9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදො

1. සමථවිපස්සනානං, භාවනානමිතො පරං.

කම්මට්ඨානං පවක්ඛාමි, දුවිධම්පි යථාක්කමං.

සමථකම්මට්ඨානං

2. තත්ථ සමථසඞ්ගහෙ තාව දස කසිණානි, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානං, චත්තාරො ආරුප්පා චෙති සත්තවිධෙන සමථකම්මට්ඨානසඞ්ගහො.

චරිතභෙදො

3. රාගචරිතා දොසචරිතා මොහචරිතා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා චෙති ඡබ්බිධෙන චරිතසඞ්ගහො.

භාවනාභෙදො

4. පරිකම්මභාවනා උපචාරභාවනා අප්පනාභාවනා චෙති තිස්සො භාවනා.

නිමිත්තභෙදො

5. පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තඤ්චෙති තීණි නිමිත්තානි ච වෙදිතබ්බානි.

6. කථං? පථවීකසිණං ආපොකසිණං තෙජොකසිණං වායොකසිණං නීලකසිණං පීතකසිණං ලොහිතකසිණං ඔදාතකසිණං ආකාසකසිණං ආලොකකසිණඤ්චෙති ඉමානි දස කසිණානි නාම.

7. උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකං විච්ඡිද්දකං වික්ඛායිතකං වික්ඛිත්තකං හතවික්ඛිත්තකං ලොහිතකං පුළවකං අට්ඨිකඤ්චෙති ඉමෙ දස අසුභා නාම.

8. බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සංඝානුස්සති සීලානුස්සති චාගානුස්සති දෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති මරණානුස්සති කායගතාසති ආනාපානස්සති චෙති ඉමා දස අනුස්සතියො නාම.

9. මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛා චෙති ඉමා චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නාම, බ්‍රහ්මවිහාරොති ච පවුච්චති.

10. ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා නාම.

11. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානං නාම.

12. ආකාසානඤ්චායතනාදයො චත්තාරො ආරුප්පා නාමාති සබ්බථාපි සමථනිද්දෙසෙ චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි භවන්ති.

සප්පායභෙදො

13. චරිතාසු පන දස අසුභා කායගතාසතිසඞ්ඛාතා කොට්ඨාසභාවනා ච රාගචරිතස්ස සප්පායා.

14. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නීලාදීනි ච චත්තාරි කසිණානි දොසචරිතස්ස.

15. ආනාපානං මොහචරිතස්ස විතක්කචරිතස්ස ච,

16. බුද්ධානුස්සතිආදයො ඡ සද්ධාචරිතස්ස.

17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස.

18. සෙසානි පන සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසම්පි සප්පායානි, තත්ථාපි කසිණෙසු පුථුලං මොහචරිතස්ස, ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙවාති.

අයමෙත්ථ සප්පායභෙදො.

භාවනාභෙදො

19. භාවනාසු සබ්බත්ථාපි පරිකම්මභාවනා ලබ්භතෙව, බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසුකම්මට්ඨානෙසු උපචාරභාවනාව සම්පජ්ජති, නත්ථි අප්පනා.

20. සෙසෙසු පන සමතිංසකම්මට්ඨානෙසු අප්පනාභාවනාපි සම්පජ්ජති.

21. තත්ථාපි දස කසිණානි ආනාපානඤ්ච පඤ්චකජ්ඣානිකානි.

22. දස අසුභා කායගතාසති ච පඨමජ්ඣානිකා.

23. මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා.

24. උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකාති ඡබ්බීසති රූපාවචරජ්ඣානිකානි කම්මට්ඨානානි.

25. චත්තාරො පන ආරුප්පා ආරුප්පජ්ඣානිකාති.

අයමෙත්ථ භාවනාභෙදො.

ගොචරභෙදො

26. නිමිත්තෙසු පන පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තඤ්ච සබ්බත්ථාපි යථාරහං පරියායෙන ලබ්භන්තෙව.

27. පටිභාගනිමිත්තං පන කසිණාසුභකොට්ඨාසආනාපානෙස්වෙව ලබ්භති, තත්ථ හි පටිභාගනිමිත්තමාරබ්භ උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි ච පවත්තන්ති.

28. කථං? ආදිකම්මිකස්ස හි පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස තමාරම්මණං පරිකම්මනිමිත්තන්ති පවුච්චති, සා ච භාවනා පරිකම්මභාවනා නාම.

29. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතං හොති, චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතං, තදා තමෙවාරම්මණං උග්ගහනිමිත්තං නාම, සා ච භාවනා සමාධියති.

30. තථා සමාහිතස්ස පනෙතස්ස තතො පරං තස්මිං උග්ගහනිමිත්තෙ පරිකම්මසමාධිනා භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස යදා තප්පටිභාගං වත්ථුධම්මවිමුච්චිතං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං භාවනාමයමාරම්මණං චිත්තෙ සන්නිසන්නං සමප්පිතං හොති, තදා තං පටිභාගනිමිත්තං සමුප්පන්නන්ති පවුච්චති.

31. තතො පට්ඨාය පරිපන්ථවිප්පහීනා කාමාවචරසමාධිසඞ්ඛාතා උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති.

