1. යුගනද්ධකථා
1. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං ආයස්මා ආනන්දො කොසම්බියං විහරති ඝොසිතාරාමෙ. තත්‍ර ඛො ආයස්මා ආනන්දො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො භික්ඛවො’’ති. ‘‘ආවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො ආනන්දස්ස පච්චස්සොසුං. ආයස්මා ආනන්දො එතදවොච –
‘‘යො හි කොචි, ආවුසො, භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා මම සන්තිකෙ අරහත්තපත්තං [අරහත්තං (ස්‍යා.), අරහත්තපත්තිං අ. නි. 4.170] බ්‍යාකරොති, සබ්බසො චතූහි මග්ගෙහි එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන. කතමෙහි චතූහි?
‘‘ඉධාවුසො, භික්ඛු සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති. තස්ස සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවයතො මග්ගො සඤ්ජායති. සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති [බහුලිං කරොති (ක.) අ. නි. 4.170 පස්සිතබ්බා]. තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
‘‘පුන චපරං, ආවුසො, භික්ඛු විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙති. තස්ස විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවයතො මග්ගො සඤ්ජායති. සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
‘‘පුන චපරං, ආවුසො, භික්ඛු සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං [යුගනන්ධං (ක. සී. අට්ඨ.)] භාවෙති. තස්ස සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවයතො මග්ගො සඤ්ජායති. සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
‘‘පුන චපරං, ආවුසො, භික්ඛුනො ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති. සො, ආවුසො, සමයො යං තං චිත්තං අජ්ඣත්තමෙව [අජ්ඣත්තඤ්ඤෙව (ස්‍යා. ක.)] සන්තිට්ඨති සන්නිසීදති එකොදි හොති සමාධියති. තස්ස මග්ගො සඤ්ජායති. සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
‘‘යො හි කොචි, ආවුසො, භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා මම සන්තිකෙ අරහත්තපත්තං බ්‍යාකරොති, සබ්බසො ඉමෙහි චතූහි මග්ගෙහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනා’’ති.
1. සුත්තන්තනිද්දෙසො
2. කථං සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති? නෙක්ඛම්මවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. තත්ථ ජාතෙ ධම්මෙ අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, දුක්ඛතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. ඉති පඨමං සමථො, පච්ඡා විපස්සනා. තෙන වුච්චති – ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන භාවනා, ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන භාවනා, තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන භාවනා, ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා.
මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති? දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මග්ගො සඤ්ජායති, අභිනිරොපනට්ඨෙන සම්මාසඞ්කප්පො මග්ගො සඤ්ජායති, පරිග්ගහට්ඨෙන සම්මාවාචා මග්ගො සඤ්ජායති, සමුට්ඨානට්ඨෙන සම්මාකම්මන්තො මග්ගො සඤ්ජායති, වොදානට්ඨෙන සම්මාආජීවො මග්ගො සඤ්ජායති, පග්ගහට්ඨෙන සම්මාවායාමො මග්ගො සඤ්ජායති, උපට්ඨානට්ඨෙන සම්මාසති මග්ගො සඤ්ජායති, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි මග්ගො සඤ්ජායති – එවං මග්ගො සඤ්ජායති.
සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ආසෙවතීති කථං ආසෙවති? ආවජ්ජන්තො ආසෙවති, ජානන්තො ආසෙවති, පස්සන්තො ආසෙවති, පච්චවෙක්ඛන්තො ආසෙවති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො ආසෙවති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො ආසෙවති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො ආසෙවති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො ආසෙවති, චිත්තං සමාදහන්තො ආසෙවති, පඤ්ඤාය පජානන්තො ආසෙවති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො ආසෙවති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො ආසෙවති, පහාතබ්බං පජහන්තො ආසෙවති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො ආසෙවති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො ආසෙවති – එවං ආසෙවති.
