විපස්සනාකම්මට්ඨානං

විසුද්ධිභෙදො

43. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ පන සීලවිසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ඤාණදස්සනවිසුද්ධි චෙති සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහො.

44. අනිච්චලක්ඛණං දුක්ඛලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණඤ්චෙති තීණි ලක්ඛණානි.

45. අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා චෙති තිස්සො අනුපස්සනා.

46. සම්මසනඤාණං උදයබ්බයඤාණං භඞ්ගඤාණං භයඤාණං ආදීනවඤාණං නිබ්බිදාඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණඤ්චෙති දස විපස්සනාඤාණානි.

47. සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො චෙති තයො විමොක්ඛා.

48. සුඤ්ඤතානුපස්සනා අනිමිත්තානුපස්සනා අප්පණිහිතානුපස්සානා චෙති තීණි විමොක්ඛමුඛානි ච වෙදිතබ්බානි.

49. කථං? පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලඤ්චෙති චතුපාරිසුද්ධිසීලං සීලවිසුද්ධි නාම.

50. උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි චෙති දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාම.

51. ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන නාමරූප පරිග්ගහො දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම.

52. තෙසමෙව ච නාමරූපානං පච්චයපරිග්ගහො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම.

53. තතො පරං පන තථාපරිග්ගහිතෙසු සප්පච්චයෙසු තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ කලාපවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති අද්ධානවසෙන සන්තතිවසෙන ඛණවසෙන වා සම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස තෙස්වෙව පච්චයවසෙන ඛණවසෙන ච උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච –

‘‘ඔභාසො පීති පස්සද්ධි, අධිමොක්ඛො ච පග්ගහො;

සුඛං ඤාණමුපට්ඨානමුපෙක්ඛා ච නිකන්ති චෙ’’ති. –

ඔභාසාදිවිපස්සනුපක්කිලෙසපරිපන්ථපරිග්ගහවසෙන මග්ගාමග්ගලක්ඛණවවත්ථානං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

54. තථා පරිපන්ථවිමුත්තස්ස පන තස්ස උදයබ්බයඤාණතො පට්ඨාය යා වානුලොමා තිලක්ඛණං විපස්සනාපරම්පරාය පටිපජ්ජන්තස්ස නව විපස්සනාඤාණානි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

55. තස්සෙවං පටිපජ්ජන්තස්ස පන විපස්සනාපරිපාකමාගම්ම ‘‘ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං වොච්ඡිජ්ජිත්වා උප්පන්නමනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං ද්වෙ තීණි විපස්සනාචිත්තානි යං කිඤ්චි අනිච්චාදිලක්ඛණමාරබ්භ පරිකම්මොපචාරානුලොමනාමෙන පවත්තන්ති.

56. යා සිඛාප්පත්තා, සා සානුලොමා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාති ච පවුච්චති.

57. තතො පරං ගොත්‍රභුචිත්තං නිබ්බානමාලම්බිත්වා පුථුජ්ජනගොත්තමභිභවන්තං, අරියගොත්තමභිසම්භොන්තඤ්ච පවත්තති.

58. තස්සානන්තරමෙව මග්ගො දුක්ඛසච්චං පරිජානන්තො සමුදයසච්චං පජහන්තො, නිරොධසච්චං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගසච්චං භාවනාවසෙන අප්පනාවීථිමොතරති.

59. තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොති, පුන භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණානි පවත්තන්ති.

60. මග්ගං ඵලඤ්ච නිබ්බානං, පච්චවෙක්ඛති පණ්ඩිතො.

හීනෙ කිලෙසෙ සෙසෙ ච, පච්චවෙක්ඛති වාන වා.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනෙවං, භාවෙතබ්බො චතුබ්බිධො;

ඤාණදස්සනවිසුද්ධි, නාම මග්ගො පවුච්චති.

අයමෙත්ථ විසුද්ධිභෙදො.