32. තතො පරං තමෙව පරිභාගනිමිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාසෙවන්තස්ස රූපාවචරපඨමජ්ඣානමප්පෙති.

33. තතො පරං තමෙව පඨමජ්ඣානං ආවජ්ජනං සමාපජ්ජනං අධිට්ඨානං වුට්ඨානං පච්චවෙක්ඛණා චෙති ඉමාහි පඤ්චහි වසිතාහි වසීභූතං කත්වා විතක්කාදිකමොළාරිකඞ්ගං පහානාය විචාරාදිසුඛුමඞ්ගුපත්තියා පදහතො යථාක්කමං දුතියජ්ඣානාදයො යථාරහමප්පෙන්ති.

34. ඉච්චෙවං පථවීකසිණාදීසු ද්වාවීසතිකම්මට්ඨානෙසු පටිභාගනිමිත්තමුපලබ්භති.

35. අවසෙසෙසු පන අප්පමඤ්ඤා සත්තපඤ්ඤත්තියං පවත්තන්ති.

36. ආකාසවජ්ජිතකසිණෙසු පන යං කිඤ්චි කසිණං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධමාකාසං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස පඨමාරුප්පමප්පෙති.

37. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස දුතියාරුප්පමප්පෙති.

38. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවං පන ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස තතියාරුප්පමප්පෙති.

39. තතියාරුප්පං ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස චතුත්ථාරුප්පමප්පෙති.

40. අවසෙසෙසු ච දසසු කම්මට්ඨානෙසු බුද්ධගුණාදිකමාරම්මණමාරබ්භ පරිකම්මං කත්වා තස්මිං නිමිත්තෙ සාධුකමුග්ගහිතෙ තත්ථෙව පරිකම්මඤ්ච සමාධියති, උපචාරො ච සම්පජ්ජති.

41. අභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානං පන රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානං අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වා පරිකම්මං කරොන්තස්ස රූපාදීසු ආරම්මණෙසු යථාරහමප්පෙති.

42. අභිඤ්ඤා ච නාම –

ඉද්ධිවිධං දිබ්බසොතං, පරචිත්තවිජානනා;

පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛූති පඤ්චධා.

අයමෙත්ථ ගොචරභෙදො.

නිට්ඨිතො ච සමථකම්මට්ඨානනයො.

විපස්සනාකම්මට්ඨානං

විසුද්ධිභෙදො

43. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ පන සීලවිසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ඤාණදස්සනවිසුද්ධි චෙති සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහො.

44. අනිච්චලක්ඛණං දුක්ඛලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණඤ්චෙති තීණි ලක්ඛණානි.

45. අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා චෙති තිස්සො අනුපස්සනා.

46. සම්මසනඤාණං උදයබ්බයඤාණං භඞ්ගඤාණං භයඤාණං ආදීනවඤාණං නිබ්බිදාඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණඤ්චෙති දස විපස්සනාඤාණානි.

47. සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො චෙති තයො විමොක්ඛා.

48. සුඤ්ඤතානුපස්සනා අනිමිත්තානුපස්සනා අප්පණිහිතානුපස්සානා චෙති තීණි විමොක්ඛමුඛානි ච වෙදිතබ්බානි.

49. කථං? පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලඤ්චෙති චතුපාරිසුද්ධිසීලං සීලවිසුද්ධි නාම.

50. උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි චෙති දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාම.

51. ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන නාමරූප පරිග්ගහො දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම.

52. තෙසමෙව ච නාමරූපානං පච්චයපරිග්ගහො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම.

53. තතො පරං පන තථාපරිග්ගහිතෙසු සප්පච්චයෙසු තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ කලාපවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති අද්ධානවසෙන සන්තතිවසෙන ඛණවසෙන වා සම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස තෙස්වෙව පච්චයවසෙන ඛණවසෙන ච උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච –

‘‘ඔභාසො පීති පස්සද්ධි, අධිමොක්ඛො ච පග්ගහො;

සුඛං ඤාණමුපට්ඨානමුපෙක්ඛා ච නිකන්ති චෙ’’ති. –

ඔභාසාදිවිපස්සනුපක්කිලෙසපරිපන්ථපරිග්ගහවසෙන මග්ගාමග්ගලක්ඛණවවත්ථානං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

54. තථා පරිපන්ථවිමුත්තස්ස පන තස්ස උදයබ්බයඤාණතො පට්ඨාය යා වානුලොමා තිලක්ඛණං විපස්සනාපරම්පරාය පටිපජ්ජන්තස්ස නව විපස්සනාඤාණානි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

55. තස්සෙවං පටිපජ්ජන්තස්ස පන විපස්සනාපරිපාකමාගම්ම ‘‘ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං වොච්ඡිජ්ජිත්වා උප්පන්නමනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං ද්වෙ තීණි විපස්සනාචිත්තානි යං කිඤ්චි අනිච්චාදිලක්ඛණමාරබ්භ පරිකම්මොපචාරානුලොමනාමෙන පවත්තන්ති.