භාවෙතීති කථං භාවෙති? ආවජ්ජන්තො භාවෙති, ජානන්තො භාවෙති, පස්සන්තො භාවෙති, පච්චවෙක්ඛන්තො භාවෙති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො භාවෙති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො භාවෙති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො භාවෙති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො භාවෙති, චිත්තං සමාදහන්තො භාවෙති, පඤ්ඤාය පජානන්තො භාවෙති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො භාවෙති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො භාවෙති, පහාතබ්බං පජහන්තො භාවෙති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො භාවෙති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො භාවෙති – එවං භාවෙති.
බහුලීකරොතීති කථං බහුලීකරොති? ආවජ්ජන්තො බහුලීකරොති, ජානන්තො බහුලීකරොති, පස්සන්තො බහුලීකරොති, පච්චවෙක්ඛන්තො බහුලීකරොති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො බහුලීකරොති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො බහුලීකරොති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො බහුලීකරොති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො බහුලීකරොති, චිත්තං සමාදහන්තො බහුලීකරොති, පඤ්ඤාය පජානන්තො බහුලීකරොති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො බහුලීකරොති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො බහුලීකරොති, පහාතබ්බං පජහන්තො බහුලීකරොති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො බහුලීකරොති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො බහුලීකරොති – එවං බහුලීකරොති.
තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති කථං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති? සොතාපත්තිමග්ගෙන, සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාසො – ඉමානි තීණි සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; දිට්ඨානුසයො, විචිකිච්ඡානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකං කාමරාගසඤ්ඤොජනං, පටිඝසඤ්ඤොජනං – ඉමානි ද්වෙ සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; ඔළාරිකො කාමරාගානුසයො, පටිඝානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන අනුසහගතං කාමරාගසඤ්ඤොජනං, පටිඝසඤ්ඤොජනං – ඉමානි ද්වෙ සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; අනුසහගතො කාමරාගානුසයො, පටිඝානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අරහත්තමග්ගෙන රූපරාගො, අරූපරාගො, මානො, උද්ධච්චං, අවිජ්ජා – ඉමානි පඤ්ච සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; මානානුසයො, භවරාගානුසයො, අවිජ්ජානුසයො – ඉමෙ තයො අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
3. අබ්‍යාපාදවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි…පෙ… ආලොකසඤ්ඤාවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි…පෙ… පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙන පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. තත්ථ ජාතෙ ධම්මෙ අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, දුක්ඛතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. ඉති පඨමං සමථො, පච්ඡා විපස්සනා. තෙන වුච්චති – ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන භාවනා, ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන භාවනා, තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන භාවනා, ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා.
මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති? දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මග්ගො සඤ්ජායති, අභිනිරොපනට්ඨෙන සම්මාසඞ්කප්පො මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි මග්ගො සඤ්ජායති. එවං මග්ගො සඤ්ජායති.
සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ආසෙවතීති කථං ආසෙවති? ආවජ්ජන්තො ආසෙවති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො ආසෙවති, එවං ආසෙවති. භාවෙතීති කථං භාවෙති? ආවජ්ජන්තො භාවෙති, ජානන්තො භාවෙති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො භාවෙති, එවං භාවෙති. බහුලීකරොතීති කථං බහුලීකරොති? ආවජ්ජන්තො බහුලීකරොති, ජානන්තො බහුලීකරොති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො බහුලීකරොති, එවං බහුලීකරොති.
තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති කථං සඤ්ඤොජනා පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති? සොතාපත්තිමග්ගෙන සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො – ඉමානි තීණි සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; දිට්ඨානුසයො, විචිකිච්ඡානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකං කාමරාගසඤ්ඤොජනං, පටිඝසඤ්ඤොජනං – ඉමානි ද්වෙ සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; ඔළාරිකො කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන අනුසහගතං කාමරාගසඤ්ඤොජනං, පටිඝසඤ්ඤොජනං – ඉමානි ද්වෙ සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; අනුසහගතො කාමරාගානුසයො, පටිඝානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අරහත්තමග්ගෙන රූපරාගො, අරූපරාගො, මානො, උද්ධච්චං, අවිජ්ජා – ඉමානි පඤ්ච සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; මානානුසයො, භවරාගානුසයො, අවිජ්ජානුසයො – ඉමෙ තයො අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති.