විමොක්ඛභෙදො

61. තත්ථ අනත්තානුපස්සනා අත්තාභිනිවෙසං මුඤ්චන්තී සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොති.

62. අනිච්චානුපස්සනා විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී අනිමිත්තානුපස්සනා නාම.

63. දුක්ඛානුපස්සනා තණ්හාපණිධිං මුඤ්චන්තී අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

64. තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති, සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො නාම හොති මග්ගො.

65. යදි අනිච්චතො විපස්සති, අනිමිත්තො විමොක්ඛො නාම.

66. යදි දුක්ඛතො විපස්සති, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො නාමාති ච මග්ගො විපස්සනාගමනවසෙන තීණි නාමානි ලභති, තථා ඵලඤ්ච මග්ගාගමනවසෙන මග්ගවීථියං.

67. ඵලසමාපත්තිවීථියං පන යථාවුත්තනයෙන විපස්සන්තානං යථාසකඵලමුප්පජ්ජමානම්පි විපස්සනාගමනවසෙනෙව සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛොති ච පවුච්චති, ආරම්මණවසෙන පන සරසවසෙන ච නාමත්තයං සබ්බත්ථ සබ්බෙසම්පි සමමෙව ච.

අයමෙත්ථ විමොක්ඛභෙදො.

පුග්ගලභෙදො

68. එත්ථ පන සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තුපරමො සොතාපන්නො නාම හොති.

69. සකදාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා රාගදොසමොහානං තනුකරත්තා සකදාගාමී නාම හොති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා.

70. අනාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානමනවසෙසප්පහානෙන අනාගාමී නාම හොති අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තං.

71. අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා අනවසෙසකිලෙසප්පහානෙන අරහා නාම හොති ඛීණාසවො ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති.

අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො.

සමාපත්තිභෙදො

72. ඵලසමාපත්තිවීථියං පනෙත්ථ සබ්බෙසම්පි යථාසකඵලවසෙන සාධාරණාව.

73. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනං පන අනාගාමීනඤ්චෙව අරහන්තානඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ යථාක්කමං පඨමජ්ඣානාදිමහග්ගතසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ගතෙ සඞ්ඛාරධම්මෙ තත්ථ තත්ථෙව විපස්සන්තො යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා තතො පරං අධිට්ඨෙය්‍යාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති, තස්ස ද්වින්නං අප්පනාජවනානං පරතො වොච්ඡිජ්ජති චිත්තසන්තති, තතො නිරොධසමාපන්නො නාම හොති.

74. වුට්ඨානකාලෙ පන අනාගාමිනො අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහතො අරහත්තඵලචිත්තං එකවාරමෙව පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතො හොති, තතො පරං පච්චවෙක්ඛණඤාණං පවත්තති.

අයමෙත්ථ සමාපත්තිභෙදො.

නිට්ඨිතො ච විපස්සනාකම්මට්ඨානනයො.

උය්‍යොජනං

75. භාවෙතබ්බං පනිච්චෙවං, භාවනාද්වයමුත්තමං.

පටිපත්තිරසස්සාදං, පත්ථයන්තෙන සාසනෙති.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ කම්මට්ඨානසඞ්ගහවිභාගො නාම

නවමො පරිච්ඡෙදො.

නිගමනං

(ක) චාරිත්තසොභිතවිසාලකුලොදයෙන,

සද්ධාභිවුඩ්ඪපරිසුද්ධගුණොදයෙන;

නම්පව්හයෙන පණිධාය පරානුකම්පං,

යං පත්ථිතං පකරණං පරිනිට්ඨිතං තං.

(ඛ) පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙන තු මූලසොමං;

ධඤ්ඤාධිවාසමුදිතොදිතමායුකන්තං;

පඤ්ඤාවදාතගුණසොභිතලජ්ජිභික්ඛූ,

මඤ්ඤන්තු පුඤ්ඤවිභවොදයමඞ්ගලාය.

ඉති අනුරුද්ධාචරියෙන රචිතං

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං නාම පකරණං.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.