56. යා සිඛාප්පත්තා, සා සානුලොමා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාති ච පවුච්චති.

57. තතො පරං ගොත්‍රභුචිත්තං නිබ්බානමාලම්බිත්වා පුථුජ්ජනගොත්තමභිභවන්තං, අරියගොත්තමභිසම්භොන්තඤ්ච පවත්තති.

58. තස්සානන්තරමෙව මග්ගො දුක්ඛසච්චං පරිජානන්තො සමුදයසච්චං පජහන්තො, නිරොධසච්චං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගසච්චං භාවනාවසෙන අප්පනාවීථිමොතරති.

59. තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොති, පුන භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණානි පවත්තන්ති.

60. මග්ගං ඵලඤ්ච නිබ්බානං, පච්චවෙක්ඛති පණ්ඩිතො.

හීනෙ කිලෙසෙ සෙසෙ ච, පච්චවෙක්ඛති වාන වා.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනෙවං, භාවෙතබ්බො චතුබ්බිධො;

ඤාණදස්සනවිසුද්ධි, නාම මග්ගො පවුච්චති.

අයමෙත්ථ විසුද්ධිභෙදො.

විමොක්ඛභෙදො

61. තත්ථ අනත්තානුපස්සනා අත්තාභිනිවෙසං මුඤ්චන්තී සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොති.

62. අනිච්චානුපස්සනා විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී අනිමිත්තානුපස්සනා නාම.

63. දුක්ඛානුපස්සනා තණ්හාපණිධිං මුඤ්චන්තී අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

64. තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති, සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො නාම හොති මග්ගො.

65. යදි අනිච්චතො විපස්සති, අනිමිත්තො විමොක්ඛො නාම.

66. යදි දුක්ඛතො විපස්සති, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො නාමාති ච මග්ගො විපස්සනාගමනවසෙන තීණි නාමානි ලභති, තථා ඵලඤ්ච මග්ගාගමනවසෙන මග්ගවීථියං.

67. ඵලසමාපත්තිවීථියං පන යථාවුත්තනයෙන විපස්සන්තානං යථාසකඵලමුප්පජ්ජමානම්පි විපස්සනාගමනවසෙනෙව සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛොති ච පවුච්චති, ආරම්මණවසෙන පන සරසවසෙන ච නාමත්තයං සබ්බත්ථ සබ්බෙසම්පි සමමෙව ච.

අයමෙත්ථ විමොක්ඛභෙදො.

පුග්ගලභෙදො

68. එත්ථ පන සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තුපරමො සොතාපන්නො නාම හොති.

69. සකදාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා රාගදොසමොහානං තනුකරත්තා සකදාගාමී නාම හොති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා.

70. අනාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානමනවසෙසප්පහානෙන අනාගාමී නාම හොති අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තං.

71. අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා අනවසෙසකිලෙසප්පහානෙන අරහා නාම හොති ඛීණාසවො ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති.

අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො.

සමාපත්තිභෙදො

72. ඵලසමාපත්තිවීථියං පනෙත්ථ සබ්බෙසම්පි යථාසකඵලවසෙන සාධාරණාව.

73. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනං පන අනාගාමීනඤ්චෙව අරහන්තානඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ යථාක්කමං පඨමජ්ඣානාදිමහග්ගතසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ගතෙ සඞ්ඛාරධම්මෙ තත්ථ තත්ථෙව විපස්සන්තො යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා තතො පරං අධිට්ඨෙය්‍යාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති, තස්ස ද්වින්නං අප්පනාජවනානං පරතො වොච්ඡිජ්ජති චිත්තසන්තති, තතො නිරොධසමාපන්නො නාම හොති.

74. වුට්ඨානකාලෙ පන අනාගාමිනො අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහතො අරහත්තඵලචිත්තං එකවාරමෙව පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතො හොති, තතො පරං පච්චවෙක්ඛණඤාණං පවත්තති.

අයමෙත්ථ සමාපත්තිභෙදො.

නිට්ඨිතො ච විපස්සනාකම්මට්ඨානනයො.

උය්‍යොජනං

75. භාවෙතබ්බං පනිච්චෙවං, භාවනාද්වයමුත්තමං.

පටිපත්තිරසස්සාදං, පත්ථයන්තෙන සාසනෙති.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ කම්මට්ඨානසඞ්ගහවිභාගො නාම

නවමො පරිච්ඡෙදො.

නිගමනං

(ක) චාරිත්තසොභිතවිසාලකුලොදයෙන,

සද්ධාභිවුඩ්ඪපරිසුද්ධගුණොදයෙන;

නම්පව්හයෙන පණිධාය පරානුකම්පං,

යං පත්ථිතං පකරණං පරිනිට්ඨිතං තං.

(ඛ) පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙන තු මූලසොමං;

ධඤ්ඤාධිවාසමුදිතොදිතමායුකන්තං;

පඤ්ඤාවදාතගුණසොභිතලජ්ජිභික්ඛූ,

මඤ්ඤන්තු පුඤ්ඤවිභවොදයමඞ්ගලාය.

ඉති අනුරුද්ධාචරියෙන රචිතං

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං නාම පකරණං.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.