අනු අනු පස්සනා අනිච්චානුපස්සනාදිකා.

46. ඛන්ධාදීනං කලාපතො සම්මසනවසප්පවත්තං ඤාණං සම්මසනඤාණං. උප්පාදභඞ්ගානුපස්සනාවසප්පවත්තඤාණං උදයබ්බයඤාණං. උදයං මුච්චිත්වා වයෙ පවත්තං ඤාණං භඞ්ගඤාණං. සඞ්ඛාරානං භයතො අනුපස්සනාවසෙන පවත්තං ඤාණං භයඤාණං, දිට්ඨභයානං ආදීනවතො පෙක්ඛණවසෙන පවත්තං ඤාණං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසප්පවත්තං ඤාණං නිබ්බිදාඤාණං. නිබ්බින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙහි මුච්චිතුකම්‍යතාවසෙන පවත්තං ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං. මුච්චනස්ස උපායසම්පටිපාදනත්ථං පුන සඞ්ඛාරානං පරිග්ගහවසප්පවත්තං ඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං. පටිසඞ්ඛාතධම්මෙසු භයනන්දීවිවජ්ජනවසෙන අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා පවත්තං ඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. පුරිමානං නවන්නං කිච්චනිප්ඵත්තියා, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං අනුකූලං ඤාණං අනුලොමඤාණං.

47. අත්තසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතො. සංයොජනාදීහි විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛො. නිච්චනිමිත්තාදිනො අභාවතො අනිමිත්තො. පණිහිතස්ස තණ්හාපණිධිස්ස අභාවතො අප්පණිහිතො.

49. යො නං පාති, තං මොක්ඛෙති අපායාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං, තදෙව කායදුච්චරිතාදීහි සංවරණතො සංවරො, සමාධානොපධාරණට්ඨෙන සීලඤ්චාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං රූපාදීසු සංවරණවසෙන පවත්තං සීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. මිච්ඡාජීව විවජ්ජනෙන ආජීවස්ස පරිසුද්ධිවසප්පවත්තං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. පච්චයෙ සන්නිස්සිතං තෙසං ඉදමත්ථිකතාය පච්චවෙක්ඛණසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං. චතුබ්බිධත්තා දෙසනාසංවරපරියෙට්ඨිපච්චවෙක්ඛණවසෙන, පරිසුද්ධත්තා ච චතුපාරිසුද්ධිසීලං නාම.

50. චිත්තවිසුද්ධි නාම චිත්තස්ස විනීවරණභාවාපාදනවසෙන විසොධනතො, චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨත්තා, විසුද්ධත්තා චාති වා කත්වා.

51. ‘‘ධම්මානං සාමඤ්ඤසභාවො ලක්ඛණං, කිච්චසම්පත්තියො රසො, උපට්ඨානාකාරො, ඵලඤ්ච පච්චුපට්ඨාන’’න්ති එවං වුත්තානං ලක්ඛණාදීනං ‘‘ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො, කක්ඛළලක්ඛණා පථවී’’ත්‍යාදිනා විත්ථාරතො, ‘‘නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූප’’න්ත්‍යාදිනා සඞ්ඛෙපතො ච පරිග්ගහො පච්චත්තලක්ඛණාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහණං දුක්ඛසච්චවවත්ථානං දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම ‘‘නාමරූපතො අත්තා නත්ථී’’ති දස්සනතො දිට්ඨි ච අත්තදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා.

52. පච්චයපරිග්ගහොති නාමඤ්ච රූපඤ්ච පටිසන්ධියං තාව අවිජ්ජාතණ්හාඋපාදානකම්මහෙතුවසෙන නිබ්බත්තති. පවත්තියඤ්ච රූපං කම්මචිත්තඋතුආහාරපච්චයවසෙන, නාමඤ්ච චක්ඛුරූපාදිනිස්සයාරම්මණාදිපච්චයවසෙන, විසෙසතො ච යොනිසොමනසිකාරාදිචතුචක්කසම්පත්තියා කුසලං, තබ්බිපරියායෙන අකුසලං, කුසලාකුසලවසෙන විපාකො භවඞ්ගාදිවසෙන ආවජ්ජනං, ඛීණාසවසන්තානවසෙන කිරියජවනං, ආවජ්ජනඤ්ච උප්පජ්ජතීති එවං සාධාරණාසාධාරණවසෙන තීසු අද්ධාසු නාමරූපප්පවත්තියා පච්චක්ඛාදිසිද්ධස්ස කම්මාදිපච්චයස්ස පරිග්ගණ්හනං සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ත්‍යාදිකාය (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සොළසවිධාය, ‘‘සත්ථරිකඞ්ඛතී’’ත්‍යාදිකාය (ධ. ස. 1123; විභ. 915) අට්ඨවිධාය ච කඞ්ඛාය විතරණතො අතික්කමනතො කඞ්ඛාවිතරණා, අහෙතුකවිසමහෙතුදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා.