4. කථං විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙති? අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, දුක්ඛතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. තත්ථ ජාතානං ධම්මානඤ්ච වොසග්ගාරම්මණතා [වොස්සග්ගාරම්මණතා (ස්‍යා. ක.)] චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො. සමාධි ඉති පඨමං විපස්සනා, පච්ඡා සමථො. තෙන වුච්චති – ‘‘විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
රූපං අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, රූපං දුක්ඛතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, රූපං අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. තත්ථ ජාතානං ධම්මානඤ්ච වොසග්ගාරම්මණතා චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. ඉති පඨමං විපස්සනා, පච්ඡා සමථො. තෙන වුච්චති – ‘‘විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං … සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, ජරාමරණං දුක්ඛතො…පෙ… අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. තත්ථ ජාතානං ධම්මානඤ්ච වොසග්ගාරම්මණතා චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. ඉති පඨමං විපස්සනා, පච්ඡා සමථො. තෙන වුච්චති – ‘‘විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙති.
5. කථං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? සොළසහි ආකාරෙහි සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති. ආරම්මණට්ඨෙන ගොචරට්ඨෙන පහානට්ඨෙන පරිච්චාගට්ඨෙන වුට්ඨානට්ඨෙන විවට්ටනට්ඨෙන සන්තට්ඨෙන පණීතට්ඨෙන විමුත්තට්ඨෙන අනාසවට්ඨෙන තරණට්ඨෙන අනිමිත්තට්ඨෙන අප්පණිහිතට්ඨෙන සුඤ්ඤතට්ඨෙන එකරසට්ඨෙන අනතිවත්තනට්ඨෙන යුගනද්ධට්ඨෙන.
කථං ආරම්මණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධාරම්මණො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධාරම්මණා. ඉති ආරම්මණට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘ආරම්මණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං ආරම්මණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති.
කථං ගොචරට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති ගොචරට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘ගොචරට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං පහානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති පහානට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘පහානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං පරිච්චාගට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පරිච්චජතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පරිච්චජතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති පරිච්චාගට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘පරිච්චාගට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං විවට්ටනට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච විවට්ටතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච විවට්ටතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති විවට්ටනට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘විවට්ටනට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං සන්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි සන්තො හොන්ති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා සන්තා හොති නිරොධගොචරා. ඉති සන්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘සන්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං පණීතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි පණීතො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා පණීතා හොති නිරොධගොචරා. ඉති පණීතට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘පණීතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං විමුත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි කාමාසවා විමුත්තො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා අවිජ්ජාසවා විමුත්තා හොති නිරොධගොචරා. ඉති රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤා විමුත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘විමුත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං අනාසවට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි කාමාසවෙන අනාසවො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා අවිජ්ජාසවෙන අනාසවා හොති නිරොධගොචරා. ඉති අනාසවට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘අනාසවට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං තරණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච තරතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච තරතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති තරණට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘තරණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං අනිමිත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි සබ්බනිමිත්තෙහි අනිමිත්තො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා සබ්බනිමිත්තෙහි අනිමිත්තා හොති නිරොධගොචරා. ඉති අනිමිත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘අනිමිත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං අප්පණිහිතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි සබ්බපණිධීහි අප්පණිහිතො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා සබ්බපණිධීහි අප්පණිහිතා හොති නිරොධගොචරා. ඉති අප්පණිහිතට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘අප්පණිහිතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.
කථං සුඤ්ඤතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි සබ්බාභිනිවෙසෙහි සුඤ්ඤො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා සබ්බාභිනිවෙසෙහි සුඤ්ඤා හොති නිරොධගොචරා. ඉති සුඤ්ඤතට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘සුඤ්ඤතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං සුඤ්ඤතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති. ඉමෙහි සොළසහි ආකාරෙහි සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති, එවං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති.
සුත්තන්තනිද්දෙසො.
