ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා

48. ආරම්මණානං සරූපතො, විභාගතො, තංවිසයචිත්තතො ච සඞ්ගහො ආලම්බණසඞ්ගහො. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං රූපයති හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපං, තදෙව දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදි විය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයති, තානි වා ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්තීති ආරම්මණන්ති රූපාරම්මණං. සද්දීයතීති සද්දො, සොයෙව ආරම්මණන්ති සද්දාරම්මණං. ගන්ධයති අත්තනො වත්ථුං සූචෙති ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තං විය හොතීති ගන්ධො, සොයෙව ආරම්මණං ගන්ධාරම්මණං. රසන්ති තං සත්තා අස්සාදෙන්තීති රසො, සොයෙව ආරම්මණං රසාරම්මණං. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං, තදෙව ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං. ධම්මොයෙව ආරම්මණං ධම්මාරම්මණං.

49. තත්ථාති තෙසු රූපාදිආරම්මණෙසු, රූපමෙවාති වණ්ණායතනසඞ්ඛාතං රූපමෙව. සද්දාදයොති සද්දායතනාදිසඞ්ඛාතා සද්දාදයො, ආපොධාතුවජ්ජිතභූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච.

50. පඤ්චාරම්මණපසාදානි ඨපෙත්වා සෙසානි සොළස සුඛුමරූපානි.

51. පච්චුප්පන්නන්ති වත්තමානං.

52. ඡබ්බිධම්පීති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධම්පි. විනාසාභාවතො අතීතාදිකාලවසෙන නවත්තබ්බත්තා නිබ්බානං, පඤ්ඤත්ති ච කාලවිමුත්තං නාම. යථාරහන්ති කාමාවචරජවනඅභිඤ්ඤාසෙසමහග්ගතාදිජවනානං අනුරූපතො. කාමාවචරජවනානඤ්හි හසිතුප්පාදවජ්ජානං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. හසිතුප්පාදස්ස තිකාලිකමෙව. තථා හිස්ස එකන්තපරිත්තාරම්මණතං වක්ඛති. දිබ්බචක්ඛාදිවසප්පවත්තස්ස පන අභිඤ්ඤාජවනස්ස යථාරහං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. විභාගො පනෙත්ථ නවමපරිච්ඡෙදෙ ආවි භවිස්සති. සෙසානං පන කාලවිමුත්තං, අතීතඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති.

53. ද්වාර…පෙ… සඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි ආරම්මණං හොතීති සම්බන්ධො, තං පන නෙසං ආරම්මණං න ආවජ්ජනස්ස විය කෙනචි අග්ගහිතමෙව ගොචරභාවං ගච්ඡති, න ච පඤ්චද්වාරිකජවනානං විය එකන්තපච්චුප්පන්නං, නාපි මනොද්වාරිකජවනානං විය තිකාලිකමෙව, අවිසෙසෙන කාලවිමුත්තං වා, නාපි මරණාසන්නතො පුරිමභාගජවනානං විය කම්මකම්මනිමිත්තාදිවසෙන ආගමසිද්ධිවොහාරවිනිමුත්තන්ති ආහ ‘‘යථාසම්භවං…පෙ… සම්මත’’න්ති. තත්ථ යථාසම්භවන්ති තංතංභූමිකපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං තංතංද්වාරග්ගහිතාදිවසෙන සම්භවානුරූපතො. කාමාවචරානඤ්හි පටිසන්ධිභවඞ්ගානං තාව රූපාදිපඤ්චාරම්මණං ඡද්වාරග්ගහිතං යථාරහං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති, තථා චුතිචිත්තස්ස අතීතමෙව. ධම්මාරම්මණං පන තෙසං තිණ්ණන්නම්පි මනොද්වාරග්ගහිතමෙව අතීතං කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා රූපාරම්මණං එකමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං එකන්තපච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තසම්මතන්ති එවං කාමාවචරපටිසන්ධාදීනං යථාසම්භවං ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති.

මහග්ගතපටිසන්ධාදීසු පන රූපාවචරානං, පඨමතතියාරුප්පානඤ්ච ධම්මාරම්මණමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා දුතියචතුත්ථාරුප්පානං අතීතමෙවාති එවං මහග්ගතපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං, අතීතං වා කම්මනිමිත්තසම්මතමෙව ආරම්මණං හොති.

යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතන්ති බාහුල්ලෙන අතීතානන්තරභවෙ මරණාසන්නප්පවත්තඡද්වාරිකජවනෙහි ගහිතං. අසඤ්ඤීභවතො චුතානඤ්හි පටිසන්ධිවිසයස්ස අනන්තරාතීතභවෙ න කෙනචි ද්වාරෙන ගහණං අත්ථීති තදෙවෙත්ථ යෙභුය්‍යග්ගහණෙන බ්‍යභිචාරිතං. කෙවලඤ්හි කම්මබලෙනෙව තෙසං පටිසන්ධියා කම්මනිමිත්තාදිකමාරම්මණං උපට්ඨාති. තථා හි සච්චසඞ්ඛෙපෙ අසඤ්ඤීභවතො චුතස්ස පටිසන්ධිනිමිත්තං පුච්ඡිත්වා –

‘‘භවන්තරකතං කම්මං, යමොකාසං ලභෙ තතො;

හොති සා සන්ධි තෙනෙව, උපට්ඨාපිතගොචරෙ’’ති. (ස. ස. 171) –

කෙවලං කම්මබලෙනෙව පටිසන්ධිගොචරස්ස උපට්ඨානං වුත්තං. ඉතරථා හි ජවනග්ගහිතස්සපි ආරම්මණස්ස කම්මබලෙනෙව උපට්ඨාපියමානත්තා ‘‘තෙනෙවා’’ති සාවධාරණවචනස්ස අධිප්පායසුඤ්ඤතා ආපජ්ජෙය්‍යාති. නනු ච තෙසම්පි පටිසන්ධිගොචරො කම්මභවෙ කෙනචි ද්වාරෙන ජවනග්ගහිතො සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතො, ගතිනිමිත්තසම්මතො පන සබ්බෙසම්පි මරණකාලෙයෙව උපට්ඨාතීති කුතො තස්ස කම්මභවෙ ගහණසම්භවො. අපිචෙත්ථ මරණාසන්නපවත්තජවනෙහි ගහිතමෙව සන්ධාය ‘‘ඡද්වාරග්ගහිත’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා ආචරියෙන ඉමස්මිංයෙව අධිකාරෙ පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

‘‘මරණාසන්නසත්තස්ස, යථොපට්ඨිතගොචරං;

ඡද්වාරෙසු තමාරබ්භ, පටිසන්ධි භවන්තරෙ’’ති. (පරම. වි. 89);

‘‘පච්චුප්පන්න’’න්ත්‍යාදිනා අනාගතස්ස පටිසන්ධිගොචරභාවං නිවාරෙති. න හි තං අතීතකම්මකම්මනිමිත්තානි විය අනුභූතං, නාපි පච්චුප්පන්නකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි විය ආපාථගතඤ්ච හොතීති, කම්මකම්මනිමිත්තාදීනඤ්ච සරූපං සයමෙව වක්ඛති.

54. තෙසූති රූපාදිපච්චුප්පන්නාදිකම්මාදිආරම්මණෙසු විඤ්ඤාණෙසු. රූපාදීසු එකෙකං ආරම්මණං එතෙසන්ති රූපාදිඑකෙකාරම්මණානි.

55. රූපාදිකං පඤ්චවිධම්පි ආරම්මණමෙතස්සාති රූපාදිපඤ්චාරම්මණං.

56. සෙසානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනෙහි අවසෙසානි එකාදස කාමාවචරවිපාකානි. සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානීති සබ්බෙනපි ඡද්වාරිකද්වාරවිමුත්තඡළාරම්මණවසප්පවත්තාකාරෙන නිබ්බත්තානිපි එකන්තකාමාවචරසභාවඡළාරම්මණගොචරානි. එත්ථ හි විපාකානි තාව සන්තීරණාදිවසෙන රූපාදිපඤ්චාරම්මණෙ, පටිසන්ධාදිවසෙන ඡළාරම්මණසඞ්ඛාතෙ කාමාවචරාරම්මණෙයෙව පවත්තන්ති.

හසනචිත්තම්පි පධානසාරුප්පට්ඨානං දිස්වා තුස්සන්තස්ස රූපාරම්මණෙ, භණ්ඩභාජනට්ඨානෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපා ලොලුප්පතණ්හා මෙ පහීනා’’ති තුස්සන්තස්ස සද්දාරම්මණෙ, ගන්ධාදීහි චෙතියපූජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස ගන්ධාරම්මණෙ, රසසම්පන්නං පිණ්ඩපාතං සබ්‍රහ්මචාරීහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස රසාරම්මණෙ, ආභිසමාචාරිකවත්තපරිපූරණකාලෙ තුස්සන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ, පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි ගහිතකාමාවචරධම්මං ආරබ්භ තුස්සන්තස්ස ධම්මාරම්මණෙති එවං පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙස්වෙව ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති.