53. තතො පච්චයපරිග්ගහතො පරං තථාපරිග්ගහිතෙසු පච්චත්තලක්ඛණාදිවවත්ථානවසෙන, පච්චයවවත්ථානවසෙන ච පරිග්ගහිතෙසු ලොකුත්තරවජ්ජෙසු තිභූමිපරියාපන්නෙසු නාමරූපෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ පඤ්චක්ඛන්ධඡද්වාරඡළාරම්මණඡද්වාරප්පවත්තධම්මාදිවසෙන ආගතං ඛන්ධාදිනයං ආරබ්භ කලාපවසෙන පිණ්ඩවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා යං අතීතෙ ජාතං රූපං, තං අතීතෙව නිරුද්ධං. යං අනාගතෙ භාවි රූපං, තම්පි තත්ථෙව නිරුජ්ඣිස්සති. යං පච්චුප්පන්නං, තං අනාගතං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තථා අජ්ඣත්තබහිද්ධසුඛුමඔළාරිකහීනපණීතරූපාදයො. තස්මා ‘‘අනිච්චං අත්තාදිවසෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බං ඛයට්ඨෙන ඛයගමනතො, දුක්ඛං භයට්ඨෙන භයකරත්තා, අනත්තා අසාරකට්ඨෙන අත්තසාරාදිඅභාවෙනා’’ති ච ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං…පෙ… මනො. රූපං…පෙ… ධම්මා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ත්‍යාදිනා (පටි. ම. 1.48) අතීතාදිඅද්ධාවසෙන, අතීතාදිසන්තානවසෙන, අතීතාදිඛණවසෙන ච සම්මසනඤාණෙන හුත්වාඅභාවඋදයබ්බයපටිපීළනඅවසවත්තනාකාරසඞ්ඛාතලක්ඛණත්තයසම්මසනවසප්පවත්තෙන කලාපසම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස.

සම්මසනඤාණෙ පන උප්පන්නෙ පුන තෙස්වෙව සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, තණ්හාකම්මආහාරසමුදයා රූපසමුදයො, තථා අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො, තණ්හාකම්මආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’ති (පටි. ම. 1.50) එවං රූපක්ඛන්ධෙ වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙසුපි ආහාරං අපනෙත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති ච එවං ඵස්සං පක්ඛිපිත්වා, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා නාමරූපනිරොධා’’ති නාමරූපං පක්ඛිපිත්වා පච්චයසමුදයවසෙන, පච්චයනිරොධවසෙන ච, පච්චයෙ අනාමසිත්වා පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධෙසු නිබ්බත්තිලක්ඛණමත්තස්ස, විපරිණාමලක්ඛණමත්තස්ස ච දස්සනෙන ඛණවසෙන චාති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පච්චයවසෙන චතුධා, ඛණවසෙන එකධා චාති පඤ්චධා උදයං, පඤ්චධා වයන්ති දසදසඋදයබ්බයදස්සනවසෙන සමපඤ්ඤාසාකාරෙහි උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස යොගිනො විපස්සනාචිත්තසමුට්ඨානො සරීරතො නිච්ඡරණකආලොකසඞ්ඛාතො ඔභාසො, විපස්සනාචිත්තසහජාතා ඛුද්දිකාදිපඤ්චවිධා (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුද්දෙසවාර ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා) පීති, තථා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා කායචිත්තවසෙන දුවිධා පස්සද්ධි, බලවසද්ධින්ද්‍රියසඞ්ඛාතො අධිමොක්ඛො, සම්මප්පධානකිච්චසාධකො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගසඞ්ඛාතො පග්ගහො, අතිපණීතං සුඛං, ඉන්දවිස්සට්ඨවජිරසදිසං තිලක්ඛණවිපස්සනාභූතං ඤාණං, සතිපට්ඨානභූතා චිරකතාදිඅනුස්සරණසමත්ථා උපට්ඨානසඞ්ඛාතා සති, සමප්පවත්තවිපස්සනාසහජාතා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගභූතා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, මනොද්වාරෙ ආවජ්ඣනුපෙක්ඛා චාති දුවිධාපි උපෙක්ඛා, ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 2.733) නයෙන තත්ථ ආලයං කුරුමානා සුඛුමතණ්හා රූපනිකන්තිචාති ඔභාසාදීසු දසසු විපස්සනුපක්කිලෙසෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපා ඔභාසාදයො උප්පන්නපුබ්බා අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි, ඵලප්පත්තොස්මී’’ති (විසුද්ධි. 2.733) අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඔභාසාදයො තණ්හාදිට්ඨිමානවත්ථුතාය න මග්ගො, අථ ඛො විපස්සනුපක්කිලෙසා එව, තබ්බිනිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගො’’ති එවං මග්ගාමග්ගලක්ඛණස්ස වවත්ථානං නිච්ඡයනං මග්ගාමග්ගස්ස ජානනතො, දස්සනතො, අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය විසොධනතො ච මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