2. ධම්මුද්ධච්චවාරනිද්දෙසො
6. කථං ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති, ඔභාසො ධම්මොති ඔභාසං ආවජ්ජති, තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, දුක්ඛතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො හොති සො සමයො, යං තං චිත්තං අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති සන්නිසීදති එකොදි හොති සමාධියති. තස්ස මග්ගො සඤ්ජායතී’’ති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති, එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
අනිච්චතො මනසිකරොතො ඤාණං උප්පජ්ජති, පීති උප්පජ්ජති, පස්සද්ධි උප්පජ්ජති, සුඛං උප්පජ්ජති, අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජති, පග්ගහො උප්පජ්ජති, උපට්ඨානං උප්පජ්ජති, උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, නිකන්ති උප්පජ්ජති, ‘නිකන්ති ධම්මො’ති නිකන්තිං ආවජ්ජති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, දුක්ඛතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො හොති සො සමයො, යං තං චිත්තං අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති සන්නිසීදති එකොදි හොති සමාධියති. තස්ස මග්ගො සඤ්ජායතී’’ති. කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති, එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.
දුක්ඛතො මනසිකරොතො…පෙ… අනත්තතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති…පෙ… ඤාණං උප්පජ්ජති, පීති උප්පජ්ජති, පස්සද්ධි උප්පජ්ජති, සුඛං උප්පජ්ජති, අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජති, පග්ගහො උප්පජ්ජති, උපට්ඨානං උප්පජ්ජති, උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, නිකන්ති උප්පජ්ජති, ‘නිකන්ති ධම්මො’ති නිකන්තිං ආවජ්ජති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනත්තතො උපට්ඨානං, අනිච්චතො උපට්ඨානං, දුක්ඛතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො…පෙ… එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති’’.
රූපං අනිච්චතො මනසිකරොතො…පෙ… රූපං දුක්ඛතො මනසිකරොතො… රූපං අනත්තතො මනසිකරොතො… වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්චතො මනසිකරොතො…පෙ… ජරාමරණං දුක්ඛතො මනසිකරොතො, ජරාමරණං අනත්තතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති…පෙ… ඤාණං උප්පජ්ජති, පීති උප්පජ්ජති, පස්සද්ධි උප්පජ්ජති, සුඛං උප්පජ්ජති, අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජති, පග්ගහො උප්පජ්ජති, උපට්ඨානං උප්පජ්ජති, උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, නිකන්ති උප්පජ්ජති, ‘නිකන්ති ධම්මො’ති නිකන්තිං ආවජ්ජති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො. ජරාමරණං අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. ජරාමරණං අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, ජරාමරණං දුක්ඛතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො හොති. සො සමයො, යං තං චිත්තං අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති සන්නිසීදති එකොදි හොති සමාධියති. තස්ස මග්ගො සඤ්ජායතී’’ති. කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති.
7. ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ ච, පීතියා ච විකම්පති;
පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව, යෙහි චිත්තං පවෙධති.
අධිමොක්ඛෙ ච පග්ගාහෙ, උපට්ඨානෙ ච කම්පති;
උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චෙව, උපෙක්ඛාය ච නිකන්තියා.
ඉමානි දස ඨානානි, පඤ්ඤා යස්ස පරිච්චිතා;
ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොති, න ච සම්මොහ ගච්ඡති.
වික්ඛිපති චෙව කිලිස්සති ච, චවති චිත්තභාවනා;
වික්ඛිපති න කිලිස්සති, භාවනා පරිහායති.
වික්ඛිපති න කිලිස්සති, භාවනා න පරිහායති;
න ච වික්ඛිපතෙ චිත්තං න කිලිස්සති, න චවති චිත්තභාවනා.
ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි චිත්තස්ස සඞ්ඛෙපවික්ඛෙපවිග්ගහිතං [සඞ්ඛෙපං වික්ඛෙපං විග්ගහිතං (ස්‍යා.)] දස ඨානෙ සම්පජානාතීති.
යුගනද්ධකථා නිට්ඨිතා.