57. ද්වාදසාකුසලඅට්ඨඤාණවිප්පයුත්තජවනවසෙන වීසති චිත්තානි අත්තනො ජළභාවතො ලොකුත්තරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිතුං න සක්කොන්තීති නවවිධලොකුත්තරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා තෙභූමකානි, පඤ්ඤත්තිඤ්ච ආරබ්භ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අකුසලානි චෙවා’’ත්‍යාදි. ඉමෙසු හි අකුසලතො චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදා පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පරාමසනඅස්සාදනාභිනන්දනකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, තෙනෙවාකාරෙන සත්තවීසති මහග්ගතධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං මහග්ගතාරම්මණා, සම්මුතිධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං පඤ්ඤත්තාරම්මණා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදාපි තෙයෙව ධම්මෙ ආරබ්භ කෙවලං අස්සාදනාභිනන්දනවසෙන පවත්තියං, පටිඝසම්පයුත්තා ච දුස්සනවිප්පටිසාරවසෙන, විචිකිච්ඡාසහගතො අනිට්ඨඞ්ගමනවසෙන, උද්ධච්චසහගතො වික්ඛිපනවසෙන, අවූපසමවසෙන ච පවත්තියං පරිත්තමහග්ගතපඤ්ඤත්තාරම්මණො, කුසලතො චත්තාරො, කිරියතො චත්තාරොති අට්ඨ ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදා සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං අසක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනාදීසු පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, අතිපගුණජ්ඣානපච්චවෙක්ඛණකාලෙ මහග්ගතාරම්මණා, කසිණනිමිත්තාදීසු පරිකම්මාදිකාලෙ පඤ්ඤත්තාරම්මණාති දට්ඨබ්බං.

58. අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනසන්තානෙස්වෙව පවත්තනතො. සෙක්ඛාපි හි ඨපෙත්වා ලොකියචිත්තං අරහතො මග්ගඵලසඞ්ඛාතං පාටිපුග්ගලිකචිත්තං ජානිතුං න සක්කොන්ති අනධිගතත්තා, තථා පුථුජ්ජනාදයොපි සොතාපන්නාදීනං, සෙක්ඛානං පන අත්තනො අත්තනො මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණෙසු පරසන්තානගතමග්ගඵලාරම්මණාය අභිඤ්ඤාය පරිකම්මකාලෙ, අභිඤ්ඤාචිත්තෙනෙව මග්ගඵලානං පරිච්ඡින්දනකාලෙ ච අත්තනො අත්තනො සමානානං, හෙට්ඨිමානඤ්ච මග්ගඵලධම්මෙ ආරබ්භ කුසලජවනානං පවත්ති අත්ථීති අරහත්තමග්ගඵලස්සෙව පටික්ඛෙපො කතො. කාමාවචරමහග්ගතපඤ්ඤත්තිනිබ්බානානි පන සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනසඞ්ඛාරසම්මසනකසිණපරිකම්මාදීසු තංතදාරම්මණිකාභිඤ්ඤානං පරිකම්මකාලෙ, ගොත්‍රභුවොදානකාලෙ, දිබ්බචක්ඛාදීහි රූපවිජානනාදිකාලෙ ච කුසලජවනානං ගොචරභාවං ගච්ඡන්ති.

59. සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානීති කාමාවචරමහග්ගතසබ්බලොකුත්තරපඤ්ඤත්තිවසෙන සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි, න පන අකුසලාදයො විය සප්පදෙසසබ්බාරම්මණානීත්‍යත්ථො. කිරියජවනානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිවසප්පවත්තියං, වොට්ඨබ්බනස්ස ච තංතංපුරෙචාරිකවසප්පවත්තියං න ච කිඤ්චි අගොචරං නාම අත්ථි.

60. පඨමතතියාරුප්පාරම්මණත්තා ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි.

61. සෙසානි…පෙ… පඤ්ඤත්තාරම්මණානීති පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමතතියාරුප්පානි චාති එකවීසති කසිණාදිපඤ්ඤත්තීසු පවත්තනතො පඤ්ඤත්තාරම්මණානි.

63. තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනවසෙන පඤ්චවීසති චිත්තානි පරිත්ථම්හි කාමාවචරාරම්මණෙ යෙව භවන්ති. කාමාවචරඤ්හි මහග්ගතාදයො උපාදාය මන්දානුභාවතාය පරිසමන්තතො අත්තං ඛණ්ඩිතං වියාති පරිත්තං. ‘‘ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙයෙවා’’ත්‍යාදිනා සබ්බත්ථ සාවධාරණයොජනා දට්ඨබ්බා.

ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.