54. යාවානුලොමාති යාව සච්චානුලොමඤාණා. නව විපස්සනාඤාණානීති (විසුද්ධි. 2.737 ආදයො) ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානනකං උදයබ්බයඤාණං, උදයං මුඤ්චිත්වා භඞ්ගමත්තානුපෙක්ඛකං භඞ්ගඤාණං, භඞ්ගවසෙන උපට්ඨිතානං සීහාදීනං විය භායිතබ්බාකාරානුපෙක්ඛකං භයඤාණං, තථානුපෙක්ඛිතානං ආදිත්තඝරස්ස විය ආදීනවාකාරානුපෙක්ඛකං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසෙන පවත්තං නිබ්බිදාඤාණං, ජාලාදිතො මච්ඡාදිකා විය තෙහි තෙභූමකධම්මෙහි මුච්චිතුකාමතාවසෙන පවත්තං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, මුච්චනුපායසම්පාදනත්ථං දිට්ඨාදීනවෙසුපි සමුද්දසකුණී විය පුනප්පුනං සම්මසනවසප්පත්තං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, චත්තභරියො පුරිසො විය දිට්ඨාදීනවෙසු තෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපෙක්ඛනාකාරප්පවත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං, අනිච්චාදිලක්ඛණවිපස්සනතාය හෙට්ඨා පවත්තානං අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං, උද්ධං මග්ගක්ඛණෙ අධිගන්තබ්බානං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මානඤ්ච අනුලොමතො මග්ගවීථියං ගොත්‍රභුතො පුබ්බෙ පවත්තං සච්චානුලොමිකඤාණසඞ්ඛාතං නවමං අනුලොමඤාණන්ති ඉමානි නව ඤාණානි ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා පටිපදාභාවතො තිලක්ඛණජානනට්ඨෙන, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන, පටිපක්ඛතො විසුද්ධත්තා ච පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

55. විපස්සනාය පරිපාකො විපස්සනාපරිපාකො, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. තං ආගම්ම පටිච්ච. ඉදානි අප්පනාඋප්පජ්ජිස්සතීති ‘‘ඉදානි අප්පනාසඞ්ඛාතො ලොකුත්තරමග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වත්තබ්බක්ඛණෙ. යං කිඤ්චීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය ගහිතෙසු තීසු එකං යං කිඤ්චි.

56. විපස්සනාය මත්ථකප්පත්තියා සිඛාප්පත්තා. අනුලොමඤාණසහිතතාය සානුලොමා. සා එව සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනත්තා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා. යථානුරූපං අපායාදිතො, සඞ්ඛාරනිමිත්තතො ච වුට්ඨහනතො වුට්ඨානසඞ්ඛාතං මග්ගං ගච්ඡතීති වුට්ඨානගාමිනී.

57. අභිසම්භොන්තන්ති පාපුණන්තං.

58. පරිජානන්තොති ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො ඌනාධික’’න්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තො. සච්ඡිකරොන්තොති ආරම්මණකරණවසෙන පච්චක්ඛං කරොන්තො. මග්ගසච්චං භාවනාවසෙනාති මග්ගසච්චසඞ්ඛාතස්ස සම්පයුත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස චතුත්ථසච්චස්ස සහජාතාදිපච්චයො හුත්වා වඩ්ඪනවසෙන. එකස්සෙව ඤාණස්ස චතුකිච්චසාධනං පදීපාදීනං වට්ටිදාහාදිචතුකිච්චදස්සනතො, ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 5.1100; විසුද්ධි. 2.839) ආගමතො ච සම්පටිච්ඡිතබ්බං.

59. ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වාති මග්ගුප්පත්තියා අනුරූපතො ද්වෙ වා තීණි වා ඵලචිත්තානි අපනීතග්ගිම්හි ඨානෙ උණ්හත්තනිබ්බාපනත්ථාය ඝටෙහි අභිසිඤ්චමානමුදකං විය සමුච්ඡින්නකිලෙසෙපි සන්තානෙ දරථපටිප්පස්සම්භකානි හුත්වා පවත්තිත්වා, තෙසං පවත්තියාති වුත්තං හොති. පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති මග්ගඵලාදිවිසයානි කාමාවචරඤාණානි, යානි සන්ධාය ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (මහාව. 23) වුත්තං.

60. ඉදානි පච්චවෙක්ඛණාය භූමිං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගං ඵලඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඉමිනාව වතාහං මග්ගෙන ආගතො’’ති මග්ගං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘අයං නාම මෙ ආනිසංසො ලද්ධො’’ති තස්ස ඵලං, තතො ‘‘අයං නාම මෙ ධම්මො ආරම්මණතො සච්ඡිකතො’’ති නිබ්බානඤ්ච පණ්ඩිතො පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පහීනෙ කිලෙසෙ, ‘‘ඉමෙ නාම අවසිට්ඨා’’ති අවසිට්ඨකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති වා, න වා. කොචි සෙක්ඛො පච්චවෙක්ඛති, කොචි න පච්චවෙක්ඛති. තත්ථ කාමචාරොත්‍යධිප්පායො. තථා හි මහානාමො සක්කො ‘‘කො සු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො’’ති (ම. නි. 1.175; විසුද්ධි. 2.812) අප්පහීනෙ කිලෙසෙ පුච්ඡි. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නත්ථි සබ්බකිලෙසානං පහීනත්තා, තස්මා තිණ්ණං සෙක්ඛානං පන්නරස අරහතො චත්තාරීති එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති දට්ඨබ්බං.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනාති (විසුද්ධි. 2.662 ආදයො) සීලචිත්තවිසුද්ධීනං වසෙන මූලභූතානං ද්වින්නං, දිට්ඨිවිසුද්ධිආදීනං වසෙන සරීරභූතානං චතුන්නන්ති එතාසං ඡන්නං විසුද්ධීනං කමෙන. චතුන්නං සච්චානං ජානනතා, පච්චක්ඛකරණතො, කිලෙසමලෙහි විසුද්ධත්තා ච ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

එත්ථාති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ.

විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා

61. තත්ථ තස්මිං උද්දෙසෙ. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘යො අත්තාභිනිවෙසො කම්මස්ස කාරකො ඵලස්ස ච වෙදකො එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනිවෙසො දළ්හග්ගාහො, තං මුඤ්චන්තී ‘‘අනත්තා’’ති පවත්තා අනුපස්සනාව අත්තසුඤ්ඤතාකාරානුපස්සනතො සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං පටිපක්ඛතො විමුත්තිවසෙන විමොක්ඛසඞ්ඛාතස්ස ලොකුත්තරං මග්ගඵලස්ස ද්වාරං හොති.

62. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අනිච්ච’’න්ති පවත්තා අනුපස්සනා අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති (අ. නි. 4.49; පටි. ම. 1.236; විභ. 939) පවත්තං සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපල්ලාසසඞ්ඛාතං විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී පජහන්තී විපල්ලාසනිමිත්තරහිතාකාරානුපස්සනතො අනිමිත්තානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොතීති සම්බන්ධො.

63. ‘‘දුක්ඛ’’න්ති පවත්තානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු ‘‘එතං මම, එතං සුඛ’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන පවත්තං කාමභවතණ්හාසඞ්ඛාතං තණ්හාපණිධිං තණ්හාපත්ථනං මුඤ්චන්තී දුක්ඛාකාරදස්සනෙන පරිච්චජන්තී පණිධිරහිතාකාරානුපස්සනතො අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

64. තස්මාති යස්මා එතාසං තිස්සන්නං එතානි තීණි නාමානි, තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති. මග්ගො සුඤ්ඤතො නාම විමොක්ඛො හොති ආගමනවසෙන ලද්ධනාමත්තා.

66. විපස්සනාගමනවසෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතාගමනවසෙන. ආගච්ඡති එතෙන මග්ගො, ඵලඤ්චාති විපස්සනාමග්ගො ඉධ ආගමනං නාම.

67. යථාවුත්තනයෙනාති පුබ්බෙ වුත්තඅනත්තානුපස්සනාදිවසෙන. යථාසකං ඵලමුප්පජ්ජමානම්පීති යථාලද්ධමග්ගස්ස ඵලභූතං අත්තනො අත්තනො ඵලං උප්පජ්ජමානම්පි මග්ගාගමනවසෙන අලභිත්වා විපස්සනාගමනවසෙනෙව තීණි නාමානි ලභති ඵලසමාපත්තිකාලෙ තදා මග්ගප්පවත්තාභාවෙන තස්ස ද්වාරභාවායොගතො. ආරම්මණවසෙනාති සබ්බසඞ්ඛාරසුඤ්ඤතත්තා, සඞ්ඛාරනිමිත්තරහිතත්තා, තණ්හාපණිධිරහිතත්තා ච සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිතනාමවන්තං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තත්තා තස්ස වසෙන. සරසවසෙනාති රාගාදිසුඤ්ඤතත්තා, රූපනිමිත්තාදිආරම්මණරහිතත්තා, කිලෙසපණිධිරහිතත්තා අත්තනො ගුණවසෙන. සබ්බත්ථාති මග්ගවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච. සබ්බෙසම්පීති මග්ගස්ස, ඵලස්සපි.

විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා

68. සත්තක්ඛත්තුං සත්තසු වාරෙසු කාමසුගතියං පටිසන්ධිග්ගහණං පරමං එතස්සාති සත්තක්ඛත්තුපරමො න පන අට්ඨමාදිකාමභවගාමීත්‍යධිප්පායො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232; නෙත්ති. 115). රූපාරූපසුගතිභවං පන සත්තවාරතො පරම්පි ගච්ඡතීති ආචරියා.

69. රාගදොසමොහානන්ති මොහග්ගහණං රාගදොසෙකට්ඨමොහං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං.

70. ඛීණා චත්තාරො ආසවා එතස්සාති ඛීණාසවො. දක්ඛිණාරහෙසු අග්ගත්තා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා

72. සබ්බෙසම්පීති චතුන්නම්පි අරියපුග්ගලානං.

73. චිත්තචෙතසිකානං අප්පවත්තිසඞ්ඛාතස්ස නිරොධස්ස සමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති, දිට්ඨෙව ධම්මෙ චිත්තනිරොධං පත්වා විහරණං. අනාගාමීනඤ්චාති කාමරූපභවට්ඨානං අට්ඨසමාපත්තිලාභීනමෙව අනාගාමීනං, තථා ඛීණාසවානඤ්ච. තත්ථාති නිරොධසමාපත්තියං. යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වාති එවං සමථවිපස්සනානං යුගනද්ධභාවාපාදනවසෙන යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, තාව ගන්ත්වා. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකන්ති කායපටිබද්ධං ඨපෙත්වා විසුං විසුං ඨපිතචීවරාදිපරික්ඛාරගෙහාදීනං අග්ගිආදිනා අවිනාසනාධිට්ඨානං, සංඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනානං පුරෙතරං වුට්ඨානං, සත්තාහබ්භන්තරෙ ආයුසඞ්ඛාරප්පවත්තිඔලොකනන්ති චතුබ්බිධං අධිට්ඨානාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා.

සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විපස්සනාකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උය්‍යොජනවණ්ණනා

75. පටිපත්තිරසස්සාදන්ති ඣානසුඛඵලසුඛාදිභෙදං සමථවිපස්සනාපටිපත්තිරසස්සාදං.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිගමනවණ්ණනා

(ක) චාරිත්තෙන කුලාචාරෙන සොභිතෙ විසාලකුලෙ උදයො නිබ්බත්ති යස්ස, තෙන, කම්මාදිවිසයාය සද්ධාය අභිවුද්ධො පරිසුද්ධො ච දානසීලාදිගුණානං උදයො යස්ස, තෙන, නම්පව්හයෙන නම්පනාමකෙන, පරානුකම්පං සාසනෙ සුඛොතරණපරිපාචනලක්ඛණං පරානුග්ගහං, පණිධාය පත්ථෙත්වා යං පකරණං පත්ථිතං අභියාචිතං, තං එත්තාවතා පරිනිට්ඨිතන්ති යොජනා.

(ඛ) තෙන පකරණප්පසුතෙන විපුලෙන පුඤ්ඤෙන පඤ්ඤාවදාතෙන අරියමග්ගපඤ්ඤාපරිසුද්ධෙන සීලාදිගුණෙන සොභිතා. තතොයෙව ලජ්ජිනො භික්ඛූ, ධඤ්ඤානං අධිවාසභූතං, උදිතොදිතං අච්චන්තප්පසිද්ධං, මූලසොමං නාම විහාරං, පුඤ්ඤවිභවස්ස උදයසඞ්ඛාතාය මඞ්ගලත්ථාය ආයුකන්තං මඤ්ඤන්තු, තත්ථ නිවාසිනො භික්ඛූ ඊදිසා හොන්තූත්‍යධිප්පායො.

නිගමනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතා චායං අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා.

නිගමනකථා

1. රම්මෙ පුලත්ථිනගරෙ නගරාධිරාජෙ,

රඤ්ඤා පරක්කමභුජෙන මහාභුජෙන;

කාරාපිතෙ වසති ජෙතවනෙ විහාරෙ;

යො රම්මහම්මියවරූපවනාභිරාමෙ.

2. සම්පන්නසීලදමසංයමතොසිතෙහි,

සම්මානිතො වසිගණෙහි ගුණාකරෙහි;

පත්තො මුනින්දවචනාදිසු නෙකගන්ථ-

ජාතෙසු චාචරියතං මහිතං විදූහි.

3. ඤාණානුභාවමිහ යස්ස ච සූචයන්තී,

සංවණ්ණනා ච විනයට්ඨකථාදිකානං;

සාරත්ථදීපනිමුඛා මධුරත්ථසාර-

සන්දීපනෙන සුජනං පරිතොසයන්තී.

4. තස්සානුකම්පමවලම්බිය සාරිපුත්ත-

ත්ථෙරස්ස ථාමගතසාරගුණාකරස්ස;

යො නෙකගන්ථවිසයං පටුතං අලත්ථං,

තස්සෙස ඤාණවිභවො විභවෙකහෙතු.

5. සොහමෙතස්ස සංසුද්ධ-වායාමස්සානුභාවතො.

අද්ධාසාසනදායාදො, හෙස්සං මෙත්තෙය්‍යසත්ථුනො.

6. ජොතයන්තං තදා තස්ස, සාසනං සුද්ධමානසං.

පස්සෙය්‍යං සක්කරෙය්‍යඤ්ච, ගරුං මෙ සාරිසම්භවං.

7. දිනෙහි චතුවීසෙහි, ටීකායං නිට්ඨිතා යථා.

තථා කල්‍යාණසඞ්කප්පා, සීඝං සිජ්ඣන්තු පාණිනන්ති.

ඉති භදන්තසාරිපුත්තමහාථෙරස්ස සිස්සෙන රචිතා

අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා නිට්ඨිතා.